Жалпы герман және славян халық фольклорындағы зыянды "мара" аруағы туралы мақала. Түстерге қорқыныш әкелетін, адамдардың кеудесіне отыратын жағымсыз күш.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Герман және славян халық ауыз әдебиетіндегі зұлым күш. Мара (ежелгі жоғарғы неміс, ескі норвег және швед тілдерінде мара) – герман және славян халық ауыз әдебиетінде адамдар ұйықтағанда кеуделеріне басып, қорқынышқа түсіретін зұлым күш.
Malicious entity in Germanic and Slavic folklore
A mare (, , ; mara in Old High German, Old Norse, and Swedish) is a malicious entity in Germanic and Slavic folklore that walks on people's chests while they sleep, bringing on nightmares.
Этимология
"Mare" сөзі (орта ағылшын тілінде "mare") көне ағылшын тіліндегі "mære" деген әйелдік есімнен шыққан (оның көптеген түрлері бар, соның ішінде "mare", "mere" және "mær"). Бұл өз кезегінде протогермандық *marōn-нан шыққан. *Marōn – мараның бастауы, одан мара; ; ; mare; mare/mara, голланд тілінде: (nacht)merrie, және неміс тілінде: (Nacht)mahr сөздері туындаған. Француз тіліндегі cauchemar ("құмарлық") сөзіндегі *mar герман тілінен көне француз тіліндегі mare сөзі арқылы алынған. Немесе басқа дереккөздерге сәйкес, "ыдырау" немесе "зиянын тигізу" мағынасында. Алайда, басқа этимологиялар да ұсынылған. Мысалы, Эва Покс бұл терминді грек тіліндегі Moros ([[Moros (индоевропалық *móros)]), яғни "қасірет" деген мағынамен байланысты деп санайды. Тарихшылар арасында сөздің пайда болу уақыты туралы нақты жауап жоқ. Филолог Елеазар Мелетинскийдің айтуынша, протославяндық түбір *mara герман тіліне б.з.б. I ғасырға дейін өткен. Норвегия және Дания тілдерінде "құмарлық" сөзі тиісінше mareritt және mareridt деп аталады, оны тікелей "mare саяхаты" деп аударуға болады. Исландиялық martröð сөзі де сондай мағынаны білдіреді (tröð – troða етістігінен, "таптап", "басып", "жаяулап" мағыналарында), ал швед тіліндегі mardröm "mare арманы" деп аударылады.
The word mare comes (through Middle English mare) from the Old English feminine noun mære (which had numerous variant forms, including mare, mere, and mær). These in turn come from Proto Germanic marōn. Marōn is the source of , from which are derived mara; ; ; mare; mare/mara, Dutch: (nacht)merrie, and German: (Nacht)mahr. The mar in French cauchemar ('nightmare') is borrowed from the Germanic through Old French mare. or according to other sources 'to rub away' or 'to harm'. However, other etymologies have been suggested. For example, Éva Pócs saw the term as being cognate with the Greek term Moros ([[Moros (Indo European móros)), meaning 'doom'. There is no definite answer among historians about the time of origin of the word. According to the philologist Yeleazar Meletinsky, the Proto Slavonic root mara passed into the Germanic language no later than the 1st century BC. In Norwegian and Danish, the words for 'nightmare' are mareritt and mareridt respectively, which can be directly translated as 'mare ride'. The Icelandic word martröð has the same meaning ( tröð from the verb troða, 'trample', 'stamp on', related to tread), whereas the Swedish mardröm translates as 'mare dream'.
