Кіріспе

Мин және Цин Қытайдағы аймақтық істер жөніндегі генерал-губернаторлар Зонгду (Цунг ту; Маньчжу: ᠤᠾᠡᠷᠢᠺᠠᠯᠠᠳᠠᠷᠠᠠᠮᠪᠠᠨ; әдетте генерал-губернатор немесе вице-король деп аударылады) – Мин және Цин Қытайдағы провинциялық губернаторларды қадағалайтын лауазым иелері. Бір вице-король әдетте бірнеше провинцияны басқарып, өзінің құзыреті шегіндегі әскери, азық-түлік, жалақы, өзендер және провинциялық губернаторлардың барлық мәселелеріне жауапты болды. Вице-корольдар император тағайындаған және тікелей оған есеп беретін. Ең маңыздыларының бірі – Жили (Чихли) вице-королі еді, себебі ол императорлық астананы қамтыды. Бұл лауазымды Қытай Республикасының кейінгі президенті Юань Шикай атқарды.

Мин әулеті

Мин династиясының негізін қалаушы императоры Чжу Юаньчжан (1368-1644 жж.) Юань династиясының провинциялық жүйесін жалғастырды, бірақ Синшэнды 13 Чэн Сюань Бу Чжэн Ши Сыға бөлді, бұл орталық үкімет саясатын таратуға бағытталған шара еді. Бірақ кейін Мин үкіметі бірнеше провинция арасындағы қақтығыстарды реттеу немесе бүліктерді басу үшін координатор қажет екенін түсінді. Вице-патшалық жүйе 1441 жылы, Чжэнтун дәуірінің 6-шы жылы, Юньнаньдағы көтеріліске қарсы күресу үшін әскери министр тағайындалған кезде басталды. 15 ғасырдың соңынан бастап Миннің орталық вице-патшалары жиі тағайындалатын болды. Чэнхуа императорының 5-ші жылында (1469 ж.) Лянгуан (Гуандун және Гуанси) вице-патшасы тұрақты түрде тағайындалды. Вице-патша болып тағайындалуға тек Ұлы Кеңестің хатшысы ғана лайық еді. Чжэндэ императорының 8-ші жылында (1510 ж.) Сюанда вице-патшасы Ұлы Қабырғаны жыл сайынғы Солтүстік Юань моңғолдарының шабуылынан қорғауға тағайындалды. 1550 жылы, Цзяцзин императорының 33-ші жылы, Чжэчжи вице-патшасы жапондық воку шабуылдарының қатеріне қарсы күресу үшін құрылды. 1600 жылдарға келгенде, маньчжулар Қытайдың солтүстік-шығысында күшейді, Кейінгі Цзинь хандығының ханы Нюрхаци 1610 жылы Мин әулетіне қарсы көтеріліс жариялады. 1626 жылы, Тяньци дәуірінің 6-шы жылы, Нинюань шайқасында Юань Чунхуан Нюрхациді жеңіп, Нинюаньды маньчжулардан қорғады. Нюрхаци бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Юань Чунхуан Цзилиао вице-патшасы болды. Юань Чунхуан Нинюань мен Цзиньчжоуды маньчжу шапқыншылығынан бірнеше рет қорғаған кезде, Нюрхацидің ізбасары Хун Тайцзи Нинюань мен Цзиньчжоуды айналып өтіп, Ұлы Қабырғаны бұзып, астанаға жетті. 1630 жылы, Чунчжэнь дәуірінің 3-ші жылы, Юань Мин әулетіне опасыздық жасағаны үшін тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Өлер алдында Юань өлең жазды: "Өмірлік еңбек әрқашан бекер болып бітеді; мансабымның жартысы арманда қалғандай. Өлімнен кейін батыл жауынгерлердің жетіспеуінен уайымдамаймын, өйткені менің адал рухым Ляодунды қорғауға жалғасады". Сол уақытта Шан-Ган вице-патшасы Хун Чэнчуға Солтүстік-Батыс Қытайдағы Гао Инсян (Чуаң патшасы) мен Ли Цзичэн бастаған шаруалар көтерілісімен күресуге тапсырма берілді (генерал Чуан кейіннен Гао лақап есімін және оның күштерін мұра етті). Шаруалар көтерілісін басу үшін Мин үкіметі Хэнань, Шаньси, Шэньси, Хугуан және Сычуань сияқты бес провинцияның вице-патшасын тағайындады, оған Лу Сяншэн тағайындалды және ол көп ұзамай Гао Инсянды және оның 300 000 әскерін 20 000 әскермен жеңді. Лу шаруалар көтерілісінің барлық қалдықтарын басып тастамас бұрын, ол империяның солтүстік шекарасын маньчжулардан қорғау үшін Сюанда вице-патшасы болып тағайындалды. 1638 жылы, Чунчжэньнің 11-ші жылы, Лу жеті күн бойы азық-түлік тапшылығына ұшырағаннан кейін маньчжулармен шайқаста ел үшін қаза тапты. Кейбір адамдар 1639 және 1641 жылдары Цзилиао вице-патшасы Хун Чэнчу Сонг Цзинь шайқасында жеңіліп, Мин әскерінің жартысына жуығын жоғалтқаннан кейін Мин әулетінің құлауы белгілі болды деп санайды. Хун Чэнчу Чунчжэнь императорының жоғары бағасына ие болғанымен, Цинге бағынды. 1644 жылы Миннің соңғы императоры Чунчжэнь императоры Чжу Юцзянь Ли Цзичэн Пекинге аттанған кезде Тыйым салынған қаланың сыртында Пекинде өзін-өзі асып алды.

