Кіріспе

Мин әулетінің 14-ші императоры, 1572-1620 жылдар аралығында билік құрған Ванли императоры (4 қыркүйек 1563 – 18 тамыз 1620), сондай-ақ ғибадатхана атымен Мин императоры Шэньцзун (明神宗), жеке аты Чжу Ицзюнь (朱翊鈞), өнер аты Юцзай (禹齋), Мин әулетінің 14-ші императоры, 1572-1620 жылдар аралығында билік құрған. Ол әкесі Лунцин императорының орнын басады. Оның 48 жылдық билігі Мин әулеті императорларының арасындағы ең ұзақ билік болды. Ол әкімшілік орталықтандыруға үлес қосты, түрлі артықшылықтарды шектеді және жер салығынан босатуды қайта қарады. Гу Сяньчэн досы Гао Панлунның ұсынысымен Цзяннаньда орналасқан Уси қаласында Дунлин академиясын құрды. Академия талқылаулар мен кездесулер орталығы ретінде қызмет етті. Жергілікті билік пен ақсүйектердің қолдауымен академия тез арада танымал болды. Негізін қалаушылар көп жылдар бойы саясаттан шетте болғандықтан, үкімет оларды қауіп деп санамады. Академия жүздеген зиялыларды өзіне тартты және көп ұзамай бүкіл Қытайдағы маңызды зияткерлік орталыққа айналды. Сондай-ақ, жақын маңдағы префектураларда осындай орталықтар құрылып, қауымдастықтар мен шеңберлер желісі құрылды. Академияның айтуынша, олар конфуцийлік моральды қатаң сақтауды жақтаған шенеуніктер тобы еді. Дунлин қозғалысының жақтастары адамгершілік қасиеттерді дамыту үшін үлгілі өмір сүрудің маңызды екеніне сенді, және жеке және қоғамдық мораль арасында ешқандай айырмашылық жасамады. Олар адамгершілікті дамыту ақыл-ойынан/жүрегінен басталып, содан кейін үйде, айналасында және қоғамдық өмірде кеңінен таралуы керек деп санайды. Бұл сенім Гао Панлунның мысалынан көрінеді. Алайда, олар Чжан Цзючжэннің әкесі үшін жоқтау айтпау шешімін принципсіз пайдақорлықтың белгісі деп қарады. Олар сондай-ақ императорды тұңғыш ұлының мұрагерлігін растауға асықпағаны үшін сынға алды, оны әдепсіз және қабылдауға болмайтын деп санады. Дунлин қозғалысы конфуцийлік құндылықтарға негізделген үкімет жүйесін, әсіресе бүкіл мемлекетке таралған патриархалды отбасы құндылықтарын алға тартты. Олар жергілікті басқаруды халықты бағыттайтын білімді ақсүйектер басқаруы керек деп санайды. Бұл жағдайда басқарудың техникалық аспектілері маңызды емес деп саналды және әкімшілік ұйыммен байланысты кез келген мәселелер конфуцийлік ізгіліктерді насихаттау, адамгершілікке уағыздау және жоғары мақсаттар үшін өзін-өзі құрбан етуге баса назар аударту арқылы шешілді. Бұл қозғалыстың ішіндегі даулар моральдық құндылықтар мен қасиеттерге байланысты болды, қарсыластар кәсіби қабілетсіздікке емес, әдепсіз мінез-құлықпен айыпталды. Адептілікке баса назар аудару Дунлин қозғалысына өздерінің өзімшіл мақсаттарға ұмтылмағанын, бірақ жалпыға бірдей және шынайы моральдық қағидалар арқылы біріктірілгенін мәлімдеуге мүмкіндік берді. Бұл қозғалыстың басшылары Ванли императорының билігі аяқталғанға дейін қызметке қайта оралмаса да, Пекиндегі кіші лауазымды адамдар арасында айтарлықтай ықпал етті. Олар биліктің Бас хатшылық пен министрліктерге шоғырлануына қарсы шығып, цензураның тәуелсіздігін жақтады. Сонымен қатар, олар евнухтардың патша сарайындағы қызметіне шектеулер қоюды талап етті. Олардың мұрагерлікке қатысты ұстанымы принциптерге негізделіп, билеушінің империяның негізгі заңдарын, оның ішінде мұрагерлік ережелерін біржақты өзгерту құқығы жоқ деп дәлелдеді. Алайда олардың орталықсыздандыруға және мораль мен идеологияны прагматизмге қарағанда басымдыққа ие болуына басымдық беру империяның тиімді басқаруына кедергі келтірді, бұл оның көлемі мен халқына байланысты қиындық тудырады. Жеке ізгілік пен әкімшілік талантты теңестіру үрдісі, моральдық топтар арасындағы дау-дамайлардың басты нысанасына айналды. Елордалық қызметкерлерді үнемі бағалау оппоненттерді жою үшін жиі қолданылған. 1577 жылы Чжан Цзючжэн алғаш рет осы әдісті қолданды, нәтижесінде 51 қарсыласы жойылды. 1581 жылы тағы бір бағалау 264 лауазымды адамды астанадан және 67 адамды Нанкиннен босатуға әкелді, бұл Мин кезеңінің соңында орталық үкіметте қызмет ететін мыңнан астам лауазымды адам және Нанкинде төрт жүзге жуық адам болғандығын ескергенде, елеулі тазалау болды. 1587 жылы Гандтың хатшысы Шэнь Шисинг тек 31 джинсиді ғана алып тастады, бірақ Кадрлар министрлігі, Ханлин академиясы және фракциялық даулар жиі болатын цензурадан ешкім алынбады. Алайда, цензура сонымен қатар саяси себептермен (Жан Цзючжэннің жақтасы ретінде) Жұмыстар министрі Хэ Цимьиннің қызметіне де шабуыл жасады, оны тағайындалғаннан бір ай өткен соң, қызметінен кетіруге мәжбүр етті, бұл императорды ашуландырды. Министр қызметінен кетіп, император цензура басшысын қызметінен босатып, жауапты инспекторларды провинцияларға жіберді. Бұл "императордың цензура тәуелсіздігіне араласуына" қарсы наразылық тудырды. 1593 жылғы бағалауда Дунлиндер Кадрлар министрлігі мен цензурадағы өкілдіктерін пайдаланып, Бас хатшылардың ізбасарларын жоюға тырысты. Жаңа тағайындалған Аға Бас хатшы Ван Сицзюэ өз партия мүшелерін қолдауға шамасы келмеді. Алайда, ол қосымша бағалаулар кезінде тазалауды ұйымдастырушылардың қызметінен босатуды сұрады. Цензура басшысы бұған қарсы болды, бірақ император ақыры келісіп, болашақ Дунлин академиясының негізін қалаушыларының арасында тағы да наразылық тудырды. 1599 жылғы бағалау уақытына қарай Дунлин оппозициясы ықпалын жоғалтқандықтан, бағалау тыныш өтті. Алайда, 1605 жылғы бағалауда Дунлин қозғалысы қайтадан қарсыластарына шабуыл жасады және Цензура басшысы Вэнь Чун мен Кадрлар министрінің орынбасары Ян Шицяо арқылы астанадан 207 және Нанкиннен 73 лауазымды адамды қызметінен босатуды талап етті. Алайда, император мұндай ауқымды тазалауға келіспеді және айыпталған бірнеше лауазымды адамдар өз қызметінде қалуы керек екенін нақты айтты. Бұл бұрын-соңды болмаған бас тарту болды және қатысты тараптардың өзара айыптауларымен толы бірнеше айлық пікірталасқа әкелді. Тіпті Көк те араласты, Көк храмға шаңқаяқ түсті. Ақырында, айыпталған лауазымды адамдар қызметінен кетіп, келесі жылы тазалауды ұйымдастырушылар да қызметінен кетті. Дунлиндер қарсыластарын қызметінен босатуға жеткенімен, жоғары лауазымдарға лайықты үміткерлері болмады. Тіпті Ли Санцай сияқты үміткер пайда болғанда, ол да осылай – оның адамгершілік тұрқына шабуыл жасау арқылы – тоқтатылды. Лидің жағдайында пара алу арқылы. Бұл Дунлин қозғалысына қатысы бар екені кандидатқа қарсы аргумент ретінде қолданылған алғашқы жағдай болды. 1611 жылғы бағалауда екі анти-Дунлин фракция қақтығысты, нәтижесінде олардың басшылары (Нанкин университетінің канцлері Тан Биньинь және ханзаданың мұғалімі Гу Тяньцзюнь) құлап кетті. Кадрлар министрінің орынбасары және Ханлин академиясының ғалымы Ван Тудың (王圖) Дунлинге жақындығы да жойылды. 1617 жылғы бағалауда үш топ, анти-Дунлин цензорлары құрған аймақтық тегіне негізделген қақтығыс болды. Ванли императорының билігінің соңғы онжылдығында, принципсіз бюрократ Фан Цунчжэ Бас хатшылыққа жетекшілік етті, ал император көптеген жоғары әкімшілік лауазымдарды ұзақ уақытқа бос қалдырып, polemical меморандумдарды қараусыз қалдырды.

