Кіріспе

Герман және славян халық ауыз әдебиетіндегі зұлым күш. Мара (ежелгі жоғарғы неміс, ескі норвег және швед тілдерінде мара) – герман және славян халық ауыз әдебиетінде адамдар ұйықтағанда кеуделеріне басып, қорқынышқа түсіретін зұлым күш.

Этимология

"Mare" сөзі (орта ағылшын тілінде "mare") көне ағылшын тіліндегі "mære" деген әйелдік есімнен шыққан (оның көптеген түрлері бар, соның ішінде "mare", "mere" және "mær"). Бұл өз кезегінде протогермандық *marōn-нан шыққан. *Marōn – мараның бастауы, одан мара; ; ; mare; mare/mara, голланд тілінде: (nacht)merrie, және неміс тілінде: (Nacht)mahr сөздері туындаған. Француз тіліндегі cauchemar ("құмарлық") сөзіндегі *mar герман тілінен көне француз тіліндегі mare сөзі арқылы алынған. Немесе басқа дереккөздерге сәйкес, "ыдырау" немесе "зиянын тигізу" мағынасында. Алайда, басқа этимологиялар да ұсынылған. Мысалы, Эва Покс бұл терминді грек тіліндегі Moros ([[Moros (индоевропалық *móros)]), яғни "қасірет" деген мағынамен байланысты деп санайды. Тарихшылар арасында сөздің пайда болу уақыты туралы нақты жауап жоқ. Филолог Елеазар Мелетинскийдің айтуынша, протославяндық түбір *mara герман тіліне б.з.б. I ғасырға дейін өткен. Норвегия және Дания тілдерінде "құмарлық" сөзі тиісінше mareritt және mareridt деп аталады, оны тікелей "mare саяхаты" деп аударуға болады. Исландиялық martröð сөзі де сондай мағынаны білдіреді (tröð – troða етістігінен, "таптап", "басып", "жаяулап" мағыналарында), ал швед тіліндегі mardröm "mare арманы" деп аударылады.

Нанымдар

Еліктеген бие жылқыларды мінген деп есептелген, олар таңертең шаршап, терге малшынған. Ол сондай-ақ ұйықтап жатқан адамның немесе малдың шашын торына тоғытып, "марлакс" деп аталатын түйін жасайтын. Бұл түйіндер швед тілінде "марфлеттор" ('биенің өрімдері') немесе "мартовор" ('биенің торы'), ал норвег тілінде "марефлеттер" мен "марефлокер" деп аталады. Осы сенімнің пайда болуы поляктардың шаш ауруы – "плаит" құбылысын түсіндіруге байланысты болуы мүмкін. Тіпті ағаштардың да биеге мінгендігі айтылады, нәтижесінде бұтақтары торығып қалады. Жағалаудағы тау жыныстары мен ылғалды жерлерде өсетін кішкентай, бұрылып өскен қарағайлар Швецияда "марталлар" ('биенің қарағаюы') деп, ал неміс тілінде "Альптраум Кифер" ('құмар қарағай') деп аталады. Пол Девероның сөзіне сәйкес, биелерге жануарлардың кейпін киген әйел-сиқыршылар кіреді, олардың рухтары трансқа түскенде еркін жүреді (мысалы, исландтық Гейридті қараңыз). Оларға бақалар, мысықтар, жылқылар, қояндар, иттілер, өгіздер, құстар және көбінесе аралар мен шершеңдер кіреді. Осы оқиғада Упсала королі Ванланди Свейгдиссонның өмірін фин сиқыршысы Хулда (Хульда) шақыртқан қасірет (мара) құрбан еткен. Король үш жыл ішінде қайта оралуға уәде берген, бірақ он жыл өткен соң әйелі сиқыршыны өзіне қайтаруға немесе оны өлтіруге мәжбүрлеу үшін жалдаған. Ванланди жатып алғаннан кейін, қасірет оны "жүргізіп жатқанына" шағымданды; адамдар королдің басын ұстағанда, ол "аяқтарына басқан", сындыруға айналғанда, ал содан кейін "аяқтарын ұстағанда", жаратылыс өлімге "басына басып" қалды. Саами мифологиясында Деаттан атты зұлым эльф бар, ол құсқа немесе басқа жануарға айналып, ұйықтап жатқан адамдардың кеуделеріне отырып, оларды қасіретке ұшыратады. "Ватнсдаэла" сағасында Торкелл Сильвер (Þorkell Silfri) жерге тиісінше тимеген қызыл жылқыға мініп, оны жақсы белгі деп түсіндірді, бірақ әйелі келіспеді, себебі бие адамның әкелуін (fylgja) білдіреді, ал қызыл түс қандылықты білдіреді. Осы қасіреттің әкелумен байланысы кейінірек пайда болған деп есептеледі, шамамен 1300 жылға дейінгі мәтіндегі қосымша, онда мәтінде "бие және мара сөздерінің шатасуы" байқалады. Тағы бір мысал – "Эйрбигга" сағасындағы Гуннлауг Торбьорнссонның аяқтарына ауыр көкжие түсіргені үшін айыпталған сиқыршы Гейрид туралы оқиға, ол "түнгі салт атты" немесе "түнгі салт атты" (marlíðendr немесе kveldriða) кейпін алған. Мұндағы марлидэндрді түсіндірушілер марамен теңестірді.

