Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Герман халық мұрасындағы табиғаттан тыс жандар
Supernatural being in Germanic folklore
Карлик – герман халық мұрасындағы табиғаттан тыс жандардың бір түрі. Карликтер туралы айтылатын мәліметтер тарих бойына үлкен өзгерістерге ұшырады; алайда, олар көбінесе, бірақ міндетті емес, тауларда немесе тастарда өмір сүретін, шебер қолөнершілер ретінде суреттеледі. Ертедегі әдеби көздерде тек еркектер ғана карлик деп аталған. Дегенмен, олардың қарындастары мен қыздары бар екені айтылады, ал еркек және әйел карликтер кейінірек сага әдебиеті мен халық мұрасында кездеседі. Карликтер кейде бойлары аласа деп сипатталған; алайда, ғалымдар бұл олардың ең ерте көздердегі рөліне қатысты емес екенін атап өткен. Карликтер қазіргі заманғы танымал мәдениетте де кездеседі, мысалы, Дж.Р.Р. Толкин мен Терри Пратчетт шығармаларында, онда олар көбінесе, бірақ міндетті емес, эльфтерден ерекшеленеді.
A dwarf is a type of supernatural being in Germanic folklore. Accounts of dwarfs vary significantly throughout history; however, they are commonly, but not exclusively, presented as living in mountains or stones and being skilled craftspeople. In early literary sources, only males are explicitly referred to as dwarfs. However, they are described as having sisters and daughters, while male and female dwarfs feature in later saga literature and folklore. Dwarfs are sometimes described as short; however, scholars have noted that this is neither explicit nor relevant to their roles in the earliest sources. Dwarfs continue to feature in modern popular culture, such as in the works of J. R. R. Tolkien and Terry Pratchett, where they are often, but not exclusively, presented as distinct from elves.
Этимология
Қазіргі ағылшын тіліндегі "dwarf" есімі "dwergaz" сөзінен бастау алады. Оның басқа герман тілдерінде де көптеген туыс сөздері бар. Владимир Орелдің сөзінше, ағылшын тіліндегі есім және оның туыс сөздері түпкілікті түрде протогермандық "dwergaz" сөзінен шыққан. "Dwarf" сөзінің тағы бір этимологиясы оны протогермандық "dwezgaz" сөзімен байланыстырады, ал "r" дыбысы Вернер заңының нәтижесі болып табылады. Анатолий Либерман герман сөзін қазіргі ағылшын тіліндегі "dizzy" сөзімен байланыстырады, бұл этимология мен олардың адамдарға психикалық ауруларды жұқтырудағы рөлі арасындағы байланысты көрсетеді, бұл герман халық фольклорындағы эльфтер сияқты басқа да мистикалық жандарға ұқсас. Протогерман тілінен бұрынғы формалар үшін "dwarf" сөзінің этимологиясы қатты даулы. Ғалымдар тарихи тіл білімі және салыстырмалы мифология арқылы осы жаратылыстың шығу тегі туралы әртүрлі теориялар ұсынды, оның ішінде карликтер табиғат рухтары ретінде, өліммен байланысты немесе идеялардың қоспасы ретінде пайда болған болуы мүмкін деген пікірлер бар. Бәсекелес этимологияларға индоевропалық "dheur" түбірі (мағынасы "залал келтіру") және индоевропалық "dhreugh" түбірі (мысалы, қазіргі ағылшын тіліндегі "dream" және неміс тіліндегі "Trug" – "алдау") кіреді, сондай-ақ ғалымдар оны санскрит тіліндегі "dhvaras" ( "шайтандық жаратылыс" түрі)мен де салыстырды. Қазіргі ағылшын тілінде "dwarf" сөзінің екі көпше түрі бар: "dwarfs" және "dwarves". "Dwarfs" көпше түрі ең көп қолданылады. "Dwarves" сирек қолданылатын көпше түрі 1818 жылға дейін жазылған. Алайда, кейін ол филолог және мифтер авторы Дж. Р. Р. Толкиннің туындылары арқылы танымал болды, ол гиперкоррекциялық қате ретінде пайда болды. Толкин 1917 жылға дейін осы көпше түрін қолданды. Осы көпше түрін қолдану туралы Толкин 1937 жылы былай деп жазды: "Қорқамын, бұл менің жеке нашар грамматикалық қателігім, филолог үшін өте ұятты, бірақ мен осымен келісуге тиіспін".