Климат және табиғи апаттар

1570-1620 жылдар салыстырмалы түрде жылы болды, әсіресе қыста, орташа температура алдыңғы жарты ғасырға қарағанда бір градусқа жоғары болды. Дегенмен, ауа райы құрғақ болғандықтан, су тасқыны да кездесе берді. Бұл тенденция 1585-1589 және 1614-1619 жылдары ерекше көзге түсті, олар ауыр құрғақшылықты бастан өткерді. Ал 1595-1598 және 1616-1620 жылдары суық қыстар тіркелді, нәтижесінде қытай суреттерінде қарлы пейзаждар жиі бейнеленді. Осы кезеңде Қытайда ауа райының осындай өзгерістерімен қатар, басқа да табиғи апаттар болды. 1586 жылы кең аумақты су тасқыны орын алды, ал 1587, 1609 және 1615-1619 жылдары құрғақшылықтан кейін шегірткелердің шабуылы егінге зиян келтірді. Солтүстік-батыстағы орманды қырқу құмды дауылдарға себеп болды, олар 1618 және 1619 жылдары Пекин қаласын шаң бұлттарымен жапты. Ванли дәуіріндегі ең ірі табиғи апат – 1604 жылғы желтоқсанда Қытайды қатты қалтыратқан жер сілкінісі болды. Оның ошағы Фуцзянь жағалауынан 30 шақырым қашықтықта орналасқан, нәтижесінде Куанчжоу және Чжанчжоу порт қалалары қирады, ал Ай портындағы ғимараттар зақымданды. Жер сілкінісінің салдары Шанхай, Хугуан және Гуанси сияқты ішкі аймақтарда да сезілді. Ең ауыр жекелеген апаттардың қатарында 1585 жылғы солтүстіктегі су тасқыны және одан кейінгі жылы болған ірі эпидемия, 1589 жылғы бүкіл елдегі ауыр құрғақшылық, 17 ғасырдың екінші онжылдығындағы Фуцзянь мен солтүстіктегі құрғақшылық және 1613 жылғы кең аумақты су тасқыны болды. Жалпы алғанда, Ванли дәуірінің ең қиын жылдары 1586-88 және 1615-17 жылдар еді. 1587-88 жылдардағы құрғақшылықтан туындаған ашаршылық 1540 жылдардың ортасынан бергі алғашқы ірі ашаршылық болды, одан кейін эпидемия тарады. Демография тарихшысы Чжао Шукинің мәліметінше, солтүстік Қытай халқының жартысы осы кезеңде қайтыс болды, нәтижесінде Шанси, Чжили және Хэнань провинцияларының халқы 1580 жылы 25,6 миллионнан 1588 жылы 12,8 миллионға дейін азайды. Янцзы аймағы да осы апаттардан зардап шекті. 1586-88 жылдардағы апаттар үкіметті алаңдатты, бірақ Чжан Цзючжэн жинаған резервтер қиындықтарды жеңуге көмектесті. Билік өкілдері осы дағдарыстан сабақ алып, алты жылдан кейін Хэнаньда ашаршылық басталғанда, оған уақтылы араласып, оның таралуын болдырмады. Табиғи апаттардың екінші толқыны 1615 жылы басталды, бұл Қытайдың солтүстігінде екі жыл бойы су тасқынынан кейін орын алды. Су тасқыны мен құрғақшылықтың бұл үйлесімі ауыл шаруашылығына ауыр соққы берді, нәтижесінде елдің әртүрлі аймақтары 1615 жылдың күзінен бастап көмек сұрады. Әсіресе, Шандоңда 900 мың адам аштықтан зардап шегіп, азық-түлік тапшылығынан азаматтық басқару жүйесі бұзыла бастады. Ашаршылық сол жылдың соңында Солтүстік Қытайдан Янцзы өзені алабына, ал келесі жылы Гуандунға тарады. Келесі жылы Мин әулетінің солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс аймақтары да зардап шекті. Құрғақшылық пен су тасқыны 1620 жылға дейін жалғасты. Ашаршылыққа жауап ретінде жергілікті билік мемлекеттік резервтегі астық қоймаларына сүйенбеді, олар көбінесе жойылған еді, керісінше, байларды астық сатып алуға және импорттауға шақырды. Лауазымды тұлғалар бағаны шектеу арқылы ғана араласты. Бұл мемлекеттің астық қорларын нарықтан сатып алу кезінде сақтап қалу қажеті жоқ екенін білдірді. Алайда, тіпті мол жылдары да Цзяннань сияқты аймақтар күріш импортына тәуелді болғандықтан қиындықтарға тап болды.

Америкадан келген жаңа дақылдар

XVI ғасырдың бірінші үштен бірінде еуропалықтар Қытайға жүгері, тәтті картоп және жер жаңғағы сияқты жаңа егін түрлерін әкелді. Бұл егістердің Қытайда XVI ғасырдың екінші үштен бірінде өсірілгені туралы мәліметтер бар. Ванли дәуірінде темекі және тәтті картоп сияқты тағы да басқа американдық түрлер енгізіліп, ел ішінде кеңінен тарады. Темекі Фуцзянь провинциясында коммерциялық мақсатта өсіріліп, 17 ғасырдың басында Филиппинге экспортталды, ал Гуандун провинциясында өсіру жұмыстары басталды. Алғашқыда темекі Цзяннаньдағы кедейлер арасында танымал болды, бірақ уақыт өте келе әуелі байлардың арасында да кең тарады. Цин дәуірінің басында аймақтағы "әрбір шенеунік, әскер және он шаруаның сегізі" темекі шегетіні хабарланды. Пекин шенеуніктері темекі туралы 1630 жылдардан бастап айта бастады. Тәтті картоп Қытайға 1590 жылдардың басында, тіпті одан да ертерек келген болуы мүмкін. Оны қытай саудагерлері Филиппиннен Фуцзянь және Гуандунға әкелген, сондай-ақ Вьетнамнан да импортталған болуы мүмкін. 1594 жылы Фуцзяньде ашаршылық болғаннан кейін, жергілікті губернатор тәтті картоп өсіруді ынталандырып, насихаттады. Бұл егістер тез арада Фуцзянь және Гуандун провинцияларында орнықты, ал XVII ғасырдың екінші жартысында Қытайдың басқа да аймақтарына тарады.