Нанымдар
Еліктеген бие жылқыларды мінген деп есептелген, олар таңертең шаршап, терге малшынған. Ол сондай-ақ ұйықтап жатқан адамның немесе малдың шашын торына тоғытып, "марлакс" деп аталатын түйін жасайтын. Бұл түйіндер швед тілінде "марфлеттор" ('биенің өрімдері') немесе "мартовор" ('биенің торы'), ал норвег тілінде "марефлеттер" мен "марефлокер" деп аталады. Осы сенімнің пайда болуы поляктардың шаш ауруы – "плаит" құбылысын түсіндіруге байланысты болуы мүмкін. Тіпті ағаштардың да биеге мінгендігі айтылады, нәтижесінде бұтақтары торығып қалады. Жағалаудағы тау жыныстары мен ылғалды жерлерде өсетін кішкентай, бұрылып өскен қарағайлар Швецияда "марталлар" ('биенің қарағаюы') деп, ал неміс тілінде "Альптраум Кифер" ('құмар қарағай') деп аталады. Пол Девероның сөзіне сәйкес, биелерге жануарлардың кейпін киген әйел-сиқыршылар кіреді, олардың рухтары трансқа түскенде еркін жүреді (мысалы, исландтық Гейридті қараңыз). Оларға бақалар, мысықтар, жылқылар, қояндар, иттілер, өгіздер, құстар және көбінесе аралар мен шершеңдер кіреді. Осы оқиғада Упсала королі Ванланди Свейгдиссонның өмірін фин сиқыршысы Хулда (Хульда) шақыртқан қасірет (мара) құрбан еткен. Король үш жыл ішінде қайта оралуға уәде берген, бірақ он жыл өткен соң әйелі сиқыршыны өзіне қайтаруға немесе оны өлтіруге мәжбүрлеу үшін жалдаған. Ванланди жатып алғаннан кейін, қасірет оны "жүргізіп жатқанына" шағымданды; адамдар королдің басын ұстағанда, ол "аяқтарына басқан", сындыруға айналғанда, ал содан кейін "аяқтарын ұстағанда", жаратылыс өлімге "басына басып" қалды. Саами мифологиясында Деаттан атты зұлым эльф бар, ол құсқа немесе басқа жануарға айналып, ұйықтап жатқан адамдардың кеуделеріне отырып, оларды қасіретке ұшыратады. "Ватнсдаэла" сағасында Торкелл Сильвер (Þorkell Silfri) жерге тиісінше тимеген қызыл жылқыға мініп, оны жақсы белгі деп түсіндірді, бірақ әйелі келіспеді, себебі бие адамның әкелуін (fylgja) білдіреді, ал қызыл түс қандылықты білдіреді. Осы қасіреттің әкелумен байланысы кейінірек пайда болған деп есептеледі, шамамен 1300 жылға дейінгі мәтіндегі қосымша, онда мәтінде "бие және мара сөздерінің шатасуы" байқалады. Тағы бір мысал – "Эйрбигга" сағасындағы Гуннлауг Торбьорнссонның аяқтарына ауыр көкжие түсіргені үшін айыпталған сиқыршы Гейрид туралы оқиға, ол "түнгі салт атты" немесе "түнгі салт атты" (marlíðendr немесе kveldriða) кейпін алған. Мұндағы марлидэндрді түсіндірушілер марамен теңестірді.
The mare was believed to ride horses, which left them exhausted and covered in sweat by the morning. She could also entangle the hair of the sleeping man or beast, resulting in "marelocks", called marflätor ('mare braids') or martovor ('mare tangles') in Swedish or marefletter and marefloker in Norwegian. The belief probably originated as an explanation to the Polish plait phenomenon, a hair disease. Even trees were thought to be ridden by the mare, resulting in branches being entangled. The undersized, twisted pine trees growing on coastal rocks and on wet grounds are known in Sweden as martallar ('mare pines') or in German as Alptraum Kiefer ('nightmare pine'). According to Paul Devereux, mares included witches who took on the form of animals when their spirits went out and about while they were in trance (see the Icelandic example of Geirrid, below). These included animals such as frogs, cats, horses, hares, dogs, oxen, birds and often bees and wasps. Here, King Vanlandi Sveigðisson of Uppsala lost his life to a nightmare (mara) conjured by the Finnish sorceress Huld or Hulda, hired by the king's abandoned wife Drífa. The king had broken his promise to return within three years, and after ten years had elapsed the wife engaged the sorceress to either lure the king back to her, or failing that, to assassinate him. Vanlandi had scarcely gone to sleep when he complained that the nightmare "rode him"; when the men held the king's head it "trod on his legs" on the point of breaking, and when the retinue then "seized his feet", the creature fatally "pressed down on his head". In Sámi mythology, there is an evil elf called Deattán, who transforms into a bird or other animal and sits on the chests of sleeping people, giving nightmares. According to the Vatnsdæla saga, Thorkel Silver (Þorkell Silfri) has a dream about riding a red horse that barely touched ground, which he interpreted as a positive omen, but his wife disagreed, explaining that a mare signified a man's fetch (fylgja), and that the red color boded bloodiness. This association of the nightmare with fetch is thought to be of late origin, an interpolation in the text dating to circa 1300, with the text exhibiting a "confounding of the words marr and mara." Another possible example is the account in the Eyrbyggja saga of the sorceress Geirrid accused of assuming the shape of a "night rider" or "ride by night" (marlíðendr or kveldriða) and causing serious trampling bruises on Gunnlaug Thorbjornsson. The marlíðendr mentioned here has been equated to the mara by commentators.