The modern English noun dwarf descends from It has a variety of cognates in other Germanic languages, including and According to Vladimir Orel, the English noun and its cognates ultimately descend from Proto Germanic dwergaz. A different etymology of dwarf traces it to Proto Germanic dwezgaz, with the r sound being the product of Verner's Law. Anatoly Liberman connects the Germanic word with Modern English dizzy, suggesting a link between the etymology and their role in inflicting mental diseases on humans, similar to some other supernatural beings in Germanic folklore such as elves. For forms earlier than the Proto Germanic reconstruction, the etymology of the word dwarf is highly contested. Scholars have proposed theories about the origins of the being by way of historical linguistics and comparative mythology, including the idea that dwarfs may have originated as nature spirits, as beings associated with death, or as a mixture of concepts. Competing etymologies include a basis in the Indo European root dheur (meaning "damage"), the Indo European root dhreugh (whence, for example, modern English "dream" and German Trug "deception"), and scholars have made comparisons with Sanskrit dhvaras (a type of "demonic being"). Modern English has two plurals for the word dwarf: dwarfs and dwarves. Dwarfs remains the most commonly employed plural. The minority plural dwarves was recorded as early as 1818. However, it was later popularized by the fiction of philologist and legendarium author J. R. R. Tolkien, originating as a hypercorrective mistake. It was employed by Tolkien for some time before 1917. Regarding his use of this plural, Tolkien wrote in 1937, "I am afraid it is just a piece of private bad grammar, rather shocking in a philologist; but I shall have to go with it."
Терминология
Ғалымдар Svartálfar ("қара эльфтер") карликтермен бірдей болған болуы мүмкін екенін атап өткен, себебі екеуі де "Проза Эддада" Svartálfaheimr тұрғындары ретінде сипатталған. Тағы бір мүмкін синоним - dökkálfar ("қара эльфтер"); алайда, "Проза Эдда" жазылған кезде Svartálfar мен dökkálfar бірдей саналған-саналмағаны белгісіз. Эдда деректеріндегі карликтер мен эльфтердің ішінара үйлесуі "Völuspá" поэмасының "Dvergatal" бөлімінде тіркелген карликтердің аттарымен дәлелденеді, олардың ішінде Álfr ("Эльф"), Gandálfr ("Сиыршы эльф"), Vindálf ("Жел эльф") бар. "Dvergatal" сондай-ақ Йнгвиді – "Grímnismál" бойынша эльфтердің мекені Эльфхеймді басқаруға берілген Фрейр құдайының атын да тізімдейді.
Scholars have noted that the Svartálfar ('black elves') appear to be the same beings as dwarfs, given that both are described in the Prose Edda as the residents of Svartálfaheimr. Another potential synonym is dökkálfar ('dark elves'); however, it is unclear whether svartálfar and dökkálfar were considered the same at the time of the writing of the Prose Edda. The partial overlap of dwarfs in Eddic sources with elves is supported by the names of dwarfs recorded in the Dvergatal section of Völuspá, which include Álfr ('Elf'), Gandálfr ('Wand elf'), Vindálf ('Wind elf'). Dvergatal further lists Yngvi – a name of the god Freyr who was given Álfheimr, the home of the elves, to rule according to Grímnismál.
Белгілі Eddic жұлдыздар
Андвари, пішін өзгерте алатын эльф, ол Велсунг сағасында кездеседі және оның қазынасын Локи зорлықпен тартып алады. Фьялар мен Галар, Квасирді өлтіріп, оның қанынан поэзияның балы мен сусын дайындайтын екі бауыр. Броккр мен Синдри, құдайлар үшін Драупнир, Гуллинбурсти және Мьёльнирді жасаған бауырлар. Ивальди ұлдары, құдайларға Гунгнир, Скидбладнир және Сифтің шашын жасаған бауырлар. Алвисс, Тордың қызы Трудрға үйленуге ұсыныс жасаған эльф. Тор оны таң атқанша сөйлетіп, алдап, тасқа айналдырады. Литр, Тордың Балдрдың өрт сөндіру тірегіне себебі белгісіз болған эльфті тепкені.
Andvari, a shapechanging dwarf featuring in the Völsung cycle who is extorted out of his treasure by Loki. Fjalar and Galar, two brothers who murder Kvasir and brew the mead of poetry from his blood. Brokkr and Sindri, brothers who craft Draupnir, Gullinbursti and Mjölnir for the gods. Sons of Ívaldi, brothers who craft Gungnir, Skíðblaðnir and Sif's hair for the gods. Alvíss, a dwarf who requested the hand in marriage of Thor's daughter Þrúðr. Thor outwits him by keeping him talking until daybreak, whereupon he turns to stone
Litr, a dwarf kicked by Thor into Baldr's funeral pyre for an unclear reason.