Экономикалық даму

Ванли дәуірінде өнеркәсіп, әсіресе жібек, мақта және фарфор өндірісі айтарлықтай дамыды. Шаньсидегі тоқыма өнеркәсібі көптеген адамдарды жұмыспен қамтыды, ал Гуандунда мыңдаған жұмысшысы бар ірі темір зауыттары пайда болды. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы өндірісінің мамандануы және аймақаралық сауданың күрт өсуі байқалды. Бұл дамудың ең қатты әсері Цзяннань аймағында сезілді, онда Сучжоу, Сонгцзян, Цзясин және Нанкин сияқты қалалар гүлденді. Жібек және қаржы саласымен танымал Сучжоу қаласының халқы 16 ғасырдың соңына қарай жарты миллионнан асты, ал Сонгцзян мақта өсіру орталығына айналды. Өндірістің көп бөлігі күміс алмасу арқылы экспортталды. 1560-1640 жылдар аралығында Америкадағы испан отарлары Тынық мұхиты арқылы 1000 тонна күміс тасымалдады, оның 900 тоннасы Қытайға жетті. Дегенмен, осы кезеңде Жапония Қытайға 6-7 есе көп күміс жіберді. Шетелдік күмістің көптеп келуі экономиканың коммерциялануымен бірге жүрді, бұл мақта мен жібек сияқты салалардың өсуіне, сондай-ақ қалалар мен сауданың дамуына әкелді. Алайда, бұл коммерцияланудың нәтижесінде барлық адамның өмірі жақсармады. Жер және күріш бағалары тұрақтанды, тіпті 1570 және 1580 жылдары төмендеді, ал 1587-89 жылдары Қытайдың оңтүстігінде аштық болғандықтан күрт өсті. Сонымен қатар, Цзяннанның мақта өндірісіндегі жалақы мен еңбек өнімділігі де төмендеді. Заманауи бақылаушылар нарықтық экономика гүлденгенімен, мемлекеттік қаржының нашар күйде екенін атап өтті. Қалалық элитаның сәнді өміріне қарамастан, шаруалар мен жұмысшылардың көп бөлігі кедейлікте өмір сүрді. Бұл экономикалық өзгерістер құндылықтарда да өзгерістерге әкелді, әсіресе ресми конфуцийлік ілімдерге қатысты. 16 ғасырда Мин мемлекеті біртіндеп zhaoshang maiban (t=召商買辦, 'мемлекеттік органдардың жеке саудагерлерден сатып алуы') саясатына көшті. Мысалы, Цзяцзин дәуірінде үкімет Сучжоу мен Ханчжоудағы мемлекеттік тоқыма фабрикаларына сүйенудің орнына күміспен киім сатып ала бастады, бұл фабрикалар жойылып, жекеменшік фабрикалармен алмастырылды. Бұл нарықтық экономиканың пайда болуын білдірді, онда саудагерлер енді мемлекеттік аппараттың бір бөлігі емес, бағалар мен келісімшарт көлемін келісе алатын тәуелсіз тұлғаларға айналды. Мемлекеттік келісімшарттар жеке кәсіпорындардың өсуіне ықпал етті, ал мемлекеттік фабрикалардағы өндіріс сапасы төмендеді. Мысалы, 1575 жылы әскер 5000 қолдануға жарамсыз қалқанды қайтаруға мәжбүр болды. 16 ғасырдың соңына қарай әскер офицерлері мемлекеттік шеберханаларда жасалған тауарларды пайдаланудан бас тартып, базардан жабдықтар сатып алу үшін үкіметтен күміс талап етті. Үкімет міндетті еңбек түрлерін күміспен төлеуге ауыстыру арқылы қажетті күміс қаражатын алды. Бұл реформаның мақсаты – лицзя жүйесіндегі заттай салықтарды, қызметтерді және міндетті еңбекті жою және оларды күміспен төленетін жер салығына қосымша төлеммен алмастыру болды. Әртүрлі салықтарды күміспен төлеуге ауыстыру процесі 1520 жылдардан бастап әртүрлі округтерде жүргізілді, ең қарқынды өзгерістер 1570-1590 жылдары орын алды. Бұл реформаны ел бойынша округтік органдар жүзеге асырды. Өзгерістер елдің оңтүстігінде, дамыған аймақта басталды, ал солтүстікте оңтүстіктегідей процедураларды енгізуге қарсылық туды. Тартыс негізінен прогрессивті үй шаруашылығы салығын жоюға байланысты болды: реформаның жақтастары бай үй шаруашылықтары көбінесе салықтан босатылатынын, сондықтан прогрессивті салық салу тек формалды екенін айтты. 16 ғасырдың соңына қарай жер салығынан алынатын қосымша төлемдер лицзя жүйесінде атқарылатын барлық жәрдемақылар мен еңбектің орнын толыққанды басып алды. 1581 жылы жер салығын жинауды оңайлату мақсатында аға бас хатшы Чжан Цзючжэн жаңа кадастр құруды ұсынды. 1581-1582 жылдары жерлер өлшеніп, шекаралары белгіленді, көлемі есептелді, иелері мен жалға алушылары тіркелді. Осы кезеңде кадастрлық карталар да жасалды. Алайда, Чжанның ерте қайтысынан кейін, ел бойынша толық мәліметтер жинақталған жоқ. Дегенмен, жергілікті деңгейдегі жұмыс өз мақсатына жетті. Чжанның кадастры кейінгі Мин және Цин кадастрларының негізі болды. 1581 жылы Кіріс министрлігі Ванли куай джи лу (t=萬曆會計錄, "Ванли билігінің есептік рәсімдерінің жазбасы") жинағын жасады, ол империядағы салықтар мен алымдардың шолуын берді. Бұл құжат салықтардың күрделілігін, әртүрлілігін және жергілікті жағдайларға тәуелділігін көрсетті, бұл оларды біріктіруді қиын міндет етті. Кейбір міндетті еңбек түрлерін қосқаннан кейін, жер салығы егістік көлемінің 5-10% құрады, бірақ Наньчжи провинциясының ең көп салық салынатын төрт округінде ол 14-20% жетті. 1570-1590 жылдары жер салығы үшін шамамен 21 миллион лиан күміс жиналды, көбінесе астық түрінде.

Сауда

Цзяннаньнан тыс аймақтарда, Мин Қытайының көптеген округтерінде, шекара арқылы аз ғана тауарлар саудаланып, ең маңыздысы – астық болды. Астық негізінен Цзянси, Хугуан және батыс Нанчжилиден Цзяннаньға әкелінетін, ал Солтүстік Чжили Шаньдуннан күріш, Пекин салық күрішін импорттады. Нарықтағы күріштің көп бөлігін жер иелері өз шаруаларынан жалдама ақысы ретінде жинап алатын. Дегенмен, астық нарығы азық емес тауарлардың, әсіресе тоқыма өндірісінің дамуына көмектесті. Цзяннаньда күріш өсірмейтін, оның орнына мақта және түген сияқты тоқыма дақылдарына шоғырланған аймақтар болды. Түген негізінен Солтүстік Чжэцзян провинциясында өсірілді, ал Хучжоу – орталық орналасқан қала. Сонгцзян және оның төңірегіндегі жерлердің жартысынан астамы мақта егілген. Мұнда тауар өндіру ғана емес, оны сату да маңызды болды. Мин дәуірінің соңында Цзяннань экономикасы егіншіліктен Шаньдун, Хэнань, Фуцзянь және Гуандуннан импортталатын мақта өңдеуге көшті. Сучжоу мен Ханчжоу сәнді тауарлар өндірісінің орталықтары болып танылды, ал қарапайым маталар айналасындағы аймақтарда жасалды. Өндіріс процесінде иіру және тоқу сияқты жеке кезеңдерде мамандану болды. Әр түрлі аймақтық саудагерлердің ішінде Шаньсиден келгендер ішкі аймақтардағы тұз саудасына, соның ішінде Сычуаньда да үстемдік құрды. Ал Хуйчжоу саудагерлері Ұлы каналдағы алыс қашықтықтағы сауданы бақылап, Цзяннаньдағы ең беделді көтерме және бөлшек саудагерлері болды. Олардан кейін Сучжоу, Фуцзянь және Гуанчжоу саудагерлері келді. Цзянсиден келген саудагерлер шағын көлемде, негізінен Хэнань, Хугуан және Сычуаньда жұмыс істеді. Жергілікті агенттер сауда жолдарында кемелер, экипаж және жүкті тасушыларды жалдауға ұсынды. Саяхатшыларға арналған нұсқаулықтар маршруттар, қашықтықтар, қонақ үйлер, танымал орындар, паромдар және қауіпсіздік туралы ақпарат беріп, жарияланды. Коммерциялық делдалдар ақшаны төлем тапсырмалары арқылы жіберуге мүмкіндік берді. Кәсіпкер әйелдер пайда болды, түрлі тауарлар сатты және құқықтық дауларда делдалдық қызмет көрсетті. Консерваторлар әйелдердің саудаға қатысуын жақтырмады, мысалы, Ли Цзе Цзясин округінде "құмар ойындарға және әйелдердің базарларда сатуына тыйым салған" префектті мақтады.

Күміс

XVI ғасырдың бірінші үштен бір бөлігінде күміс импортының өсуі оның қолданысының артуына әкелді. XVI ғасырдың екінші жартысында Мин мемлекет қайраткерлері күміс қола ақшаның орнын толығымен алмастыруы мүмкін деп уайымдады. XVI ғасырдың соңғы үштен бірінде күміс пен монеталар арасындағы қарым-қатынас мәселесі ақша-несие саясаты жөніндегі талқылаулардағы басты тақырыпқа айналды. Кейбір лауазымды тұлғалар монеталардың өндірісін тоқтатуды ұсынды, себебі олар тиімді болмады, ал оларға қарсы шыққандар мұның айналымның ұзақ мерзімді пайдасын ескермейтін, көзсіз саясат екенін айтты. Бұл күмістің басым валютаға айналуына жағдай жасады. 1570 және 1580 жылдары валюта туралы пікірталастар күміс тапшылығы дефляцияға алып келеді деген алаңдаушылыққа толы болды, бірақ 1590 жылдары бұл пікірталастар тоқтап қалды. Күміс импорты Мин экономикасына маңызды әсер етті. Уан Ли дәуірінде оның алтын мен мысқа шаққандағы бағасы екі есеге төмендеді, бірақ оның сатып алу қабілеті әлемнің қалған бөлігімен салыстырғанда жоғары болды. 1570 жылдары ғана Кірістер министрлігінің күміс түсімі шамамен 90 тоннадан 165 тоннаға дейін екі есеге өсті. Жергілікті биліктің кірісі де артты, мысалы, сыртқы теңіз саудасының негізгі орталығы – Ай портында сауда лицензиялары мен кедендік алымдар 1570 мен 1594 жылдар аралығында 113 кг күмістен бір тоннадан астамға дейін өсті. Дегенмен, күміс ағыны алтын мен монеталардың экспортталуына да себепкер болды. Күміс ағынының кері әсерлері де болды, өйткені XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында оңтүстік-шығыс жағалау, Цзяннань және Үлкен канал сияқты күміс көп болған аймақтарда инфляция пайда болды.

