Үндістан, Бангладеш және Непалдағы Мунда этносы

Кіріспе

Үндістан, Бангладеш және Непал этносы, мундари тілінде сөйлейтін этнос.

Мунда халқы – Үндістан субконтинентінде қоныстанған австроазиялық тілінде сөйлейтін этнос. Олардың ана тілі – мундари тілі, ол австроазиялық тілдердің мунда топшасына жатады. Мунда халқы негізінен Жарханд, Одиша және Батыс Бенгалия штаттарының оңтүстік және шығыс Чхотанагпур таулы аймағында шоғырланған. Сондай-ақ, мунда халқы Мадхья-Прадеш штаттарының іргелес аудандарында, Бангладеш, Непал және Трипура штатының кейбір бөліктерінде де тұрады. Олар Үндістанның ірі жоспарланған тайпаларының бірі. Трипурадағы мунда халқы мура деп те аталады.

Этимология

Мунда – Мунда манки жүйесіндегі ауыл басшысы, Оңтүстік-шығыс Чота Нагпурдағы ауылдарды басқаруға жауапты. Олар өздерін "хороко" немесе "хо ко" деп атайды, бұл "адамдар" дегенді білдіреді. Роберт Паркин "Мунда" термині австроазиялық тілдерге тән емес екенін, оның санскриттен шыққандығын атап көрсетеді. Р. Р. Прасадтың сөзіне қарағанда, "Мунде" атауы "басшы" деген мағына беретін хо тілінен алынған. Бұл индустардың берген құрметті атауы, содан кейін ол тайпаның атына айналды. Стендингтің (1976) мәліметінше, "Мунда" термині осы тайпаны атау үшін британдық үкім кезінде қолданыла бастады.

Тарих

Тілші Пол Сидвеллдің айтуынша, мунда тілдері шамамен 4000–3500 жыл бұрын (б.з.б. 2000–1500 шамасында) Оңтүстік-Шығыс Азиядан Одиша жағалауына келген. Мунда халқы бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Азиядан тараған, бірақ жергілікті үнді халқымен кеңінен араласып кеткен. Олар генетикалық жағынан Малайзияның Мах Мери және Темуан халықтарымен тығыз байланысты. Тарихшы Р. С. Шарманың сөзіне қарағанда, мунда тілінде сөйлейтін тайпалар ежелгі Үндістанның шығыс аймағын мекендеген. Мунда сөздерінің көптеген мысалдары б.з.б. 1500–500 жылдар аралығында жазылған Веда мәтіндерінде кездеседі. Олардың сол кезеңнің соңында Жоғарғы Ганг алқабында құрастырылған мәтіндерде кездесуі, мунда тілінде сөйлейтін адамдардың сол уақытта онда болғандығын көрсетеді. Барбара А. Уэст мунда халқының Уттар-Прадештен шыққандығын және басқа топтар олардың бастапқы отанына қоныстанғанда тарих бойында шығысқа қарай үздіксіз жылжуын айтады; ол олардың ежелгі Үндістанда «әлдеқайда үлкен аумақты» мекендегенін болжайды. Жақындағы зерттеулер мунда тілдерінің Шығыс Уттар-Прадешке дейін тарағанын, бірақ одан әрі емес екенін, сондай-ақ шығыс үнді-арий тілдеріне әсер еткенін көрсетеді, себебі Мұсахар сияқты кейбір топтардың мунда генетикалық тегі бар. Жоғарғы Ганг жазығында мунда халқының болғандығы туралы мәлімдеменің тілдік немесе генетикалық негізі жоқ. 1800 жылдардың соңында, британдық үстемдік кезінде, мунда халқы заминдарға жалдау ақысын төлеуге және борышкер жұмысшылар ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1823–1833 жылдардағы Кол көтерілісі кезінде кейбір Манки Мундалар өз мінездеріне байланысты көтеріліс жасап, Тикедарларға, басқа Манкилерге шабуыл жасап, ауылдарды тонап, қиратты. Бұл көтерілісті Томас Уилкинсон басты. 19 ғасырда Мунда азаттық күрескері Бирса Мунда жалдау ақысын төлемеуді және орман алымдарын кешіруді талап ететін наразылық шерулерін бастады. Ол британдық үстемдікті құлату және Мунда Раджын орнату үшін партизан соғысын жүргізді. Ол өзінің жақтастарымен бірге Компания әскерлеріне қолға түсіп, түрмеде қайтыс болды. Ол әлі де Жаркхандта құрметпен еске алынады. Үндістанның тайпалық белдеуіндегі көшпелі аңшылар болған олар шаруаларға айналды, ал кейбіреулері себет тоқумен айналысты. Мунда халқының жоспарлы тайпалар тізіміне енгізілуімен, олардың көптеген өкілдері түрлі мемлекеттік ұйымдарда (әсіресе Үндістан теміржолында) жұмыс істейді.