Ескі сенімдермен сабақтастық
Герман халықтары христиандыққа өткеннен кейін, карликтер Еуропаның герман тілінде сөйлейтін аймақтарының фольклорында және онда жазылған әдеби еңбектерде кездесе берді. Карликтерге қатысты христиандыққа дейінгі және кейінгі сенімдердің сабақтастығы туралы пікірлер күрт ерекшеленеді. Рудольф Симек сияқты ғалымдар халықтық нанымдар көбінесе өзгеріссіз қалғанын, сондықтан кейінгі дереккөздердің христиандыққа дейінгі герман діні туралы маңызды мәліметтер беретінін айтады. Ал, басқалары, мысалы, Шафке, Эдда және скальдтық карликтер мен кейінгі дереккөздердегілердің арасында ешқандай ұқсастық жоқ деп есептейді.
After the Christianisation of the Germanic peoples, dwarfs continued in the folklore of Germanic speaking areas of Europe and the literary works produced there. Opinions on the degree of continuity in beliefs on dwarfs before and after Christianisation differ significantly. Some scholars, such as Rudolf Simek, propose that the folk beliefs remained essentially intact in the transitional period, making later sources exceedingly informative on pre Christian Germanic religion. In contrast, others, such as Schäfke, argue that there is no resemblance between Eddic and skaldic dwarfs and those in later sources.
Ежелгі скандинав тілі
Ертегілер мен рыцарлық сагаларда қалғыштар жиі кездеседі. "Вөлсунга сагасы" Локи Андвари қалғышынан қазынаны алып, Отрды өлтіргені үшін құн төлеген оқиғаларды егжей-тегжейлі баяндайды, ал оның ағасы Регин кейбір дереккөздерде қалғышқа ұқсас немесе қалғыш деп сипатталады. "Хервара сагасы және Хейдрек" сагасында Двалин есімді қалғыш Тюрфинг қылышын жасап, кейіннен оған қарғыс жібереді, ал "Хауксбөк" қолжазбасында Дүлин есімді тағы бір қалғыш туралы айтылады.
Dwarfs feature throughout both fornaldarsögur and riddarasögur. In Völsunga saga, which details the events that unfold after Loki extorts treasure out of the dwarf Andvari, to pay the wergild for his killing of Ótr, a being whose brother Regin is also described in some sources as either resembling or being a dwarf. In Hervarar saga ok Heiðreks, the sword Tyrfing is forged, and subsequently cursed, by a dwarf named Dvalinn, and another named Dulin in the Hauksbók manuscript.
Орта және жоғарғы неміс тілі
Неміс әдебиетінде көптеген карликтер өздерін көрінбейтін ете алады, әдетте "Тарнкаппе" (көрінбейтін плащ) арқылы, бұл карликтердің ежелгі қасиеті деп есептеледі. Олар әңгімеге байланысты адамдармен жауыз немесе достық қарым-қатынаста болуы мүмкін. Алберрих "Нибелунгтер жырында" маңызды рөл атқарады, ол Нибелунгтердің қазынасын қорғайды және он екі адамның күшіне ие. Ол Зигфридтен жеңіледі, кейін батырға қызмет етеді. Ортнитте Алберрих Ломбардия патшайымын азғырып, Ортнит батырдың дүниеге келуіне себеп болады. Содан кейін карлик Ортнитке оқиғаларында көмектеседі, өзінің оның әкесі екенін ашады. "Das Lied vom Hürnen Seyfrid" поэмасында Зигфридке Нибелунг қазынасын құрған карлик патшасы Нибелунгтің ұлы Еугель көмектеседі. Батыр Дитрих фон Берн карликтерге қатысты оқиғаларда бейнеленген. "Laurin" поэмасында ол карлик патша Лауринмен оның сиқырлы гүлбақшасында шайқасады, кейін Лаурин ұрлап кеткен әйелін құтқарады. Ұқсас сюжет "Goldemar" үзінді поэмасында да кездеседі. "Virginal" поэмасында Дитрих карлик патшайым Виргиналды жалт қарап тұрған дін өкілдерінен құтқарады. Эггерих пен Балдунг Дитрихке көмектеседі: Балдунг Дитрихті жылан орнана лақтырғанда шағылудан сақтайтын сиқырлы тас береді, ал Эггерих Дитрих пен Хилдебрандтың қашуына көмектеседі. "Heldenbuch Prosa" бойынша, басқа батырлардың барлығы қайтыс болғаннан кейін, Дитрихті осы дүниеден карлик алып кетеді, кейбір нұсқаларда бұл рөл Лауринге берілген.