Ақша шығару

Көптеген лауазымды тұлғалар күміске сенімсіздікпен қарады, себебі олар оның шетелден келіп түсуіне тәуелді болуден қорқып, ақшаның барлық функцияларын атқару қабілетіне күмәнданды. Осының салдарынан, олар монета айналымын қайта жандандыруға тырысты. 1571–1572 жылдары монета айналымы қысқа мерзімге қайта жаңартылды, бірақ Чжан Цзючжэн оны 1576 жылы қайта ашты. Ол Пекин мен Нанкиндегі, содан кейін Юньнаньдағы монета айналымын жаңартты. Сонымен қатар, ол монеталар жиі қолданылатын солтүстік провинцияларда – Шанси, Шандун және Хэнаньда, сондай-ақ монеталар жиі қолданылмайтын провинцияларда – Шанси, Цзянси, Фуцзянь және Хугаңда монета айналымын ұйымдастырды. Метрополиядағы монета айналымы мемлекеттік меншікте болса, провинцияларда лицензияланған кәсіпкерлер басқарды. Дегенмен, монета өндірісі мыс тапшылығы және білікті кадрларды тартудағы қиындықтар сияқты бірқатар мәселелерге тап болды. Мысалы, Цзянсиде монета айналымы жоспарланған көлемнің тек 5% -ын ғана өндіре алды. Жауап ретінде билік салық төлемдерінің кем дегенде 70% -ы жаңа монеталармен төленуі керек екенін жариялады және саудагерлерді көршілес провинциялардан монеталар әкелуге ынталандырды. Алайда, саудагерлер көбінесе заңсыз, сапасы төмен жеке монеталар ұсынды. Сол сияқты, Фуцзяньде, күміс кеңінен қолданылып жүргендіктен, монета айналымын енгізуге қол жеткізілмеді. Чжанның ақша-кредит саясаты фрагменттелген, әр провинцияның лауазымды тұлғалары монетаны қолдау туралы өз шешімдерін қабылдады. Бұл түрлі мәселелерге әкелді, мысалы, 1582 жылы Ханчжоудағы көтеріліс, онда әскерлердің жалақысы Чжэцзян провинциясында монетаға ауыстырылды, сондай-ақ Цзянсидегі жеке айырбастау кеңселерiне тыйым салу, бұл жаңа монеталардың айналымына кедергі келтірді. Кейбір провинциялар өз аумағынан монеталарды экспорттауға тыйым салса, ал басқалары өз аумағынан тыс жерде құйылған монеталарға тыйым салды. Жаңа монеталарды бағасын төмендетіп сату арқылы айналысқа енгізуге жасалған әрекеттерден тек ақша айырбастаушылар ғана пайда тапты, олар биліктен арзан монеталарды сатып алып, оларды нарықтық бағамен қайта сатты. Кейбір жағдайларда, заңсыз жеке монеталарды пайдалануға тыйым салуға жасалған әрекеттер зорлық-зомбылыққа ұласты және тыйымдар алынып тасталды. Пекинде құйылған монеталар нарықта қабылданса да, оңтүстікте сапасы төмен жеке монеталар басымдылық танытты. 1579 жылы Чжан монеталарды енгізу әрекетінің сәтсіз аяқталғанын мойындады. Келесі жылы ол Юньнань монета айналымын және 1582 жылы провинцияның көптеген монета айналымдарын жапты. Алайда, Хугаңдағы үш монета айналымы әртүрлі монеталарды құюын жалғастырып, провинцияны бірнеше монета аймақтарына бөлді. Чжанның қайтысынан кейін, оның ізбасарлары мен қарсыластары тиімсіздікке байланысты көптеген монета айналымдарын жапты. Чжанның қарсыластары мемлекеттің нарық пен валюта мәселелеріне араласпауы керек екенін және халық қаламаған валютаны таңуы дұрыс емес екенін айтты. Екінші жағынан, кейбір сарапшылар күміс капитал және құндылықты сақтау құралы ретінде қызмет етсе, монеталар айырбастау құралы ретінде маңызды екенін және оларды өндіру, тіпті пайдасыз болса да, ұзақ мерзімді перспективада экономикалық жаңаруға әкеледі деп мәлімдеді. 1599 жылы Уаньли императоры экспансиялық ақша-кредит саясатына оралды. Жаңа монеталар өндірісі Нанкинге шоғырланды, онда монета айналымын ұйымдастыру мүмкіндігі он есеге артты. Алайда, бұл монеталардың айналымы Нанкиннің жақын маңына ғана шектелді. Нәтижесінде, қалада монеталардың артығы пайда болды, олардың құны күміс лингінің 850-ден 1300-ға дейін төмендеді. Алайда, 1606 жылы су тасқыны металл импортын тоқтатты, мыс бағасының өсуіне себеп болды. Жауап ретінде мемлекет монета өндірісін шектеді және монета айналымын ұйымдастыру орындарынан 3000 жұмысшыны босатып жіберді. Бұл жұмысшылар өз білімдерін заңсыз монеталар өндіру үшін пайдаланды. Нәтижесінде, бірнеше жыл ішінде жеке монеталар ұлттық монеталардың орнын баса бастады. Үкімет жеке монеталарды пайдалануға тыйым салды, бірақ бұл ақша айырбастаушыларды кез келген монетаны қабылдаудан бас тартуға мәжбүр етті. Нанкин саудагерлері де солай істеді, бұл халық арасында тәртіпсіздікке әкелді. Бұл, әсіресе, күнделікті жұмысшылар мен монетамен төленетін жұмысшылар үшін қиындық тудырды, олар күнделікті қажеттіліктері үшін оларды қабылдайтын саудагерлерге сенеді. Олардың күнделікті операциялары үшін құндылығы төмен жеке монеталарды пайдалану тиімдірек болды.

Философия

Ван Янмин конфуциандық идеяны "Жол Конфуцийдің жеке меншігі емес" деп тұрақты сенім ретінде қабылдамады. Ол өзіне-өз құлшынысын және өзін-өзі тануды, доктринаға қатаң түрде бейілуден гөрі маңыздырақ деп атап өтті. Ол конфуциандықтың басты бағытын өткен даналардың ілімдерін ұстанудан, адамның жүрегіне сүйенуге ауыстырды. Алайда, 1570 жылдары Чжан Цзючжэн Ванның ізбасарларына күшті қарсылас ретінде көрінді, ол баламалы көзқарас ұсынды. Чжан Ванның ілімдеріндегі жеке жетістіктерге баса назар аударғаннан айырмашылығы, мемлекеттік мүдделерді прагматикалық тұрғыдан іздеуге баса назар аударды. Ол мемлекет пен халқына пайда келтіретін әрекеттер дұрыс деп санайды, "Егер бұл мемлекеттің игілігі үшін болса, мен оны өмір мен өлімге қарамастан істеймін" деп мәлімдеді. Чжан моральдық пікірталас пен өзін-өзі зерделеуге ұмтылғандарға қарсы әрекеттерін ақтады, оларды жауапкершіліксіз және нәтижесіз деп қарады. Ол оларды үлгі ретінде емес, жалқау адамдар ретінде қарастырды. 1584 жылы Чжан Цзючжэн қайтыс болғаннан кейін, үш Мин философы – Ху Цзюрень (c=胡居仁), Чэнь Сяньшань және Ван Янминге ерекше ресми мойынұсау көрсетілді. Олар Конфуций ғибадатханасына қойылған тақташалары бар жеке конфуций академияларының қолдаушылары болды. Ван Янминнің ізбасарлары, әсіресе Ван Гэн және оның Тайчжоу мектебі деп аталатын шәкірттері, Чжуисттік ортодоксияны қабылдамауда ең радикалды болды. 16 ғасырдың соңында Ли Чжи биліктегі конформистерді екіжүзділікпен айыптады, олар өз пайдалары мен мансабын дұрыс жолдан жоғары қояды. Сонымен қатар ол классиканың қатесіздігіне күмән келтіріп, адамның құштарлықтарының заңдылығын қорғады. Ли Чжи жеке мүдделерді іздеу жақсы деп санайды, өйткені ол шаруаларды, қолөнершілерді және ғалымдарды өз мамандықтарын барынша жақсы атқаруға ынталандырады. Бұл материализм, прагматизм, утилитаризм сияқты құндылықтардың таралуына әкелді, сондай-ақ адамдарды олардың кәсібі бойынша емес, байлығы бойынша бағалауға бастады. Нәтижесінде кедей ғалымдардың әлеуметтік мәртебесі бай саудагерлердікінен төмендеді. Ван Янминнің субъективизміне деген құлшыныс 16-17 ғасырлардың басында, жеке тәжірибе дәстүрлі үлгілерден жоғары бағаланғанда, ең биік деңгейге жетті. Бұл көзқарастар кейінірек Цин конфуцийшілдерінің сыншылдығы мен эмпиризміне әсер етті. 16 ғасырдың соңында синкретизмге қарай үрдіс күшейді, бұл конфуцийшілдік дәстүрлі нанымдарына қанағаттанбаудан туындаған сияқты. Линь Чжаоэнь (c=林兆恩), "Үш ілімнің шебері" деп танылған, конфуциандықты буддизм мен даосизммен, әсіресе даосизмнің емдеу тәжірибелерімен байланыстыруға тырысты. Конфуцийшілдікпен бірге Ху Чжи буддизм мен даосизмді зерттеді, медитациямен айналысып, ақыр соңында ағартушылыққа жетті. Буддистер бұл "Будда табиғатының ашылуы" деп қарады, ал конфуцийшілдер оны "ішкі білім арқылы жүрек/ақыл-ойды ашу" деп қарады. 1603 жылы Гу Сяньчэн, досы Гао Панлоңның ұсынысымен, Конфуцийшілдік талқылауларының орталығы ретінде Донглин академиясын қайта жаңғыртты. Бұл бастама жүздеген білімді адамдарды қызықтырды, олар үнемі пікір алмасып, академияны ұлттық деңгейдегі көрнекті зияткерлік орталық ретінде тез қалыптастырды. Донглиндер буддалық және даосистік оқшаулануды қабылдамады, оның орнына қоғамдық өмірге белсенді қатысуды жақтады. Академия басшылары елдің саяси ахуалын жақсарту үшін моральдық жаңғыртуды мақсат етті. Олар Ванның ізбасары Ван Цзи және Тайчжоу мектебінің интуицияға деген құлшынысына қарсы шығып, оның орнына тәртіпті еңбек пен әрекетті баса көрсетті. Чжу Сидің үлгісін ұстанғандай, олар өздерінің зерттеулерін кітап оқу мен медитацияға бөлді, оны Чан буддизмімен байланыстырмады, керісінше конфуций ритуализмінен туындаған деп есептеді.