Қырғыз хандығының алғашқы кезеңдері

Цинь әулеті Минь әулетінің соңғы кезеңіндегі жүйені мұра етті, онда вице-корольдер бір немесе бірнеше провинцияда әскери және азаматтық билікті біріктірген. Минь әулетінің ресми тағайындалған вице-корольдері негізінен солтүстік шекарада орналасқан, моңғолдар мен маньчжулардың әскери қатеріне қарсы тұрған, ал Цинь әулеті бұл жүйені Қытайдың басқа да аймақтарына кеңейтті. Цинь әулетінің алғашқы билеушілері (1644 жылдан 1912 жылға дейін) негізінен Минь әулетінің жүйесін сақтап, тұрақты провинциялық шекараларды белгіледі. Олар 18 провинция құрды, олардың екеуі немесе үшеуі вице-корольдің құзыретіне бағынған. Минь әулетінен айырмашылығы, Цинь әулетінде вице-корольдер әскери кеңеюдің қарқынына қарай тағайындалды (Guy, R, 2010). 1649 жылы, Шунчжи императорының билігінің бесінші жылы, Чжили вице-корольдігі Чжили, Шандоң және Хэнань провинцияларына бақылауды күшейту үшін құрылды. Сонымен қатар, Оңтүстік-Батыс Қытайдан Минь әулетінің қатері сақталғандықтан, Хун Ченчу Юнгуй, Хугуан және Лянгуан вице-королі болып тағайындалды. Өкіметтік өкілеттігі кезінде ол Цинь әулетіне бағынудан бас тартқан көптеген адамдарды жазалап өлтірді. Бұған қоса, Оңтүстік Минь әулетінің соңғы императоры Юнли императоры Чжу Юланг Мьянмаға қуылды және ақыры Пинси ханзадасы Ву Сангуидің қолынан қаза тапты. Цинь әулеті Қытайдағы Минь әулетінің қалдықтарын жойғаннан кейін, орталық үкімет Үш феодалдың билігін шектеуді көздеді. Юнгуй вице-королі Ган Вэнкун Пингси ханзадасы Ву Сангуиді тұтқындауға жіберілді, бірақ Ву Сангуи басқа екі ханзадамен бірге Цинь әулетіне қарсы көтеріліс жариялағанда, ол тұтқындалып, өлімге кесілді. Үш феодалдың көтерілісі басып жатылғаннан кейін, Канси императоры Миньнің соңғы қалдығы – Туннинг патшалығын бағындыруға тырысты. Миньцзе вице-королі Яо Цишенг және генерал Шиланг Канси императорының билігінің жиырма екінші жылы, 1683 жылы бұл міндетті орындады (Peterson, Willard J., 2016).