In German literature, many dwarfs can make themselves invisible, typically via a "Tarnkappe" (cloak of invisibility), which has been suggested to be an ancient attribute of dwarfs. Depending on the story, they may be hostile or friendly to humans. The dwarf Alberich plays a vital role in the Nibelungenlied, where he guards the Nibelung's treasure and has the strength of twelve men. He is defeated by Siegfried and afterwards serves the hero. In Ortnit, Alberich seduces the Lombardy queen, spawning the hero Ortnit. The dwarf then aids Ortnit in his adventures after revealing to the hero that he is his father. In Das Lied vom Hürnen Seyfrid, Siegfried is aided by the dwarf Eugel, who is the son of the dwarf king Nibelung, originator of the Nibelung's treasure. The hero Dietrich von Bern is portrayed in adventures involving dwarfs. In Laurin, he fights against the dwarf King Laurin at the dwarf's magical rose garden. He later rescues a woman whom Laurin had kidnapped. A similar plot occurs in the fragmentary poem Goldemar. In Virginal, Dietrich rescues the dwarf queen Virginal from a force of invading heathens. The dwarfs Eggerich and Baldung play a role in aiding Dietrich in the poem Sigenot: Baldung gives Dietrich a magical gem that prevents him from being bitten when thrown into a snake pit, whereas Eggerich helps Dietrich and Hildebrand escape. In the Heldenbuch Prosa, a dwarf takes Dietrich out of this world after the death of all the other heroes, a role given to Laurin in some different versions of Dietrich's end.
Қазіргі заман
Карлығаштар Еуропаның герман тілдерінде сөйлейтін аймақтарының қазіргі заманғы фольклорында кездеседі, мысалы, Нортумберлендтегі Симонсайд карлығаштары, олар кейде адамдарды жолдан адастыру үшін шамдарды пайдаланады деп саналады, бұл алауға ұқсас. Қазіргі заманғы фольклордағы кейбір карлығаштар қуыс тауларда немесе үңгірлерде, мысалы Grinkenschmied сияқты, өмір сүретін ұсталардың кеңірек тобына жатады деп айтылады. Бұл шеберлерді нақты карлығаштар деп атауға болады немесе олардың қызметтерін сипаттайтын терминдер, мысалы, бергсмед ("тау ұстасы"). Даниядағы төбелерді де олардың тұрғындарынан алынған атаулармен атауға болады, мысалы "smedsberg" немесе "smedshoie" ("ұстаның төбесі" немесе "ұстаның үйіндісі"). Англиялық халық аңыздарында төбелердің ішіндегі ұстахананың шуын естіп, жердің астында пештің ыстығын сезінуге болады, ал Швейцарияда бұл жылу карлығаштардың жер астындағы ас үйлеріне байланысты. Бір мысалда, пештің ыстығы топырақтың құнарлылығын арттырады деп есептеледі.
Dwarfs feature in the modern folklore of Germanic speaking regions of Europe, such as the Simonside Dwarfs in Northumberland, who are sometimes believed to use lights to lure people off paths, akin to a will o' the wisp. Some dwarfs in modern folklore have been argued to belong to a broader group of smith beings living within hollow mountains or in caves such as the Grinkenschmied. These craftsmen can be referred to explicitly as dwarfs or terms that describe their roles such as bergsmed ('mountain smith'). Mounds in Denmark can also be referred to by names derived from their inhabitants, such as 'smedsberg' or 'smedshoie' ('smith's hill' or 'smith's mound'). Anglian folklore tells that one can hear a forge from within a mound and feel furnace fires under the earth, while in Switzerland, the heat can be attributed to the underground kitchens of dwarfs. In one example, the furnace's heat is believed to increase soil fertility.
Түрлілігі мен белгісіздігі
Ерлердің "нағыз" бір ғана табиғаты болмай, олардың ерекшеліктері тек аймақтар мен уақытқа қарай ғана емес, тіпті бір мәдени ортада да өзгеріп тұрады. Кейбіреулері мүлдем өз пішінін өзгерте алады. Ғалым Арманн Якобссон Эддалардағы ерлер туралы айтылатын әңгімелерде және "Йнглинг сагасының" Свейгдирге қатысты бөлімінде олардың баяндамаларында айқындық пен тұжырымдылықтың жоқтығын атап көрсетеді. Осыған сүйене отырып, ол осы дереккөздердегі ерлердің басқа жаратылыстардан өзгешелігін анықтау және жалпылау қиындығымен сипатталатынын, бұл олардың табиғатында жасырынуынан және адамдарға қарама-қарсы тұратын "басқа" ретінде болуынан туындайтынын айтады.
Rather than existing a "true" single nature of a dwarf, they vary in their characteristics, not only across regions and time but also between one another in the same cultural context. Some are capable of changing their form entirely. The scholar Ármann Jakobsson notes that accounts of dwarfs in the Eddas and the section of Ynglinga saga regarding Sveigðir lack prominence in their narratives and cohesive identity. Based on this, he puts forward the idea that dwarfs in these sources are set apart from other beings by their difficulty to be defined and generalised, ultimately stemming from their intrinsic nature to be hidden and as the "Other" that stands in contrast with humans.
