Кіріспе

Мин әулетінің 13-ші императоры (1567–1572)

Лонгцин императоры (4 наурыз 1537 – 5 шілде 1572), сондай-ақ ғибадатханалық атымен Мин императоры Муцзонг (c=明穆宗), жеке аты Чжу Зайцзи, өнер аты Шунчжай (t=舜齋), Мин әулетінің 12-ші императоры; ол 1567 жылдан 1572 жылға дейін билік жүргізді. 1539 жылдан 1567 жылға дейін император болғанға дейін Ю патшасы (c=裕王) ретінде танымал болды. Ол әкесі Цзяцзин императорының орнын басады. "Лонгцин" – оның билік құрған дәуірінің атауы, "үлкен той" деген мағынаны білдіреді. Цзяцзин императоры қайтыс болғаннан кейін, жаңа Лонгцин императоры жылдар бойына дұрыс басқарылмағандықтан және жемқорлықтың салдарынан туған қырқыстарды мұра етті. Әкесінің ұзақ билік құрған кезінде туған хаостың ауқымын түсінген император мемлекеттік басқаруды жаңартпаққа тырысты. Бұрын қуылған талантты шенеуніктерді қайта қызметке орналастырды және Цзяцзиннің төңірегінде жүрген жемқор шенеуніктер мен даосизм дінінің қызметкерлерін жұмыстан босатты. Сонымен қатар, ол шетелдік саудаға қойылған тыйымды алып тастап, империяның экономикасын жақсартты және ішкі және жағалау шекараларындағы қауіпсіздікті күшейту үшін шекара әскерлерін қайта ұйымдастырды. Чжэцзян мен Фуцзянь теңіз порттары бұрынғы үкімет кезінде үнемі мазалаған жағалау қарақшыларынан қорғану үшін нығайтылды. Император сондай-ақ Ұлы Қытай қабырғасын бұзып, Пекинге жеткен Алтан ханның моңғол әскерін сәтті кері қайтарды. Біраз уақыттан кейін, жылқыны жібекке айырбастауды қайта бастауға мүмкіндік беретін бейбіт келісімге қол қойылды. Лонгцин императорының тұсында, көптеген бұрынғы Мин императорлары сияқты, сарай евнухтарына үлкен сенім артылды. Мэн Конг (c=孟沖) атты евнух, Ұлы хатшы Гао Гонгтың қолдауымен, императордың билігінің соңына қарай ішкі сарайды бақылауға алды. Ұсыныс жақсы болғанымен, Лонгцин императоры билік міндеттерін орындауды тез ұмытып, жеке құмарлықтарына берілді, бұл оның реформашыл кеңесшілерін қынжырды. Император сондай-ақ өзінің билігінің басында тыйым салған даосизм дінінің қызметкерлерін қайта жұмысқа алып, қайшылыққа толы шешімдер қабылдады.