Қырғыз хандығы

1840 жылы Лянгуанның вице-королі Лин Цзэсю британдық бизнесмендер Қытайға әкелген опийді жойды. Британдық Кеңес Қытайға соғыс жариялады, содан кейін Опиум соғысы басталды. Ғасырлар бойы шекараны жабудан және шенеуніктердің теңіз күшін дамытуға құлшынбауынан кейін, Цин флотилиясы британдық бу кемелерімен күресе алмады. Британ армиясы Нанкинге қарай жорық жасап, Лянцзянның вице-королі Кэйнды Нанкин шартына қол қоюға мәжбүр етті. Бұл келісім бойынша Цин Британияға алты миллион күміс доллар төледі, тағы төрт сауда портын ашты және Гонконгты Британияға берді (Фейрбанк, Джон К. және Кван Чинг Лю, 1980). Бірінші Опиум соғысының жеңілісінен кейін маньчжу және хань арасындағы қайшылықтар күшейді, бұл 1850 жылы христиандық нанымға негізделген Тайпин көтерілісінің өршуіне әкелді. Бастапқыда, сыбайлас жемқорлыққа бой алған Жасыл Ту Армиясы мен Сегіз Туы көтерілісші Хонг Сюкванға қарсы тұра алмады және Хонгтың Тайпин Аспан Патшалығын құруына кедергі жасай алмады. Көтеріліске қарсы тұру үшін Цин үкіметі Цзэн Гуофанды Лянцзянның вице-королі етіп тағайындады және оған көмектесу үшін жаңа әскер, Сиан армиясын оқытты. Осы кезде хан вице-корольдерінің саны алғаш рет маньчжулардың санын басып өтті, бұл Циннің орталық билігінің әлсіреуін көрсетті (Фейрбанк, Джокн Кинг, 1978). Цзюо Цзунтанг, Сиан армиясының тағы бір негізін қалаушысы, Цзэн Гуокуанмен, Цзэн Гуофанның кіші інісі және Лянцзянның вице-королімен бірге Тайпин Аспан Патшалығының астанасы Нанкинды басып алып, Хонг Сюкванның ұлы, Тайпин Аспан Патшалығының жасөспірім императоры Хонг Тяньгифуды тұтқындады, осылайша көтеріліске нүкте қойды (Майкл және Чжан, 1971). 1868 жылы Цзюо Шан-Ганның вице-королі болып тағайындалды және Солтүстік Қытайдағы тағы бір көтерілісті басты. 1870 жылдары Цзюо 120 000 Сиан армиясын, көптеген заманауи қарулармен жабдықталған, басқарды және Қытайдың солтүстік-шығысындағы мұсылман көтерілісшілерін талқандады. 1878 жылы Цзюо Цзюньтанг Якуб Бегтің бүлікшілерін жою және орыс басқыншыларын Или қаласынан қуу үшін Синьцзянға аттанды. Алайда, Цзюо Батыс істерінің негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Минчжэнің вице-королі болып тұрғанда, батыстың озық технологияларын оқып үйрену үшін Фучжоудағы Фучжоу Әскери-теңіз колледжін және Мавей арсеналын салдырды. Fairbank & Jokn King (1978) мәліметтері бойынша, Батыс істерінің тағы бір негізін қалаушысы – Чжилидің вице-королі Ли Хунцзян, ол Тайпин көтерілісі кезінде Цин үкіметін қолдау үшін Хуай армиясын құрды. Ол сондай-ақ Цзэн Гуофанның шәкірті болды. 