Пішін және түсі
Карликтің этимологиясына сүйене отырып, карлик туралы ең ертегі түсінік – формасыз рух болған, мүмкін, ауру тудыратын карликтер сияқты; алайда, бұл көзқарас ең ерте қолжазбаларда кездеспейді. «Прозалық Эдда»дағы «Вёлуспа» цитатында карликтер адам пішінінде (mannlíkun) бейнеленеді, ал «Codex Regius» қолжазбасында алғашқы екі карлик карликтерді немесе адам пішініндегі адамдарды жаратқан. «Инглинга сагасы» прозасында карлик отырған, тұрған және сөйлеген күйде сипатталған, бұл сол кезде карликтердің кем дегенде кейде адам сияқты пішінге ие деп саналғанын көрсетеді. Дегенмен, ол карлик ретінде танылған, бірақ бұл оның сыртқы түріне емес, мінез-құлқына байланысты болуы мүмкін. Скальдикалық және Эддикалық дереккөздерде оларды физикалық пішіні емес, атқаратын рөлдері анықтайды, себебі оның сыртқы түрінің маңызы жоқ. Эддикалық дереккөздердегі көптеген карликтердің аттары жарық пен жарқыраумен байланысты, мысалы, Dellingr («жарық шашыратын») және Glóinn («жарық»). Аңыздарда осы аттардың себебі түсіндірілмейді, бірақ олар карликтердің жұмыс істейтін ұстаханаларындағы оттарға немесе кейінірек исланд фольклорында кездесетін хаугаэлдар («қорған оттарына») қатысты болуы мүмкін деп болжанады. Керісінше, Снорри dökkálfar («көктеректен қара») деп сипаттайды, олар әдетте карликтер ретінде танылады. «Алвиссмалда» Тор Алвистің өзінің қызы Трудрға үйленуге жарамсыз екенін айтқан, себебі ол «мұрын тесігі маңы ақшыл» және þurs-қа ұқсаған. Орта биік неміс қаһармандық поэзиясында көптеген карликтердің ұзын сақалдары бар, бірақ кейбіреулері балаша болып көрінуі мүмкін.
Based on the etymology of dwarf, it has been proposed that the oldest conception of a dwarf was as exclusively a formless spirit, potentially as in the case of disease causing dwarfs; however, this view is not seen in the oldest manuscript accounts. In the quotation of Völuspá in the Prose Edda, the dwarfs emerge as beings with human form (mannlíkun), while in the Codex Regius manuscript the first two dwarfs created either dwarfs or people with human forms. The prose of the Ynglinga saga describes a dwarf sitting, standing, and speaking, leading to the proposal that at the time of writing, dwarfs were believed to, at least sometimes, have a human like form. It nonetheless appears to have been recognised as a dwarf; however, that may have been due to its behaviour instead of its physical appearance. In skaldic and Eddic sources, it has been noted that their roles are what define them rather than their physical appearance, which has no significant relevance. Many dwarf names in Eddic sources relate to light and brightness, such as Dellingr ('the gleaming one') and Glóinn ('glowing'). Stories do not explain these names, but it has been theorised that they refer to the fires in the forges the dwarfs work, or to haugaeldar ('grave mound fires') that are found in later Icelandic folklore. In contrast, Snorri describes dökkálfar (which are typically identified as dwarfs) as "blacker than pitch". Alvíss is described by Thor in Alvíssmál as being as unsuitable for wedding his daughter Þrúðr as he was "pale about the nostrils" and resembled a þurs. In Middle High German heroic poetry, most dwarfs have long beards, but some may appear childish.
Өлшемі
Ертедегі көне скандинавиялық дереккөздерде карликтер әдетте тұспалдай сипатталмайды, олардың ерекше кішкентай екендігі туралы ешқандай сілтеме жоқ; аңыз сагаларында және кейінірек халық ауыз әңгімелерінде олар жиі бойшақ деп сипатталады. Нордри, Судри, Аустри және Вестри – бұл төрт карлик, олар Ланкаширдегі Хейшемдегі қабырғалы таста төрт антропоморфтық бейне ретінде бейнеленген, «Проза Эдасы» бойынша, әрқайсысы Имирдің бас сүйегінен жасалған аспанның бір бұрышын ұстап тұрады. Бұл карликтердің өте биік болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ аспан жер бетіне жақын деп есептелуі мүмкін екендігі де айтылады. Регин, карлик немесе карликке ұқсайтын тұлға, Рамсунд мүсінінде де, Хилестад ағаш шіркеуінің мүсінінде де батыр Сигурдтай бойы бар. Эда деректеріндегі карликтердің аттарына Фуллангр («жеткілікті биік») және Хар («биік») жатады; алайда, бұл терминдер екіұшты және карликтер адамға қарағанда биік деп есептелгенін міндетті түрде білдірмейді. Кейбір аттар кішкентай өлшемді көрсетеді, мысалы, Нори және Набби, олар тиісінше «кішкентай» және «кішкентай түйін» деп аударылған; бірақ бұл жалпы ереже емес деп саналады. Кейінгі сагалардың барлығы карликтердің мөлшерін сипаттамайды, бірақ олардың барлығы оларды бойшақ деп сипаттайды. Кейбір неміс әңгімелерінде карликтер рыцарьдың қасиеттерін алады, бірақ оның кішкентай мөлшерімен, кейбір жағдайларда тек тізеге дейін жететінімен, қалыпты адамдардан айқын ажыратылады. Шағын мөлшеріне қарамастан, осы контекстегі карликтер әдетте табиғатынан немесе сиқырлы жолдармен адамнан асып түсетін күшке ие. Анатолий Либерман карликтер бастапқыда кішірек табиғаттан тыс күштер ретінде қарастырылған, христиандықтан кейін ғана сөзбе-сөз кішкентай болып кеткенін болжайды.