According to linguist Paul Sidwell, Munda languages arrived on the coast of Odisha from Southeast Asia approximately 4,000 to 3,500 years ago (c. 2000 – c. 1500 BCE). The Munda people initially spread from Southeast Asia, but mixed extensively with local Indian populations. They are genetically closely related to Mah Meri and Temuan people of Malaysia. According to historian R. S. Sharma, tribals who spoke the Munda language occupied the eastern region of ancient India. Many Munda terms occur in Vedic texts that were written between 1500 BCE and 500 BCE. Their presence in texts compiled in the upper Gangetic basin late in that period suggests that Munda speakers were there at the time. According to Barbara A. West, the Mundas claim origin in Uttar Pradesh, and a steady flow eastward in history as other groups moved into their original homeland; she suggests that they inhabited a "much larger territory" in ancient India. Recent studies suggest that Munda languages spread as far as Eastern Uttar Pradesh but not beyond that, and impacted Eastern Indo Aryan languages, as some groups such as Musahar have Munda genetic lineage. The claim of a Munda presence in the Upper Gangetic plain has no linguistic or genetic basis. In the late 1800s, during the British Raj, the Mundas were forced to pay rents and work as bonded labourers to the zamindars. During the Kol uprising in 1823–1833, some Manki Munda revolted due to their disposition and attacked Thikedars, other Mankis, plundered and destroyed villages. This insurgency was suppressed by Thomas Wilkinson. During the 19th century, Munda freedom fighter Birsa Munda began the protest marches calling for non payment of rents and remission of forest dues. He led guerrilla warfare to uproot the British Raj and establish Munda Raj. He was caught by Company forces, along with his supporters, and died in jail. He is still revered in Jharkhand. Nomadic hunters in the India tribal belt, they became farmers and some were employed in basketwork. With the listing of the Munda people as Scheduled Tribes, many are employed in various governmental organisations (particularly Indian Railways).

Фестиваль

Ауыл шаруашылығымен айналысатын мунда халқы Маге Параб, Фагу, Карам, Баха Параб, Сархул және Сорай сияқты маусымдық мерекелерді тойлайды. Кейбір маусымдық мерекелер діни мерекелермен бірге келеді, бірақ олардың бастапқы мағынасы сақталады. Олардың қасиетті құдайы – Сингбонга.

Музыка

Олардың көптеген халық әндері, билері, әңгімелері және дәстүрлі музыкалық аспаптары бар. Әлеуметтік шаралар мен мерекелерде еркек және әйел екеуі де биге қатысады. Нақаре – басты музыкалық аспап. Мунда халқы өз билерін дуранг, ал әндерін сусун деп атайды. Мунданың кейбір халық билері: Джадур, Карам Сусун және Маге Сусун. Мундари музыкасы Садан музыкасына ұқсас. Мундари Мадж әнінің (қысқы) ырғағы Нагпури Фагуа әнінің (қысқы, көктемгі) ырғағымен үйлеседі.