Ерте өмір

Чжу Зайцзи 1537 жылғы 4 наурызда Цзяцзин императоры мен Ду есімді кәнизағынан дүниеге келді. Ол императордың үшінші ұлы болды; үлкен ұлы Чжу Зайцзи дүниеге келмей тұрып қайтыс болды, ал екінші ұлы Чжу Зайруи одан алты ай үлкен еді. Чжу Зайцзи дүниеге келгеннен кейін бір ай өткен соң императордың төртінші ұлы Чжу Зайчжэнь дүниеге келді. 1539 жылғы ақпанда Цзяцзин императоры Чжу Зайруиді тақ мұрагері етіп тағайындады. Сол күні Чжу Зайцзи Ю патшасы атағын алды, ал Чжу Зайчжэньнің төртінші ұлы Цзин патшасы атағын алды. 1549 жылы тақ мұрагері Чжу Зайруи қайтыс болды. Оның өлімі Цзяцзинге зор қайғы мен өкініш әкелді, себебі ол «екі айдаһар бір-біріне қарсы тұрмауы керек» деген даоси дін қызметкері Тао Чжунвэннің кеңесін тыңдамағанын сезінді. Бұл оның тағы бір мұрагерді тағайындаудан бас тартуының және Чжу Зайцзиді көруден жалтартуының себебі болуы мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, император қайғылы күндері жыныстық қатынастан ауланбағандықтан Чжу Зайцзиге ашуланған (бұл болжам 1555 жылғы қазанда, анасы қайтыс болғаннан кейін 18 ай өткен соң Чжу Зайцзидің ұлы дүниеге келгенінен туындады). 1552 жылғы қыркүйекте Чжу Зайцзи мен оның кіші інісі білім алуын бірге бастады. Екі айдан кейін олардың әйелдері таңдалып, 1553 жылғы ақпанда үйленді. Содан кейін Чжу Зайцзи Тыйым салынған қаладан өзінің патшалық сарайына көшіп кетті. Он үш жыл бойы ол Тыйым салынған қаладан тыс өмір сүріп, император сарайынан тыс жағдайды бастан өткерді және елдің мәселелерін түсінуге мүмкіндік алды. Цзяцзин императоры үшінші және төртінші ұлдарына тең қарады, бұл сарайда жаңа мұрагер кім болады деген болжамдарға орын берді. Бұл болжамдар Цзяцзин императорының кіші Чжу Зайчжэньнің анасына деген құмарлығымен күшейді, ол онымен көп уақыт өткізді. Керісінше, 1554 жылғы ақпанда Чжу Зайцзидің анасы қайтыс болғанда, жерлеу рәсімдері екі рет қайта қарастырылды, себебі Цзяцзин императоры оның тек болашақ мұрагердің анасынан жоғары мәртебеде екенін көрсететін кез келген нұсқауға қарсы тұрды. 1560 жылғы наурызда Цзяцзин императоры Чжу Зайцзиді өзінің мұрагері етіп тағайындау туралы ұсыныс жазылған қағаз алды. Бұл императорды қатты ашуландырып, қағаздың авторын өлімге кесуге бұйырды. Алайда сол жылдың соңында ол шешімін өзгертті және Чжу Зайчжэньге Хубэй провинциясының Анлу қаласындағы резиденциясына баруға бұйырды. Бұл шешім Чжу Зайцзидің беделін нығайтты, бірақ ол императордың жанынан шеттетіліп, назарсыз қалды. Қайтыс болған Чжу Зайруиден айырмашылығы, император оны ұнатпады. Ол таққа отырғанда 29 жаста болғанына және конфуцийлік білім алғанына қарамастан, Чжу Зайцзи мемлекеттік істерде жеткілікті білімге ие болмады және империяны басқаруға толыққанды дайын емес еді.

Билік етуінің басталуы

Цзяцзин императоры 1567 жылдың 23 қаңтарында қайтыс болды, ал он екі күннен кейін Чжу Зайцзи жаңа император аталды. Лонгцин императорының билігі Цзяцзин императорының реформалар мен саяси өзгерістерді жүзеге асыруды мақсат тұтқан «өлместен бұйрықтарын» іске асырудан басталды. Жоғарғы бас хатшы Сюй Цзе, Чжан Цзючжэнмен бірлесіп, Цзяцзин императорының «соңғы жарлығын» және Лонгцин императорының билігінің алғашқы жарлықтарын жазды, оларды Лонгцин өзі бекітті. Бұл жарлықтар «жаманды жою» және «жаңаны енгізу» мақсатымен Цзяцзин императорының танымал емес саясатын күштен шығарып, көптен күткен реформаларды енгізді. Бұрынғы дәуірде зор ықпалға ие болған даосизм дінінің басшылары тұтқынға алынып, олардың рәсімдеріне тыйым салынды. Сондай-ақ, олардың рәсімдері үшін қажетті заттарды жинау туралы бұйрықтар да тоқтатылды. Цзяцзин императоры салған және даосизмнің өлмес жерлерінің үлгісімен жасалған Батыс саябақтағы аймақ бұзылды. Цзяцзин императорының саясатына қарсы шыққан шенеуніктер кешіріліп, түрмеден босатылды. Тірі қалғандары лауазымдарына қайта орналастырылды, ал қайтыс болғандарына арнаулы құрмет көрсетілді. Бұл реформалар көбінесе жақсы қабылдады. Ұзақ мерзімді перспективада Лонгцин императорының билігінің басындағы ең маңызды оқиға – Чжан Цзючжэннің бас хатшы болып тағайындалуы болды. Чжан 1563 жылдан бері императордың ұстазы болған, император оны ерекше қабілеттері бар адам деп санады. Лонгцин императорының билігі кезінде Чжанның билігі мен ықпалы артты, император қайтыс болғаннан кейін ол тез арада аға бас хатшы лауазымына көтерілді. Ол он жыл бойы Мин үкіметіндегі ең ықпалды саясаткер болды және Мин әулетінің соңғы кезеңіндегі ең қабілетті басшы деп есептелді. Келесі жылдары реформалар жалғасты, Лонгцин императоры Гао Гонг, Чэнь Ицин және Чжан Цзючжэн сияқты тәжірибелі мемлекет қайраткерлері ұсынған өзгерістерді мақұлдады. Үкімет шенеуніктері, соның ішінде ханшалық үйлерден шыққандар да тексерілді. Қабілетті шенеуніктер жоғарылатылып, тиімсіздер қызметтен алынды. Табиғи апаттардан зардап шеккендерге салынатын салықтар төмендетілді, жерді зерттеу және салық есептері жаңартылды. Императорлық үйдің кейбір шығындарына шектеу қойылды. Алайда, Лонгцин императорының билігінің басындағы аға бас хатшы Сюй Цзе, Цзяцзин императорының «соңғы жарлығын» жазғанда бас хатшылар Гао Гонг пен Гуо Пумен ынтымақтастықтан бас тартты. Оның орнына, ол сол кезде Ханлин академиясының директоры болған Чжан Цзючжэнды шақырды. Бұл оның хатшылықтағы әріптестерімен келіспеушілікке әкелді. Бір замандас бақылаушы мұны өкінішпен атап өтті, мұндай қабілетті адамдар империяның игілігі үшін бірлесіп жұмыс істей алмағанын және оның орнына өлім-жітімге душар жауларға айналғанын айтты. 1567 жылдың жазында Гао Гонг бас хатшылықтан босатылды, ал келесі жылы Сюй Цзе босатылды. 1570-ші жылдардың басында Гао Гонг билікке оралғанда, ол және оның ізбасарлары Сюй мен оның ұлдарына кек қайтаруға тырысты.