In the early Old Norse sources, dwarfs are typically described vaguely, with no reference to them being particularly small; in the legendary sagas and later folklore, however, they are often described as short. Norðri, Suðri, Austri and Vestri are four dwarfs, potentially depicted as four anthropomorphic figures on the hogback stone in Heysham in Lancashire, that according to the Prose Edda, each holds up a corner of the sky, that was fashioned from the skull of Ymir. It has been suggested that this would imply that dwarfs could be very tall; however, it has been noted that the sky could have been conceived of as being close to the earth at the horizon. Regin, a figure identified as either a dwarf or resembling a dwarf, is a similar size to the hero Sigurd on both the Ramsund carving and carvings from the Hylestad Stave Church. Dwarf names in Eddic sources include Fullangr ('tall enough') and Hár ('high'); however, the terms are ambiguous and do not necessarily mean the dwarfs were conceived of as tall relative to a human. Some names suggest a small size, such as Nori and Nabbi, which have been translated as "tiny" and "little nub", respectively; however, it has been argued that this was not necessarily the general rule. Not all late sagas involving dwarfs describe their size, but all that do describe them as short. In some German stories, the dwarf takes on the attributes of a knight but is most clearly separated from normal humans by his small size, in some cases only reaching up to the knees. Despite their small size, dwarfs in these contexts typically have superhuman strength, either by nature or through magical means. Anatoly Liberman suggests that dwarfs may have been initially thought of as lesser supernatural beings, which became literal smallness after Christianization.
Пішіннің өзгеруі
Көріністегі әртүрлілік тек уақыт пен аймақ бойынша ергежейлілер арасында ғана емес, сонымен қатар жеке ергежейлілер арасында да байқалады, олар өз пішіні мен мөлшерін өзгерте алады. Мысалы, "Регинсмальда" жұлдыз Андвари Норнның қарғысынан суда шабақ ретінде өмір сүрді, бірақ сонымен бірге адам сияқты пішінге де айнала алатын. Кейінгі неміс халық әдебиетінде "Звергкониг" ("Ергежейлі патша") - өте кішкентай болса да, қалауынша зорға айнала алады.
Diversity in appearance is not only seen between dwarfs throughout time and region but also with individual dwarfs, who can be capable of changing their shape and size, such as in Reginsmál, in which the dwarf Andvari lived as a pike in the water due to curse from a Norn, however, could also take on a human like shape. In later German folklore, the Zwergkönig ('Dwarf King') is a tiny being but is capable of becoming enormously tall at will.