Әдет-ғұрып

Мұнда халқының туған күнін, өлімін, құдалық және некелесуді тойлау үшін күрделі рәсімдері бар. Мұндалар кландық экзогамия және тайпалық эндогамия қағидаларын сақтайды. Моногамия – қалыпты жағдай. Келін қоныс беру әдетте бар. Неке рәсімі Сагаймен басталып, Бидаймен аяқталады. Мұнда халқы осы мерекелік шараны той-думандармен, ішімдіктермен және билермен қарсы алады. Сарат Чандра Ройдың сөзіне қарағанда, Синдурдаан рәсімі және некеде сары түсті дәмдік қолдану Мұнда дәстүріне сіңген индуистік элементтерді анық көрсетеді. Жарханд штатының Мұнда халқы да Патталгаридің ежелгі дәстүрін сақтайды, яғни тас тіктеу дәстүрін. Оған сәйкес, ауылда тұратын тайпалық қауым қабірдің басына немесе ауыл кіреберісіне үлкен, кері U пішіндес, өңделген бас тасты көмеді, онда қайтыс болған адамдардың әулет ағашы жазылады. Патталгаридің басқа да түрлері бар:
Хорадири – бұл әулет ағашы жазылған тас.
Чалпадири немесе Саасандири – кез келген ауылдың шекарасын және оның лимиттерін белгілейтін тас.
Магодири – көп әйел алу немесе қоғамға жат некеге тұрған әлеуметтік қылмыскердің ескерткіш тасы.
Зиддири – жаңа туған сәбидің ішек қабығы мен кеуелдік қалдықтарының үстіне қойылатын тас.

Әкімшілік жүйе

Мунда манки басқару жүйесі Жарханд штатының Колхан аймағында кең таралған. Мунда халқы өз ауылдарын мунда манки жүйесі арқылы басқарады. Ауыл басшысы – Мунда, ауыл ақпаратшысы – Дакуа, ауыл діни қызметкері – Пахан, Паханның көмекшісі – Пуджар, 15-20 ауылдың басшысы – Манки, Манкидің көмекшісі – Тахшилдар, ол салық жинаумен айналысатын. "Деори" діни қызметкері Одиша штатының Хос, Бхумидж, Буян, Соунти, Хонд тайпалары және Ассам штатының Чутия халқы арасында да кең таралған. Чотанагпур бөлігінде Мунда халқы Паханды өздерінің ауыл діни қызметкері ретінде қабылдады.

Экономикалық жағдай

2016 жылы Батыс Бенгалиядағы Сандербанс ауылында Мундалардың күнкөріс стратегиялары туралы зерттеу жұмысында, көптеген адамдардың нашар экономикалық жағдайы мен жерсіздік салдарынан тұрақты тұратын жерлерінен көшіп кетуі анықталды. Бұл ауылдықтан қалалыққа көші-қон Үндістан ішіндегі үлкен үрдістің бір бөлігі болып табылады. Ерлер мен әйелдер орман өнімдерін жинау, егін шаруашылығы, шағын бизнес және ауыл шаруашылығымен қатар ауыл шаруашылығына жатпайтын жұмыстармен де айналысады. Адам немесе отбасы бірнеше кәсіппен бірдей айналысуы мүмкін, көбінесе орман мен өзендерге қауіпті сапарлар жасап жүреді. Сондай-ақ, жас буын ауылдан тыс жерлерде, көбінесе аудан және штаттан тыс жерлерде жұмыс істеуге бейім екендігі анықталды.

Әдебиет және зерттеулер

Иезуит діни қызметкері Джон Баптист Хоффманн (1857-1928) мунда халқының тілін, әдет-ғұрыптарын, дінін және өмірін зерттеді, 1903 жылы мундари тілінің алғашқы грамматикасын жариялады. Менас Ореаның көмегімен Хоффманн 15 томдық «Энциклопедия Мундариканы» басып шығарды. Алғашқы басылымы 1937 жылы, ал үшінші басылымы 1976 жылы жарық көрді. С. С. Ройдің «Мундалар және олардың елі» атты кітабы 1912 жылы жарық көрді. Рам Даяль Мунда мен Ратан Сингх Манкидің «Адидхарам» (Hindi:आदि धर्म) еңбегі, мундари тілінде, хинди тіліне аудармамен бірге, мунда халқының ырымдарын және әдет-ғұрыптарын сипаттайды.

Генетика

2007 жылы Үндістан халқының генетикалық зерттеуіне сәйкес, Шығыс Үндістанда мундари тілінде сөйлейтін адамдардың шамамен 55% О гаплотобына, 25,4% H гаплотобына, 4,9% R2 гаплотобына, 4,4% J гаплотобына және 3,3% F гаплотобына жатады.