1886 жылы Қытай-Француз соғысынан кейін ол Цин әулетін қолдау үшін күшті армия мен флотты даярлау қажеттігін түсінді, осыған байланысты ол Бейянг флотын құрды, ол Шығыс Азиядағы ең күшті флот болды. Сегіз жылдан кейін, Цинь Кореяны қорғау үшін Жапонияға соғыс жариялады. Ли армияны басқаруға тағайындалды. Алайда, Цин әулетінің сыбайлас жемқорлығы мен феодалдық жүйенің кемшіліктеріне байланысты Цин соғыстан жеңіліп, Лиге Шимоносеки келісімшартына қол қоюға тура келді. Бұл келісім бойынша Цин Жапонияға соғыс өтемақысы ретінде 200 миллион күміс теңге төлеуге және Ляодун түбегін, Тайваньды және оған қарасты аралдарды, сондай-ақ Пэнху аралдарын беруге міндеттенді (Rowe, 2012). Жеңіліске ұшырағандықтан Ли Лян Гуанның вице-королі қызметінен төмендетілді. 1900 жылдары сегіз шет ел әскері Пекинге шабуыл жасағанда, Оңтүстік-Шығыс Қытайдың хан вице-корольдері бейтараптық сақтап, әлі де Императрица-Жекеге қарсы наразылық білдірді (Нью-Йорк Таймс, 1900). Шетелдіктермен келіссөздер жүргізу үшін Ли Хунцзян Синь Чоу келісімін (Боксер хаттамасын) қол қою үшін басты қытай келіссөзшісі болып тағайындалды. Бірінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Императрица-Жеке Циси генерал Юань Шикайды патша отбасына адал деп тапты. Усу реформасында Юань бірінші болып Императрица-Жеке Цисиді қорғады және реформаның басшылары Тан Ситонгты, Лян Цычао мен басқаларын тұтқындады, содан кейін олардың алтауын өлім жазасына кесті. Осы оқиғалардан кейін Юань Ли Хунцзянның орнын 1901 жылы Ли қайтыс болғаннан кейін Чжилидің вице-королі болып алмастырды. 1900 жылдардың басында, Фэрбанк және Джокн Кинг (1978) келтіргендей, Юаньнан Цин әулетін қорғау үшін жаңа армияны – Бейян армиясын құруды сұрады, ол Қытайдағы ең ірі және ең жақсы даярланған армия деп есептелді (Шиллинджер, Николас 2016). Бускидің (2002) мәліметінше, Юань барлық лауазымдарынан босатылып, 1908 жылы отанына қайтты, бірақ зейнеткерлікке шығар алдында Қытайдағы ең күшті адам ретінде танылды (Дуглас Стори, 1907). 1904 жылы Лянцзянның вице-королі Чжан Чжидунның бастамасымен Сары өзенді сақтап қалу жұмыстарын жүргізу жоспарланды, бұл орталық үкіметтің ықпалын азайтуға бағытталған қадам болды (Нью-Йорк Таймс, 1904). Цин әулетінің орталық билігінің әлсіреуі 1911 жылдың 11 қазанында Учан көтерілісі болғанда айқын болды. Бейян армиясы Цин үкіметінің бұйрықтарын орындамай, Юань Шикайдың қайта оралуын талап етті. Юань Шикай уақыт өзінің жағында екенін сезінді, сондықтан ол соттың бұйрықтарын бірнеше рет қабылдамады, оған қанағаттанғанша күтті. Көтерілісті басуға келіскен кезде, Қытайдың жартысына жуығы Цин үкіметінің бақылауынан шығып кеткенін түсінді. Осы жағдайды сезінген Юань Шикай бала император Пуидің тақтан түсуіне келісім берді, оның орнына Қытай Республикасының президенті болып тағайындалды.