Жыныстық және отбасылық топтар
Эдда және скальдикалық дереккөздерде карликтер көбінесе еркек болып келеді; мысалы, «Двергатальда» аталған әрбір карлик еркек. Кейбір ғалымдар әйел карликтердің бар екеніне сенілмегенін айтады; алайда, олар ерте ортағасырлық кезеңге жататын сиқырлы дұғаларда кездеседі және кейінгі сагаларда нақты сипатталған. Бұл дереккөздерде карликтердің басқалармен, мысалы, аға-інілер мен ұлдарымен отбасылық байланыста болғаны жиі айтылады. Эдда контекстінде ағайындылардың жұптары немесе топтары жиі кездеседі, мысалы, Ивальдидің ұлдары, Фьяларр мен Галарр. 8 ғасырдағы Рибе бас сүйегінің фрагментіндегі жазуды кейбір ғалымдар фрагментті пайдаланушысына зиян келтіруі мүмкін деп есептелген «двергья» («әйел карлик») туралы тікелей сілтеме ретінде түсіндіреді. Бұл түсінік «Wið Dweorh XCIIIb» («Карликке қарсы XCIIIb») шығармасындағымен салыстырылады, онда зиянды карлик әпкесі ауру адамды ауруға шалдықтырмау үшін шақырылады. «Фафнисмальда» құрт Фафнир кейбір Норндарды «Двалиннің қыздары» деп атайды, ал «Прозалық Эддада» олар «карликтердің туыстары» деп сипатталады. Норндар да әйел болғандықтан, бұл поэма авторы карликтердің әйел де болуы мүмкін деп ойлағандығын көрсетеді. Олардың анасы (немесе аналары) карлик пе, әлде олар карликтерден тарағандықтан карликтер деп есептелінеді ме, белгісіз. Бұл кезеңдегі халық әңгімелерінде әйел карликтер болмаған болуы мүмкін, тек олар туралы нақты сілтемелер сақталған оқиғаларда кездеспейді. Мүмкін, бұл оқиғалар көбінесе құдайлар туралы айтылғандықтан және әйел карликтер құдайлар үшін маңызды емес деп есептелген, өйткені олардың негізгі қызығушылығы карликтерден тауар алу болған, бұл олардың жынысына байланысты емес. Адамдар, төменгі қуатқа және мәртебеге ие болғандықтан, карликтерді оңай бақылай алмайды және олардан қазына алу үшін басқа стратегиялар қолдануға мәжбүр, бұл әйел карликтердің сага әдебиетінде неге көбірек кездесетінін түсіндіруге болады. Әйел карликтер «Gibbons saga», «Bósa saga» және «Þjalar Jóns saga» шығармаларында кездеседі, онда олар «dyrgja» терминімен аталады. Бұл жағдайларда әйел карликтер тек еркектермен бірге аталған және сюжет үшін маңызды емес. «Þjalar Jóns saga» сағасындағы Свамадан басқа, «dyrgja» деп аталған, сага әдебиетіндегі жалғыз басқа аталған әйел карлик – Синдридің қызы. Сага материалдарында карлик балалары да кездеседі. «Þorsteins saga Víkingssonar» және «Egils saga einhenda ok Ásmundar berserkjabana» сағаларында басты кейіпкерлер осы балаларға көмектеседі және олардың әкелері оларға сыйлық ретінде қазына береді. Керісінше, «Sigurðar saga þgla» сағасында адам Халфдан карлик балаға тас лақтырып, жақындығын сындырғаннан кейін, баланың әкесі түсінде оны қарғысқа ұшыратады. Кейінірек Халфданның ағасы балаға зияндылығы үшін алтын сақина сыйлайды және әкесі оны қайтадан түсінде сыйлайды. Бұл сага авторлары карликтердің балаларына сүйіспеншілікпен қарап, оларды қорғайтынын көрсетеді. «Þorsteins saga Víkingssonar» сағасында бұл отбасылық махаббат адам Халфданға дейін кеңейтіледі, ол карлик Литрмен тәрбиелік қарым-қатынас жасайды, әрине, Халфдан асырап алынған бала ретінде. Немец ертегілерінде еркек карликтер көбінесе адам әйелдеріне құмарлықпен қараса, әйел карликтер еркек кейіпкерге ие болуға тырысады.
In Eddic and skaldic sources, dwarfs are almost exclusively male; for example, in the Dvergatal, every dwarf named is male. Some scholars have proposed that female dwarfs were not believed to exist; however, they are likely attested in charms dating to the early medieval period and are explicitly described in later saga material. Dwarfs are also widely referenced in these sources as having family relations with others, such as brothers and sons. Pairs or groups of brothers are seen relatively abundantly in Eddic contexts, as with the sons of Ívaldi, and Fjalarr and Galarr. The inscription on the 8th century Ribe skull fragment has been interpreted by some scholars as explicitly referring to a dvergynja ('female dwarf') that may have been believed to have been causing harm to the user of the fragment. This interpretation is paralleled in Wið Dweorh XCIIIb (Against a Dwarf XCIIIb), in which a harmful dwarf's sister is called to prevent him from causing an afflicted person's illness. In Fáfnismál, the worm Fáfnir refers to some Norns as "Dvalinn's daughters" , while in the Prose Edda, they are described as "of the dwarfs' kin" As Norns are also female, this could mean that dwarfs were conceived of by the author of the poem as able to be female, it is not clear whether either their mother (or mothers) are dwarfs, or if they themselves are considered dwarfs just because they are descended from dwarfs. It has been noted that it may not be that female dwarfs did not exist in the folklore of this period, only that no explicit references to them survive in preserved narratives. It has been proposed this may be because narratives typically centre on the gods rather than dwarfs and that female dwarfs were not conceived of as of great relevance to the gods, given their primary interest in obtaining goods from dwarfs, which does not depend on their gender. Humans, being of lower power and status, cannot control dwarfs as easily and require alternative strategies to obtain treasures from them, potentially explaining why female dwarfs are more prominent in saga literature. Female dwarfs feature in the late Gibbons saga, Bósa saga and Þjalar Jóns saga, where they are referred to by the term "dyrgja". In these cases, female dwarfs are only mentioned alongside males and are not independently important to the plot. Beyond Svama, the named dyrgja in Þjalar Jóns saga, the only other explicitly named dwarf woman in saga literature is the daughter of Sindri in Þorsteins saga Víkingssonar, Herríðr. In saga material, dwarf children are also seen. In Þorsteins saga Víkingssonar and Egils saga einhenda ok Ásmundar berserkjabana, central characters help these children and are rewarded in return by the father with treasures. Conversely, in Sigurðar saga þǫgla, the human Hálfdan is cursed after he throws a rock at a dwarf child, breaking its jaw, and is subsequently visited by the child's father in a dream who curses him. Hálfdan's brother later gives the child a gold ring to atone for the harm and is rewarded by the father, once more in a dream. Together, this suggests that dwarfs could be conceived of as loving and protective of their children by the saga authors. In Þorsteins saga Víkingssonar, this family love is extended to the human Hálfdan who develops a fostering relation with the dwarf Litr, likely with Hálfdan as the foster son. In German heroic legend, male dwarfs are often portrayed as lusting after human women. In contrast, female dwarfs seek to possess the male hero in the legends.
