Кіріспе

Лимфа жүйесі арқылы айналым жасап тұратын сұйықтық – лимфа. Лимфа жүйесі лимфа тамырларынан (каналдарынан) және аралық лимфа түйіндерінен құралған, оның функциясы, веналық жүйе сияқты, тіндерден сұйықтықты қайта айналымға жіберу болып табылады. Сұйықтықты қайтару процесінің бастапқы кезеңінде, барлық дене тіндерінің жасушалары арасындағы сұйықтық – интерстициалдық сұйықтық – лимфа капиллярларына өтеді. Бұл лимфалық сұйықтық одан әрі лимфа бездері арқылы, біртіндеп кеңейіп бара жатқан лимфа тамырларымен тасымалданады, онда тіндік лимфоциттер арқылы заттар алынып тасталады және айналымдағы лимфоциттер сұйықтыққа қосылады. Содан кейін ол оң немесе сол жақ кіндік астындағы венаға құйылады, онда орталық веналық қанмен араласады. Лимфаның құрамы үнемі өзгеріп отырады, өйткені ол қан мен оны қоршаған жасушалардың арасында заттар алмасатын интерстициалдық сұйықтықтан пайда болады. Ол қан плазмасына, қанның сұйық бөлігіне ұқсас. Лимфа ақуыздарды және артық интерстициалдық сұйықтықты қан ағынына қайтарады. Сондай-ақ лимфа майларды ас қорыту жүйесінен (сүт етінен бастап) хиломикрон арқылы қанға жеткізеді. Бактериялар лимфа арналарына еніп, лимфа түйіндеріне тасымалдануы мүмкін, онда олар жойлады. Метастаздық қатерлі жасушалар да лимфа арқылы тасымалдануы мүмкін.

Этимология

Лимфа сөзі ежелгі Римнің таза су құдайы Лимфаның есімінен туындаған.

Құрылымы

Лимфаның құрамы қан плазмасына ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейді. Лимфа түйінінен шыққан лимфа, қан плазмасынан лимфоциттерге байырақ. Адамның ас қорыту жүйесінде түзілген, хилус деп аталатын лимфа триглицеридтерге (майға) бай және липидтердің болуынан сүтті ақ түсті болып көрінеді.

Даму

Қан тіндердің жасушаларына қоректік заттар мен маңызды метаболиттерді жеткізеді және олардың өндіретін қалдықтарын қайта жинайды, бұл қан мен тіндердің жасушалары арасындағы тиісті құрамдастардың алмасуын қажет етеді. Бұл алмасу тікелей болмайды, оның орнына жасушалар арасындағы кеңістікті толтыратын интерстициалдық сұйықтық деп аталатын делдал арқылы жүзеге асады. Қан мен оны қоршаған жасушалар интерстициалдық сұйықтыққа үнемі заттар қосып, алып отыратындықтан, оның құрамы үздірілмей өзгеріп тұрады. Су мен ерітінділер капилляр қабырғаларындағы саңылаулар арқылы диффузия жолымен интерстициалдық сұйықтық пен қан арасында өте алады; осылайша, қан мен интерстициалдық сұйықтық бір-бірімен динамикалық тепе-теңдікте болады. Интерстициалдық сұйықтық капиллярлардың артериялық (жүректен келетін) басында, қан қысымы веналарға қарағанда жоғары болғандықтан пайда болады, ал оның көп бөлігі веналық ұштары мен венулаларға қайта оралады; қалғаны (10% дейін) лимфа капиллярларына лимфа ретінде еніп, лимфалық жүйе оны қан айналым жүйесіне қайтаруға "міндетті" болғандықтан, бұл сұйықтық лимфалық міндетті жүктеме (ЛМЖ) деп аталады. Лимфа пайда болған кезде мөлдір, су тәрізді сұйықтық болып табылады және оның құрамы интерстициалдық сұйықтықпен ұқсас. Алайда, лимфа түйіндері арқылы ағып өткенде ол қанмен жанасады және көбірек жасушаларды (әсіресе лимфоциттерді) және ақуыздарды жинақтауға бейім.

Құралымдары

Лимфа ақуыздарды және артық ұлпалық сұйықтықты қан ағынына қайтарады. Лимфа бактерияларды жинап, лимфа түйіндеріне тасымалдайды, онда олар жойлады. Метастаздық қатерлі жасушалар да лимфа арқылы тасымалдануы мүмкін. Лимфа сонымен қатар майларды ас қорыту жүйесінен (сүт тамырларынан басталады) қанға хиломикрон арқылы жеткізеді.

Айналым

Тюбулярлы тамырлар лимфаны қанға қайта тасып, интерстициалдық сұйықтық пайда болған кезде жоғалған көлемді толықтырады. Бұл каналдар лимфалық арналар немесе жай ғана лимфатикалар деп аталады. Қан тамырлар жүйесінен өзгеше, лимфа жүйесі жабық емес. Кейбір қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың түрлерінде лимфа жүйесінде орталық сорғылар – лимфа жүректер болады, олар көбінесе жұптап орналасады, бірақ адамдар мен басқа сүтқоректілерде орталық лимфа сорғысы жоқ. Лимфа тасымалы баяу және үзіліс-үзіліс болады. Интерстициалдық кеңістіктен лимфа тамырларына енген лимфа, көбінесе тамырлар бойымен кері ағып кетпейді, себебі клапандар бар. Дегенмен, лимфа тамырларында гидростатикалық қысым артық болса, сұйықтық қайтадан интерстициалдық кеңістікке өтіп, ісінуге себеп болуы мүмкін. Орташа демалып отырған адамның кеуде арнасындағы лимфа ағыны сағатына шамамен 100 мл құрайды. Басқа лимфа тамырлары арқылы сағатына ~25 мл лимфа ағысымен бірге, күніне шамамен 4-5 литр лимфа денеде айналады. Бұл көрсеткіш жаттығу кезінде бірнеше есе артуы мүмкін. Лимфа ағыны болмаса, орташа демалып отырған адам 24 сағат ішінде қайтыс болуы мүмкін деп есептеледі.

Клиникалық маңызы

Лимфалық жүйенің гистопатологиялық зерттеуі, иммундық жүйені талдау үшін скринингтік құрал ретінде, басқа органдар жүйелеріндегі патологиялық өзгерістермен және аурудың күйін бағалау үшін клиникалық патологиямен бірге қолданылады. Лимфалық жүйенің гистологиялық бағалауы иммундық функцияны тікелей өлшемесе де, ауру иммундық жүйесіндегі жатқан өзгерістерді анықтау үшін химиялық биомаркерлерді анықтаумен үйлестірілуі мүмкін.

Өсімдік ортасы ретінде

1907 жылы зоолог Росс Гранвилл Харрисон қан ұйыған лимфа ортасында бақаның жүйке клеткаларының өсіп шығуын көрсетті. Ол лимфа түйіндері мен қантамырлардан құралған. 1913 жылы Э. Штайнхардт, К. Израиль және Р. А. Ламберт вакцина вирусын лимфада өсірілген теңіз шошқасының мүйіз қабығынан алынған тіндер культурасының бөліктерінде өсірді.

Өлімнен кейін

Егер мәйіт дұрыс сақталмаса, ол лимфа бөліп шығарады. 2022 жылы тайлық діни секта өзінің жандарындағы ерекше амалдары үшін көпке ұнамай, жамандыққа ұшырады, олардың ішінде өлген жақтастарының табыттарына тесілген тесіктерден ағатын лимфамен беттерін жуу да болды.