Каллиграфия және сурет салу

Өзінің теориялық еңбектерінде Сунцзяннан шыққан, әдеби шығармалар, сурет салу және каллиграфияда жас кезінен бастап өзгелерден ерекше көзге түскен атақты ғалым Донг Чичан (1555–1636) Императорлық Сурет Академиясының эстетикалық қағидаларын ең жақсы түсіндірді. Ол, негізінен, сурет салу теориясымен танымал болғанымен, каллиграфия тарихы туралы да жазған. Донг сурет салудың каллиграфиялық экспрессияның бір түрі екенін баса көрсетті және суретшілерді бұрынғы шеберлердің өнерін зерттеуге шақырды. Өзінің өнерлік қабілетін растау үшін ол тарих бойы суретшілердің екі ерекше мектепке бөлінгенін айтты: Оңтүстік мектебінің сиямен салған суреттері, олар нысанның ішкі мәнін беруге тырысты, және Солтүстік мектебінің кәсіби «шеберлердің» суреттерінің сипаттамалық, сәндік дәстүрі. Ол өзін Оңтүстік мектебінің дамуының соңында, әдеби сурет салудың нағыз мұрагері ретінде қарастырды, материалдық игіліктерді емес, жаратушының ойларын жеткізуге ұмтылды. Оның монументалды сиямен салған пейзаждары дәстүрлі сурет салудың үлгісіне айналды және Солтүстік және Оңтүстік мектептер туралы түсінік тек 20 ғасырда қайта қарастырылды. Ванли дәуірінің белгілі суретшілерінің бірі – У Бин, ол Нанкинде, кейін Пекин сарайында жұмыс істеді. Ол ерекше стильмен көзге түсті, оған жергілікті Фуцзянь дәстүрі мен У мектебінің элементтері әсер еткен, бұл оның суреттеріне әсемдік пен сұлулық сезімін сыйлады. Дегенмен, ол Чжэ мектебінің экспрессивті әдістерін де қолданды. Донг Чичан – Мин дәуірінің соңындағы каллиграфия теориясы мен практикасының маңызды тұлғасы. Ол каллиграфия туралы еңбектерінде Сунцзян аймағының шеберлерін Сучжоу шеберлерінен жоғары қойды. Ол Шығыс Цзинь (4 ғасыр) және Тан (7–9 ғасыр) кезеңдеріндегі каллиграфияны зерттеудің маңыздылығын атап өтті. Ян әулеті, 9 ғасырлық Тан генералының ұрпақтары, Хугуан, Гуйчжоу және Сычуань шекарасындағы таулы аймақты бақылады. Бұл аймақ шығыстан батысқа қарай 300 км-ден астам, солтүстіктен оңтүстікке қарай сәл кем болды, ал орталығы Бочжоу қаласында орналасқан. Бұл ру осы аумақты көптеген ғасырлар бойы биледі, бастапқыда қытайлық болғанымен, уақыт өте келе жергілікті мяо тайпаларымен сіңісіп, олардың мәдениетін қабылдады. Ян Инлонг өзінің әкесінен осы лауазымды мұра етіп алды. Ол Мин жағынан басқа тайпалар мен тибеттіктерге қарсы шайқастарда ерекше көзге түсті, сондай-ақ Минь сарайынан берген ағашының сапасы үшін мақтау алды. Алайда, ол өте амбициялы болды және Мин әскерлерін әлсіз деп санады. Ян Инлонгтың әрекеттерімен байланысты мәселелер жергілікті Мин билігі үшін 1587 жылдан бері жалғасып келеді. Ол жергілікті мяо тайпалары мен қытай отарлаушылары арасындағы дауларға қатысып, біріншілеріне шабуыл жасады. Бастапқыда Пекин үкіметі жергілікті биліктің араласуын қабылдамады, себебі Ян Инлонг өзін көрсетуге мүмкіндік іздеп жүргенін мәлімдеді. Алайда 1590 жылы Ян Инлонгтың жауынгерлері мен Мин әскерлері арасында ашық және ұзаққа созылған шайқастар басталды. Ақырында Ян Инлонг Мин билігіне мойынсұнды, бірақ күтпеген жерден өлім жазасына кесілді. Ол өзінің бостандығын қамтамасыз ету үшін үлкен сома төледі және Кореядағы соғысқа бес мың сарбаз ұсынды. Алайда босатылғаннан кейін ол тауларға жасырынып, бірнеше аймақты тонады. 1595 жылы ол тағы да ұсталды, бірақ келісім жасау арқылы жазадан құтылды. Нәтижесінде оның ұлы Ян Чаодунға мұрагерлік лауазым берілді, ал тағы бір ұлы тұтқын ретінде Чунцинге жіберілді. Император бұл мәселені шешілді деп есептеп, қолбасшыны марапаттады. Бірақ бір жыл өткен соң Ян Инлонг тағы да Хугуан, Сычуань және Гуйчжоу провинцияларына шабуыл жасап, өзін император деп жариялады. Келесі үш жылда оның жүз мыңдаған мяо сарбазы бүкіл аймаққа үрей туғызды. Кореядағы соғысқа назар аударған Ванли императоры империяның салыстырмалы түрде шеткі оңтүстік-батысындағы мәселелерді шешуді 1599 жылдың басына дейін кейінге қалдырды, ол Сичуаньның бейбітшілік комиссары ретінде көрнекті лауазымды Гуо Цзичанды (1543–1618) тағайындады. Цензураның бұрынғы басшысы Ли Хуалонг соғыс вице-министрі болып тағайындалды және Сычуань, Хугуан және Гуйчжоудың әскери істеріне жауапты болды. Сичуаньға Кореядан бірнеше генерал жіберілді, соның ішінде Ли Румей және оңтүстік-батыстағы белгілі және қауіпті Лю Тин (t=劉). Көтерілісшілермен күрестер жылдың қалған бөлігінде жалғасты, сонымен қатар олар Чунцин мен Чэндудың ірі қалаларына шабуыл жасады. 1599/1600 жылдары Мин әскерлері мен көтерілісшілер арасында ұсақ шайқастар болды. Соңында Мин әскерінде империяның барлық аймақтарынан 240 000 сарбаз болды. Ян Инлонг Мин әскерлеріне қарсы жергілікті жауынгерлерді жинауға тырысты, олар зеңбіректер мен мылтықтармен жақсы жарақтанған. Ол 1599 жылдың соңына қарай шамамен 150 000 сарбаз жинады. Алайда Мин әскерлерінің көп бөлігі де жергілікті тайпалардан құралған еді. Күрделі дайындықтардан кейін Ли Хуалонг көтерілісшілерге қарсы сегіз бағыттан шабуыл жасауды жоспарлады, әр бағытта 30 000 сарбазбен. Ол шабуылды 1600 жылдың наурыз айының соңында бастады. Мин әскерлері жүйелі түрде жауды ығыстырып, маусым айының басында Ян Инлонгты Хайлунтун тау бекінісінде қоршап алды. Бекініс шілде айының ортасында соңғы шабуылда түсті, Ян Инлонг қаза тапты. Ли Хуалонгтың соңғы есебінде шайқаста 22 000-нан астам көтерілісші қаза болды. Ян Инлонгтың билігі кейін стандартты қытайлық әкімшілік жүйесіне қосылды. Келесі он жылдықтарда Мин әскерлерінің әрекеттері оңтүстік-батыста сәтті жалғасты, бірнеше ұсақ көтерілістерді бастырып тастады. Мұндай ірі көтеріліс қайталанбауы үшін Мин билігі аймақты жүйелі түрде бақылауға алды.