Кейіпкер

Лонцин императоры туралы мәліметтер шашыраңқы және қайшылықты. Ресми тарих оның үнемділігі мен адалдығын мақтап көрсетсе де, бұл әдеттегі риторика ғана болып көрінеді. Ол әкесінен гөрі күшті де, амбициялы емес екені айтылады. Ол мейірімділігімен және жақсы мінезімен танымал болды, сондай-ақ оның билігінде жоғары лауазымды шенеуніктерге бұрынғы жылдармен салыстырғанда ауыр жазалар аз берілді. Дегенмен, ол әкесінің билікке құмарлығынан, қаһарынан және қатыгездігінен мүлдем айырылған. Сонымен қатар, ол әкесі Цзяцзин императоры сияқты даосизмге деген терең сеніміне ие болған жоқ. Лонцин императоры сөз кемістігінен зардап шекті, сондықтан ол тек евнухтармен ғана сөйлесетін. Көпшілік орында ол үнемі үндемейтін, тіпті ресми шараларда да оның үлкен хатшылары оның сөздерін жеткізіп отыратын. Оның интеллектуалдық қабілеті орташа деңгейде болды деп есептелді, бірақ ол өзін қадірлі санауға беделді болды. Өзі билік құрған жылдары реформалар мен саяси өзгерістерді жүзеге асырды, әсіресе Цзяцзиннің саясатына қатысты. Ол өкіметін нығайту үшін қабілетті саясаткерлермен одақтасып, Мин әулеті тарихында сирек кездесетін жағдайды жасады. Оның мемлекеттік істерге минималды араласуы жағымсыз әсер етпеді, өйткені оларды құзыретті министрлер мен бас хатшылар басқарды, бірақ бұл Бас хатшылық ішінде билік күресіне әкеп соқты. Осы күресте жеңіске жеткен адам мемлекеттік мәселелер бойынша соңғы шешімді қабылдау құқығына ие болады. Лонциннің жастық шағындағы ең жақын ұстаздарының бірі болған Гао Гонг, Бас хатшылықтың басшысы ретінде (сонымен қатар Кадрлар министрі лауазымын да атқарды) өзінен бұрынғылардан гөрі билікті тиімді нығайта алды. Таққа отырғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ол мемлекеттік істерге қызығуын жоғалтты және уақытының көп бөлігін әйелдерімен бірге өткізетін әсем кештерге, ысырапқа берілуге және зәулім өмірге арнады. Ол жылдар бойына басылмаған қажеттіліктер мен қиындықтарды жою үшін ойын-сауық пен сән-салтанат іздеді деген әңгімелер бар. Алдымен алаңдаған шенеуніктер оның денсаулығының нашарлауына және физикалық және психикалық шаршауына байланысты наразылықтарын білдіре бастады.

Сауда

Лонгцин дәуірінде үкімет бұрынғы Цзяцзин режимімен салыстырғанда саудаға көбірек ашық көзқарас ұстанды. 1567 жылы Фуцзяньның бас үйлестірушісі Хайдзин саясатын жоюды ұсынды, бұл үкімет пен император тарапынан мақұлданды. Осының нәтижесінде теңіздік инспекциялық кеңселер қайта құрылды және сыртқы сауда, негізінен Фуцзянь провинциясындағы Юэгангта (Ай порты) заңдастырылды. Дегенмен, Жапониямен саудаға тыйым салынды. Заңдық шектеулердің жеңілдетілуі сауданың күрт өсуіне алып келді. Оңтүстік-шығыс жағалаумен қатар, жаңа келісім саясатының аясында солтүстік шекаралар да ашылды, бұл моңғолдармен сауда жасауға жағдай жасады.