Басқа

Чех морасы – эльф немесе рух, сондай-ақ сфинкс көбелегі немесе "түн көбелегі". Басқа славян тілдерінде де көбелек мағынасында қолданылатын сөздер бар: кашуб тіліндегі mòra және словак тіліндегі mora. Солтүстік-батыс және оңтүстік орыс дәстүрлерінде мара – кикимораға ұқсас әйел бейнесі. Көбінесе көрінбейді, бірақ ол ұзын, шашы ұзын қара әйел түрінде көрінуі мүмкін, ол жіпке отырып, шашын тарап отырады. Хорват тілінде "мора" – "қорқыныш" немесе "жаман түс" дегенді білдіреді. Мора немесе Мара – ежелгі славян мифологиясындағы рухтардың бірі, зұлым күш, ол әдемі әйелге айналып, ер адамдардың түсіне кіріп, оларды құмарлықпен азаптап, соңында өлтіреді. Сербияда жылқыны мора немесе ночник/ночница ("түн жаны", сәйкесінше еркек және әйел) деп атайды. Румынияда оларды Морой деп білген. Кейбіреулер мораның кілт тесігі арқылы бөлмеге кіріп, ұйықтап жатқан адамның кеудесіне отырып, оны тұншықтыруға тырысады (содан морити – "азаптау", "мазалау", "тұншықтыру", umoriti – "шаршату", "өлтіру", umor – "шаршаңқылық" және umoran – "шаршаған" сөздері шыққан). Морадан қорғану үшін балаларға терезенің бағытын қарауға немесе жастықты бұрып, үстіне крест белгісін салуға кеңес беріледі (prekrstiti jastuk); 19 ғасырдың басында Вук Караджич адамдардың үй есіктерінің артына сыпырды кері тігіп қою арқылы, немесе жаймаларының үстіне белбеулерін қою арқылы, немесе ұйықтамас бұрын күрделі дұға өлеңін оқу арқылы мораны қорғайтынын айтқан.

Жалпы сілтемелер

Бьордванд, Харальд және Линдеман, Фредрик Отто (2007). Біздің мұра сөздеріміз. Novus. Деверьо, Пол (2001). Кербезді жер: ежелгі сырлар мен қазіргі заманның құбылыстарын зерттеу, Piatkus Publishers. Сенімсіз дереккөз: 2014 жылғы қаңтар. Хёднёбо, Финн және Магерой, Халлвард (ред.) (1979). Снорренің корольдік сагалары 1, 2-ші басылым. Gyldendal Norsk Forlag. Пикетт, Джозеф П. және т.б. (ред.) (2000). Ағылшын тілінің американдық мұра сөздігі, 4-ші басылым. Бостон: Houghton Mifflin.