Басқа көтерілістер мен шекаралық соғыс

Ванли императорының билігі кезінде көптеген ішкі көтерілістер мен бүліктер болды, ең ірілері 1587 және 1616 жылдары Шаньдун провинциясында Ақ лотос сектасы ұйымдастырған көтерілістер еді. 1571 жылы моңғол Алтан ханмен бейбіт келісімге қол қойылғанмен және қытай-моңғол саудасы қайта жанданғанмен, Мин мемлекеті мен оның солтүстік көршілері арасында мерзім-мерзім қарулы қақтығыстар болып тұрды, бірақ олар күдік тудырмады. Мұндай қақтығыстарға кейде ондаған мың адам қатысты. Мин әскерлері Моңғолия мен Маньчжурияға да шабуылдар жасап, елді мекендерді өртеп, қарсылық көрсеткен басшыларды өлтіріп, мал-мүлікті тәркіледі. Мысалы, 1591 жылы генерал Ли Чэнлян жасаған шабуылда моңғол лагері талқандалды, 280 моңғол қаза тауып, мыңнан астамы тарап кетті. Мұндай әрекеттердің бастамасы Чжан Цзючжэнге тиесілі еді. 1571 жылдан кейін Пекиннің солтүстігінде және солтүстік-батысында тұратын моңғолдармен қарым-қатынас жақсарды. Дегенмен, Ордос моңғолдары алаңсыздықтарын тоқтатпай, Ганьсуға шабуылдауларын жалғастырды. Мин әскерлері тибеттік және ұйғыр көмекші әскерлерін пайдалана отырып, олармен сәтті күресті. Солтүстік-шығыста моңғолдар Мин Ляодун провинциясына да шабуыл жасады. Олардың қатарында 30 000 – 50 000 атты әскер болып, күшті қарсыластар еді. 1598 жылы тіпті аймақтың Мин қолбасшысы генерал Ли Русон да олармен шайқаста қаза тапты. Оңтүстік-батыс шекарасында да кейде қақтығыстар болды, мұнда бірмалықтар шекараны бұзып өтті. 1582, 1583 және 1584 жылдары генерал Лю Тин басқарған Мин әскері бірмалықтарды жеңіп, тіпті Бирма жеріне терең енді. Бирмалықтар 16 ғасырдың соңында Юньнаньға тағы бір шабуыл жасады. Оған жауап ретінде Юньнань губернаторы 1594 жылы Сиаммен бірігіп қарсы шабуыл ұйымдастырды. 1600 жылы біріккен Мин және Сиам әскерлері Бирманың Пегу астанасын өртеп жіберді. 1607 жылы вьетнамдықтар Юньнань және Гуанси шекаралық аймақтарына да шабуыл жасады.

Вьетнам

1520 жылдары Вьетнамда 1527 жылдан бері елдің солтүстік бөлігін билеген Мạc әулеті мен оңтүстіктегі бұрынғы Ле әулетінің жақтастары арасында азамат соғысы басталды. 1592 жылы Ле Тхе Тонг әскері солтүстікке шабуыл жасап, Ханойды және елдің көп бөлігін басып алды. Мạc әулетінің жақтастары Вьетнамның Мин шекарасына жақын Као Бэнг провинциясына және айналасына шегінді. Ле Тхе Тонг үкіметі, монархтан гөрі зор билікке ие болған Трин Тунг, Мạc орнына Ле әулетін мойындату үшін Мин аймақтық биліктерімен байланыс орнатты. 1540 жылы Мạc Đăng Dung Мин императоры (Цзяцзин императоры) тарапынан Вьетнамның билеушісі ретінде танылды, бірақ елдің мәртебесі патшалықтан жергілікті басқаруға (t=都統使司, Dutongshisi) төмендетілді, оны ол тыныштандыру комиссары немесе қолбасшы (t=都統使司, Dutongshiguan, екінші дәрежеде) ретінде басқарды. 1597 жылы бір жылдық келіссөздерден кейін Ле Тхе Тонг мың әскер және қызметкерлермен бірге Мин аумағындағы Мин аймақтық шенеуніктерінің делегациясымен кездесу үшін шекараға келді. Кездесу достық атмосферада өтті, Ле Тхе Тонг Вьетнамның тәуелді патшалық мәртебесін сақтап қалу ниетін білдірді. Бірақ Мин өкілдері ешқандай уәде бермеді. Сол жылы Ле Тхе Тонг құрылыс вице-министрі Фунг Хак Хоанды Пекинге елші ретінде жіберді. Фунг Хак Хоан Пекинде классикалық білімімен жақсы әсер қалдырды, бірақ Ле Тхе Тонгты Вьетнам патшасы ретінде мойындатуға қол жеткізе алмады. Ванли императоры мұны азамат соғысының әлі аяқталмағанымен және Ле әулетінің нақты қолдауы бар-жоғы белгісіздігімен түсіндірді. Нәтижесінде Ле Тхе Тонг тек тыныштандыру комиссарының мөрін алды.

Испания, Португалия, Жапония

1570-ші жылдардың басында испандар Филиппинде қоныстанды, орталығы Манила қаласы болды. Қытайлықтар испандықтармен сауда жасау арқылы көп пайда көріп, себебі Маниладан жібек испандықтар Қытайдағы бағасынан екі есе қымбатқа сатып алынды. Испандықтар қытай тауарлары үшін американдық күміспен төледі, оны Тынық мұхиты арқылы Қытайға көп мөлшерде, жылына 50 мен 350 тонна аралығында тасыды. Испанияның Филиппин мен Қытай арасындағы сауда гүлденіп, Манила қаласындағы қытайлар ауданының тез өсуіне себеп болды. Манилаға қоныстанған қытайлардың саны 1570-ші жылдардың басында қырықтан 1588 жылы 10 000-ға, ал 1603 жылы 30 000-ға жетті. Бірақ испан билігі қытайлықтарға күдікпен қарады. Осы сенімсіздік жиі қарулы қақтығыстарға әкеліп соқты, ал 1603 жылы қытай деректері бойынша 20 мың, испан деректері бойынша 15 мың қытайлық қаза тапты. 1540-шы жылдары американдық күміс Португалияның кең ауқымды саудасы арқылы Қытайға жеткізілді. Лиссабон элитасы қытай жібегін киіп, қытай шайын ішіп, Қытайдан еуропалық ою-өрнектермен фарфор тапсырыс бергені белгілі. Португалдықтар 1550-ші жылдары жергілікті биліктің рұқсатымен Макаоға қоныстанды. 1578 жылы оларға Кантон қаласында сауда жасауға рұқсат берілді және содан бері осы сауда жалғасып келеді. 16-шы ғасырдың соңында Португалиядан Макаоға жыл сайын 6 мен 30 тонна күміс тасымалданды. Голландтықтар да саудада маңызды рөл атқарды, олардың сауда айналымы 16-шы және 17-ші ғасырлардың тоғысында португалдықтардың сауда айналымымен шайқасты. 1614 жылы Амстердам тұрғындары көк және ақ Минг фарфорын үнемі сатып алатын болды. Саудагерлерден басқа, Еуропадан Қытайға миссионерлер де келді. Әсіресе иезуиттер миссионерлерді құрметтеу арқылы христиан дінін таратуда сәттілікке жетті. Микеле Руджиери және Маттео Риччи сияқты белгілі тұлғалар қытайлық биліктегілердің сенімін жеңіп алды және олардың кейбіреулерін христиан дініне көндіре алды. Иезуиттер Пекиннің жоғары топтарында математика және астрономия саласындағы білімі үшін жоғары бағаланды, ал Риччи тіпті императордың қабылдауында болды. Қытайда күміс сирек кездесетін тауар болғандықтан, ол басқа елдерге қарағанда құндырақ болды. Бұл еуропалық саудагерлерге жақсы мәлім болды, олар қытай тауарларының салыстырмалы арзандығынан пайдаланды. Соның салдарынан қытай жібегі Латын Америка елдері, мысалы Перу және Мексика сияқты елдерде танымал болды. Бұл Мексикадағы жергілікті жібек өндірісінің төмендеуіне әкелді, оны испандықтар жақында ғана енгізген болатын. Ал қытай жібегін пайдаланатын тоқыма өнеркәсібі гүлденіп, тіпті Еуропа нарығына экспортталды. 1630-шы жылдары Мексика қаласында көптеген қытайлар тұрды, олар Акапулько сияқты басқа да аймақтарда қоныстанды. Жапонияның бірігуінен кейін, жаңа күміс кендерінің ашылуы және кен өндіру техникасының жақсаруынан кейін, Жапониядан күміс өндіру және экспорттау күрт өсті, әсіресе Мин Қытайына. 1560-1600 жылдары жылдық күміс экспорты 33-49 тоннаны құрады. Бірақ Мин империясының Жапониямен саудаға тыйым салғандықтан, жапон күмісін импорттау португалдықтар арқылы жеңілдетілді. 17-ші ғасырдың басында Жапонияның күміс экспорты өсуін жалғастырды, сәнді тауарлар, мысалы жібек импортталды (1630-шы жылдары жылына 280 тоннаға дейін жетті). Жапонияда жібек өте көп және арзан болғандықтан, тіпті кейбір шаруалар да оны сатып ала алды, бұл төменгі таптар арасында оның танымалдылығының артуына себеп болды.