Қаржылық саясат

(Бронза) монеталар, сондай-ақ мыс монеталар деп те аталады, 16 ғасырдың ортасында Гранд-канал бойында кеңінен қолданылды, бұл басқа аймақтарда тапшылық тудырып, саудаға кедергі келтірді. 1567 жылы Кіріс министрі Ге Шоули қала тұрғындарының күнделікті өміріндегі маңыздылығын ескере отырып, осы монеталардың өндірісін қайта бастауды ұсынды. Ол валюта бақылауын жоғалтудың бүкіл экономиканы жоғалтумен тең екенін, себебі күміс және одан пайда көретіндер басымдыққа ие болады деп сенді. Бірақ Құрылыс министрлігі монеталарды құюдың жоғары құнына, олардың нақты құнынан екі есе артық екеніне сілтеме жасай отырып, бұл ұсынысты қабылдамады. Министрдің қарсыластары қолданыстағы монеталар айналымдағы шектеулі аймақтар үшін жеткілікті екенін айтты. Кейін, 1569-1570 жылдары император Соғыс министрі Тан Лун мен Тергеуші цензор Цзинь Сюйянның монета астықтарын қайта ашуға көндірілді. Олар күміс тапшылығы кезінде ақша айналымын арттыру қажеттігін, себебі бұл күміс бағасын төмендетіп, тауарлардың құнын арттырады деп мәлімдеді. Сондай-ақ, байлардың күмісті жинап алып, тапшылық тудырмау үшін айырбас құралы қажет екеніне және төлемдер үшін күміс пайдалану шағын төлемшілерге тиімсіз екеніне сендірді. Алайда, олардың ұсынысына Гао Гонг қарсылық көрсетті, екі валютаның болуы мемлекеттің айырбас бағасын манипуляциялауына және халық арасында сенімсіздік тудыруына әкеледі деп мәлімдеді. Осыған қарамастан, монета астықтары Лонцин императорының қайтысына дейін қысқа ғана уақытқа ашық болды.

Әскери және сыртқы саясат

Сыртқы саясатта Ұзынқын дәуірі бейбіт кезең болды. Гуандуннан басқа, Цзяцзин дәуірінде қатты қиындық тудырған қарақшылардың шабуылдары басылды. 1569 жылдың күзінде өткен әскери шеру маңызды оқиғаға айналды. (Алдыңғы шеру 1429 жылы өткен, ал келесісі 1581 жылға дейін болған жоқ.) Шеру барысында қабілетсіз офицерлер қызметтен босатылып, бөлімдер қатаң жаттығудан өтті. Бұл жоғары шығынға қарамастан, әскерлердің де, көрермендердің де рухын көтеріп, жандандырды. Императордың орталықта тұрған жарқын көрінісін Чжан Цзючжэн мұқият жоспарлады, ол шекара қорғауын нығайтуға және әскерді қайта жандандыруға арналған. Шеру әскерлердің рухын көтеріп қана қоймай, монарх үшін сарай өмірінің монотондығынан да сергітетін демалыс болды. Шеруден кейін Алтан хан бастаған моңғол әскері Ұлы Қабырғаны бұзып, солтүстік шекара аймақтарын қиратты. Бұған дейін 1567/68 жылдары қыста шайқастар болған, сол кезде Мин әскерлері өз аумағын қорғап қана қоймай, моңғол далаларына бірнеше шабуылдар жасаған. Алайда 1570-ші жылдардың басында Мин әулетінің моңғолдарға қатысты ұзақ мерзімді саясаты өзгерді. Гао Гонг пен Чжан Цзючжэн шекара әскерлерін күшейтуден басқа, 1571 жылы Алтан ханмен келісім шарттарын талқылады. Келісімнің бір бөлігі ретінде Мин әулеті моңғолдардың жылқыларын және басқа да артық тауарларын қытай тауарларына айырбастайтын шекаралық сауда орындарын ашты. Алтан ханға Лонгцин императоры Шуньи ханзадасы ("Дұрысқа сай ханзада") атағы да берілді.

Өлім

1572 жылы 5 шілдеде император отыз бес жасында дүние салды. Өлімі алдында ол Гао Гонг, Чжан Цзжэн және Гао И (t=高儀) министрлеріне мемлекеттік істерді басқару және он жасар ұлы Ванли императорына адал кеңесшілер болу жауапкершілігін тапсырды. Лонгцин императоры Пекин қаласының жанындағы Мин мазарларының бірі – Жоолингте (c=昭陵) жерленді. Ол қайтыс болғаннан кейін Император Чжуан (t=莊帝) деген арнаулы есім және Музонг (c=穆宗) храмдық аты берілді.