Басқа
Чех морасы – эльф немесе рух, сондай-ақ сфинкс көбелегі немесе "түн көбелегі". Басқа славян тілдерінде де көбелек мағынасында қолданылатын сөздер бар: кашуб тіліндегі mòra және словак тіліндегі mora. Солтүстік-батыс және оңтүстік орыс дәстүрлерінде мара – кикимораға ұқсас әйел бейнесі. Көбінесе көрінбейді, бірақ ол ұзын, шашы ұзын қара әйел түрінде көрінуі мүмкін, ол жіпке отырып, шашын тарап отырады. Хорват тілінде "мора" – "қорқыныш" немесе "жаман түс" дегенді білдіреді. Мора немесе Мара – ежелгі славян мифологиясындағы рухтардың бірі, зұлым күш, ол әдемі әйелге айналып, ер адамдардың түсіне кіріп, оларды құмарлықпен азаптап, соңында өлтіреді. Сербияда жылқыны мора немесе ночник/ночница ("түн жаны", сәйкесінше еркек және әйел) деп атайды. Румынияда оларды Морой деп білген. Кейбіреулер мораның кілт тесігі арқылы бөлмеге кіріп, ұйықтап жатқан адамның кеудесіне отырып, оны тұншықтыруға тырысады (содан морити – "азаптау", "мазалау", "тұншықтыру", umoriti – "шаршату", "өлтіру", umor – "шаршаңқылық" және umoran – "шаршаған" сөздері шыққан). Морадан қорғану үшін балаларға терезенің бағытын қарауға немесе жастықты бұрып, үстіне крест белгісін салуға кеңес беріледі (prekrstiti jastuk); 19 ғасырдың басында Вук Караджич адамдардың үй есіктерінің артына сыпырды кері тігіп қою арқылы, немесе жаймаларының үстіне белбеулерін қою арқылы, немесе ұйықтамас бұрын күрделі дұға өлеңін оқу арқылы мораны қорғайтынын айтқан.
A Czech můra denotes a kind of elf or spirit as well as a sphinx moth or "night butterfly". Other Slavic languages with cognates that have the double meaning of moth are: Kashubian mòra, and Slovak mora. In the northwest and south Russian traditions, the mara is a female character, similar to kikimora. Usually invisible, it can take the form of a black woman with long shaggy hair, which she combs, sitting on a yarn. In Croatian, mora refers to a 'nightmare'. Mora or Mara is one of the spirits from ancient Slav mythology, a dark one who becomes a beautiful woman to visit men in their dreams, torturing them with desire before killing them. In Serbia, a mare is called mora, or noćnik/noćnica ('night creature', masculine and feminine respectively). In Romania they were known as Moroi. Some believe that a mora enters the room through the keyhole, sits on the chest of the sleeper and tries to strangle them (hence moriti, 'to torture', 'to bother', 'to strangle', umoriti, 'to tire', 'to kill', umor, 'tiredness' and umoran, 'tired'). To repel moras, children are advised to look at the window or to turn the pillow and make the sign of the cross on it (prekrstiti jastuk); in the early 19th century, Vuk Karadžić mentions that people would repel moras by leaving a broom upside down behind their doors, or putting their belt on top of their sheets, or saying an elaborate prayer poem before they go to sleep.
Жалпы сілтемелер
Бьордванд, Харальд және Линдеман, Фредрик Отто (2007). Біздің мұра сөздеріміз. Novus. Деверьо, Пол (2001). Кербезді жер: ежелгі сырлар мен қазіргі заманның құбылыстарын зерттеу, Piatkus Publishers. Сенімсіз дереккөз: 2014 жылғы қаңтар. Хёднёбо, Финн және Магерой, Халлвард (ред.) (1979). Снорренің корольдік сагалары 1, 2-ші басылым. Gyldendal Norsk Forlag. Пикетт, Джозеф П. және т.б. (ред.) (2000). Ағылшын тілінің американдық мұра сөздігі, 4-ші басылым. Бостон: Houghton Mifflin.
Bjordvand, Harald and Lindeman, Fredrik Otto (2007). Våre arveord. Novus. Devereux, Paul (2001). Haunted Land: Investigations into Ancient Mysteries and Modern Day Phenomena, Piatkus Publishers. Unreliable source: date=January 2014
Hødnebø, Finn and Magerøy, Hallvard (eds.) (1979). Snorres kongesagaer 1, 2nd ed. Gyldendal Norsk Forlag. Pickett, Joseph P. et al. (eds.) (2000). The American Heritage Dictionary of the English Language, 4th ed. Boston: Houghton Mifflin. .