Ресей

1618 жылдың күзінде Пекинге алғашқы орыс елшілері келді. Иван Петлин бастаған Сібір казактарының тобын Тобольск воеводасы Иван Куракин патша Михаил Федоровичтің бұйрығымен Қытайға жіберген еді. Саяхат 1618 жылдың мамыр айында Томск қаласынан басталып, Ресей-Моңғолия шекарасындағы тауларды кесіп өтіп, Моңғолия мен Гоби даласы арқылы өтіп, қыркүйек айының басында Пекинге жетті. Бірақ, сыйлықтар мен құжаттардың жетіспеуіне байланысты, Мин шенеуніктері казактарды императормен кездесуге жібермеді. Оған қарамастан, оларды Ритуалдар министрлігінде жылы күтіп алды және Ванли императорынан болашақ орыс миссияларына және орыс саудагерлерінің келуіне келісім білдіретін хат алды. Бірнеше күннен кейін орыстар кері жолға шығып, 1619 жылдың мамырында Томскіге оралып, жыл соңында Мәскеуге жетті. Алайда, Ресейдің Еуропа мәселелеріне ден қоюының нәтижесінде Мин әулеті құлағанша Қытаймен ресми байланыс жаңарып бармады.

Юрчендердің өрлеуі

1583 жылы Оңтүстік Маньчжуриядағы көптеген журчен тайпаларының бірі Нурхачи өз мемлекетін құруға кірісті. Ол Мин әулетінің, әсіресе генерал Ли Чэнлянның қолдауымен журчендерді біріктірді. Бірақ, кейбір Мин шенеуніктері Нурхачидің күшінің артуына алаңдап, 1587 жылы оны жоюды талап етті. Дегенмен, бұл мәселе Мин басшылығындағы пікірталас салдарынан шешілмеді. Нурхачи Мин әулетіне бағынышты екенін мойындады және 1590 және 1597 жылдары жеке өзі Пекинге барып құрмет көрсетті. 1590-шы жылдардың басында Нурхачидің мемлекетінде шамамен 30-40 мың атты және 10 мың жаяу әскері болды. Мин билігі оның әскерін Кореяға жапондықтарға қарсы жіберу туралы ұсынысын қабылдамады. 1599 жылы Нурхачи мемлекетін нығайту мақсатында жаңа маньчжур жазуын енгізді, ал 1601 жылы туларға негізделген жаңа ұйым құрды. 1603 жылы ол Ляодун провинциясындағы Мин генералдарымен шекараны белгілеу туралы келісімге келді. 1618 жылы Нурхачи Мин қорғауында болған Йехе және Хайси тайпаларын қоспағанда, барлық журчен тайпаларын бағындырды. Осы тайпаларға шабуыл жасау Қытаймен соғысқа алып келуі мүмкін еді, және Нурхачи 1618 жылдың мамыр айында Фушунға шабуыл жасау арқылы осы соғыстың бастауын берді. Мин 1619 жылдың сәуір айының басында, ұзақ және қымбат дайындықтардан кейін, қарсы жорық ұйымдастырды. 1597-1598 жылдары Кореядағы Мин әскерлеріне басшылық еткен Ляодунның бұрынғы қолбасшысы Ян Хао бас қолбасшы болып тағайындалды. Армия төрт корпусқа бөлінді, оларды тәжірибелі генералдар (солтүстіктен оңтүстікке қарай) Ма Лин, Ду Сонг, Ли Рубай және Лю Тинг басқарды. Мин әскерлерінің құрамында шамамен 100 000 адам болды, оның ішінде 83 000 қытай, ал қалғаны корей және журчен одақтастарынан тұрды. Нурхачидің әскері 50-60 мың сарбазды құрады, бірақ қытай әскерінен айырмашылығы, ол оларды бөліп жібермеді. Оның орнына, ол жер бедері, ауа райы және жылдамдық артықшылықтарын пайдаланып, Мин корпустарын бірінен соң бірін талқандады. Бірінші болып 14 сәуірде Ду Сонгтың корпусы жеңілді, ал ертесі күні Ма Линнің корпусы күйреп түсті. Ян Хао кері шегінуге бұйрық берді, Ли Рубай да шегінуге тырысты, бірақ бұйрық Лю Тинг пен оның корпусына жетпеді, нәтижесінде олар 20 сәуірде жеңіліске ұшырады. Ду Сонг және Лю Тинг генералдары шайқаста қаза тапты. Мин әскерін жеңгеннен кейін Нурхачи қалған журчендермен бірігіп, Кайюанды басып алды, онда ол генерал Ма Линды өлтірді, сондай-ақ солтүстік Ляодун провинциясындағы Тиэлинг қаласын жаулады. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Ли Рубай өзіне-өзі сенімсіздікпен айыпталып, сынның ауырлығына шыдамай өзін-өзі өлтірді, ал Ян Хао 1629 жылы тұтқындалып, өлім жазасына кесілді.

Өлім; мұрагерлері мен олардың билігі

Өмірінің соңғы айларында Ванли императорының денсаулығы күрт нашарлады. 1620 жылы ол қатты бас айналуға шалдығып, төсегіне жатып қалды. Соңында, ол 1620 жылдың 18 тамызында қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін бір күні император қазынасынан шекара әскерлеріне бір миллион лианг күміс беру туралы жарлық шығарылды. Екі күннен кейін қазынадан Ляодунның қорғанысын нығайту үшін тағы бір миллион теңге жіберілді. Жарлықта сондай-ақ кен өндіру және сауда алымдарын жою, сондай-ақ оларды жинауға жауапты евнухтарды қызметтен босату туралы да айтылды. 28 тамызда Ванли императорының үлкен ұлы Чжу Чанлуо Тайчан императоры болып таққа отырды. Тайчан императоры Донглин қозғалысының өкілдері мен жақтастарына сүйенді, олар көп ұзамай жоғары лауазымдарға тағайындалды. Бірақ ол көп ұзамай ауырып, 1620 жылдың 26 қыркүйегінде қайтыс болды. Оның он бес жасар ұлы Чжу Юцзяо Тяньцзи императоры болып жаңа император аталды. Тяньцзи ағашпен жұмыс істеуді, жиһаз жасауды және сарайдың ағаш үлгілерін жасауды ұнататын, бірақ мемлекеттік міндеттеріне құштар емес еді. Осы кезеңде үкіметте лауазымды тұлғалар мен евнухтар арасында билік күресі жүрді. Бастапқыда Донглин жақтастары басымдық танытты, бірақ 1624 жылдан бастап сарайды евнух Вэй Чжунсян басқарды. 1627 жылы Тяньцзи императоры қайтыс болғаннан кейін, оның кіші інісі Чжу Юцзянь Чунчжэн императоры болып таққа отырды және Вэй Чжунсянның тобын таратып жіберді. Алайда, күдік пен мақсаттың болмауы салдарынан ол лауазымды тұлғалар арасындағы фракцияларды бақылауға және қабілетті басқару аппаратын құруға шамасы келмеді. 1620 жылдары елдің ауылдық аймақтарында жағдай нашарлады. 1628 жылдан бастап Солтүстік Қытайда көтерілісші шаруалар (Ли Цзиченг көтерілісі) мен үкіметтік әскер арасында соғыс болды. Нәтижесінде, аштықтан зардап шеккен халық қалаларға қашып, ауылдық жерлердегі бүкіл округтер қирады. Ақсүйектер кедейлердің байларға деген өшпенділігінің тереңдігіне таң қалды, ал мемлекеттік басқару жүйесі ыдырап бастады. 1644 жылы Ли Цзиченг әскері Пекинге басып кірді, ал Чунчжэн императоры өз-өзіне қол жұмсады. Пекиннің солтүстігіндегі Мин шекаралық армиясына қолбасшылық еткен генерал У Сангуи Цин әулетіне (Нурхачи құрған Жуйшен мемлекеті 1630 жылдардың ортасында аталды) бағынудан басқа жол таба алмады. Жер иелері мен ақсүйектердің қолдауымен Цин әскері көтерілісшілерді жеңіп, Солтүстік Қытайды басып алды. Келесі жылдары олар елдің оңтүстігін де жаулап алды. 1662 жылы Цин әскерінің басшысы У Сангуи Юньнаньда соңғы Мин императоры Чжу Юланды тұтқындап, өлімге кесті.

Бағалау

Ванли императоры мен оның билігінің көптеген тарихи есептерінің бірі – евнух Лю Руюю (t=劉若愚, 1584 – шамамен 1642) жазған "Евнухтің күнделігі" (Long zhong zhi, c=隆中志) атты ерекше кітап. Бұл кітап сол кездегі сарайдағы өмірді егжей-тегжейлі сипаттайды. Ванли императоры дәстүрлі қытай тарихнамасында Мин әулетінің құлдырауы мен ыдырауының басты себептерінің бірі ретінде көбінесе бейнеленеді. Қытайдың классикалық тарихшылары оның ашкөздігіне, евнухтардың билігін теріс пайдалануына, үкімет ішіндегі топтасуларға, Тыйым салынған қаладағы оқшаулануға, ішімдікке және секске құмарлығына, әсем қабір салуға және саяси қателіктерге назар аударды. Мин тарихы (Мингтің ресми тарихы 1739 жылы аяқталды) және одан кейінгі еңбектер оны тек өзінің харемі туралы ойлап, мемлекеттік істерге немқұрайлы қараған жалқау, өзімшіл және ойсыз билеуші ретінде көрсетеді. Конфуцийшіл ғалымдардың Ванли императорына деген қарсылығы мемлекет туралы әртүрлі көзқарастарынан және императордың сол кездегі әкімшілікті басқарған азаматтық шенеуніктердің шағымдарына қарсы әскери шенеуніктерді қорғауынан туындады. Тіпті Ванли императоры туралы қазіргі қытай еңбектері де осы дәстүрлі көзқарасқа сүйенеді. Сонымен қатар, батыс тарихнамасы қытай конфуцийшілдерінің көзқарасын қабылдауға және оны таратуға бейім. Мысалы, Чарльз Хукер өзінің "Мин биографиясының сөздігінде" (1976) Рей Хуанның "1587 жыл, маңызды емес жыл: Мин әулетінің құлдырауы" (1981) кітабындағы Ванли императорының бейнесін, сондай-ақ Кембридж Қытай тарихының 7-томындағы (1988) Ванли императорына арналған тарауын қайталайды. Батыстың Ванли императорын оқшауланған және өз бюрократиясының "тұзағына түскен" император ретінде қабылдауына негізінен Рей Хуан жауапты. Мин саяси жүйесінің құлдырауы идеологиялық және моральдық принциптерге сүйенуіне байланысты болуы мүмкін. Чжан Цзючжэнь жеке қарым-қатынастар арқылы тиімді басқаруға ұмтылғанда, оның қарсыластары оның жеке өміріне сын көтерді, оны адамгершілікке жатпайтын және заңсыз деп санады. Бұл оның саясатының нақты нәтижелеріне назар аудармауға әкелді. Чжан Цзючжэнь қайтыс болғаннан кейін үкімет топтарға бөлінді, цензура және министрліктердің шенеуніктері дау-жанжалға түсіп, Чжанның жақтастарын қуғынға түсірді. Нәтижесінде маңызды реформалар тоқтап қалды және императордың шешімсіздігі жағдайды одан бетер нашарлатты. Император өзінің шенеуніктерінің идеяларына сәйкес билік етуге қызығушылық танытпады, ол өз еркі бойынша әрекет етуді жөн көрді және қысымға ұшырауды ұнатпады. Алайда, оның тиімді деспот болуға қажетті қасиеттері болмады. Оның мұрагерлік мәселесін дұрыс шеше алмауы Гао Гонг пен Чжан Цзючжэньдің әрекеттерімен салыстырғанда, Ұлы хатшылықты үкімет императорды қолдауға күдікпен қарағандықтан, билеуші мен үкімет арасында делдалдық жасау мүмкіндігінен айырды, осылайша үкіметті қайта құрудың әлеуетті орталығын жойды. Ванли императоры, Чжан Цзючжэнь сияқты, империяның әскери күшін арттыруға, азаматтық бюрократияны бақылауға, топтасуларды азайтуға және азаматтық шенеуніктерге қарағанда әскери офицерлерге көбірек сүйенуге тырысты. Ол билік құрған алғашқы 30 жыл ішінде өзін әскери істерге арнады және 1619 жылғы экспедицияны қоса алғанда, әскерге қаражат бөлуден тартынбады. 1619 жылы жеңіліске ұшырағанға қарамастан, ол Ли Рубай сияқты үкімет тарапынан мазақтауға ұшыраған офицерлерді қорғауға күш салды. Ванли дәуірінде Мин әскерлері моңғолдармен шекараны бақылауда ұстады, Бирмадағы шекаралық дауларға араласты, Моңғолия мен Маньчжурияда шабуылдар жасады, Нинсядағы ірі көтерілісті басты, Кореядағы соғысқа қатысты және Сычуаньдағы көтерілісті басу үшін 200 000 сарбазды орналастырды, сондай-ақ ұсақ көтерілістерді тоқтатты. Алайда Сарху шайқасынан кейін Мин үкіметі топтасу қақтығыстарына ұшырады және өздерінің сәтсіздіктері үшін басқаларды кінәлады. Кейіннен қытай конфуцийшіл ғалымдары Сархудағы жеңіліске баса назар аударды және евнухтардың, сарбаздардың және императордың бұрынғы жеңістерін азайтып көрсетті.

Танымал мәдениетте

2015 жылғы Оңтүстік Кореяның "Жыңбірөк: Имджин соғысы естеліктері" телесериалында Жанг Тэ Сун сомдаған рөлде бейнеленген.

Қабір

Ванли императоры Пекиннің сыртында орналасқан Тяньшу тауының етегіндегі Мин қабірлеріне жерленген. Бұл орын 1368-1644 жылдар аралығында билік құрған он алты императордың он үшiнiң соңғы демалыс орны. Ванли императорының жерлеу кешені, Динглинг мавзолейі деп аталады, ол 1584 және 1590 жылдар аралығында салынған. Ол үш қоршалған ауладан тұрады, әрқайсысында кішкентай ғимараттар бар. Екінші және үшінші аулалар үш қабатты террасамен бөлінеді, ол 30x67 метр көлемдегі үлкен құрбандық залына алып келеді. Үшінші ауланың арт жағында үш метр биіктігіндегі қоршаумен қоршалған дөңгелек үйінді орналасқан. 1956-1957 жылдары қытай археологтары үйіндіні қазып, жер асты құрылысын тапты. Бұл құрылымда кіреберіс залы, сыртқы зал, ортаңғы зал және жерлеу камерасы бар. Ортаңғы залға сол және оң жақ бөлмелерден, сондай-ақ камераның арт жағынан кіруге болады. Жерлеу камерасы 9,1x30 метр, биіктігі 9,5 метр, ол басқа бөлмелерге қарағанда үлкен. Кіреберіс ұзын жағының ортасында орналасқан. Жерлеу камерасының ішінде археологтар императордың, императрицаның және Тайчан императорының анасының мәйіттері салынған ағаш қаптарды тапты. Сонымен қатар, үш мыңнан астам заттар табылды, оның ішінде әшекейлер, алтын мен күміс бұйымдар, жаде және фарфордан жасалған заттар, киім-кешек, император мен императрицаның тәждері. 1950 жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулер Қытайда 1990 жылдардан бері кәсіби емес деп есептеледі. Ян Рен және Юэ Нан 1950 жылдардағы қазбаларды «Фэнсю Динглинг» (风雪定陵) атты басылымда сынға алды, Пекин: Бостандық армиясының өнер баспасы, 1991. Қажетті білімнің жетіспеуі салдарынан ағаштан және матадан жасалған заттарды сақтап, қорғау мүмкін болмады. Зерттеу есебі 1986 жылы қазбаларға қатысқандардың сақталған жазбаларына сүйене отырып жасалды. Сонымен қатар, император мен оның әйелдерінің мәйіттерімен қоса, табылған көптеген заттар Мәдени революция кезінде Қызыл гвардияшылар тарапынан жойылды.