Қолөнер және қазына
Эддик дереккөздерде карликтер құдайлар үшін Mjölnir, Сифтің шашы, Draupnir, Gullinbursti, Skíðblaðnir, Gleipnir және Gungnir сияқты сиқырлы қазыналар жасағандығы айтылады, ал Sörla þáttr-де олар Фрейя үшін Brísingamen жасады. Олар Квасирдің қанынан Поэзия балды жасады, оны ішкенге поэзия шеберлігі сыйланады. Skáldskaparmál бойынша, сусын жасаудағы карликтердің рөліне байланысты, поэзияны «Карлик жартасының толқыны», «Тас халқының ой сусыны», «Двалиннің сусыны», «Карликтердің кемесі» және «Карликтердің сырасы» сияқты кенингтермен атауға болады. Джон Линдоу Поэтикалық Эдданың Völuspá өлеңінің 10-шы шумағы жерден адам денелерінің жасалуын сипаттайды және карликтердің аттарының тізімінен кейін келеді деп атап өтті; ол өлең Аск пен Эмбланың карликтер жасаған, ал үш құдай оларға өмір сыйлаған болуы мүмкін деп болжайды. Эддик және кейбір сага дереккөздерінде құнды заттар алмасудың орнына, көбінесе зорлықпен, карликтерден басқаларға өтеді. Бұл христиан дініне дейінгі герман дініндегі карликтер мен эльфтер арасындағы маңызды айырмашылық болып саналады, себебі эльфтер құдайлар мен адамдармен өзара және жақсы қарым-қатынаста болды; Кормак сагасы ауруды емдеу үшін эльфтермен тамақты қалай бөлісу керектігін сипаттайды, ал Austrfararvísur Швецияда 11 ғасырдың басында өткізілген альфаблот туралы жазды. Ал карликтер, осы деректерге сәйкес, қоғамдық емес, және оларға бұл кезеңде құрбандықтар немесе басқа да сыйлықтар берілгені туралы ешқандай жазба жоқ. Карликтер кейінірек Ескі Норвегиялық аңыздарда, мысалы, Volsunga saga және Hervarar saga ok Heiðreks сияқты өздерінің мүліктерін ерікті түрде беруші ретінде сақтайды, онда олар тиісінше Andvaranaut пен Tyrfingтен бас тартуға мәжбүр болады. Кейбір аңыздар мен романтикалық сагалар бұған қайшы келеді, карликтер достық және көмекшіл болып көрінеді; алайда, бұл олардың кешіккендігіне байланысты және христиандыққа дейінгі көзқарастарды көрсетпейді. Әдетте, осы кейінгі сагаларда, дракон сияқты басқа жаратылыстармен салыстырғанда, карликтермен күресу арсыздық деп есептеледі. Дегенмен, карликтен көмек алу, мысалы, емделу немесе қазына алу мәселелі деп қарастырылмаған; сага жазушыларының дүниетанымы батыр тек іс-әрекеттерге қол жеткізумен ғана емес, сонымен қатар көмек беру және қабылдау қабілетімен анықталады деген болжам бар. Неміс аңыздарында олар басқа да сиқырлы заттарға ие және көбінесе шебер ұсталар ретінде көрінеді.
In Eddic sources dwarfs are attributed with creating magical treasures for the gods such as Mjölnir, Sif's hair, Draupnir, Gullinbursti, Skíðblaðnir, Gleipnir and Gungnir, while in Sörla þáttr they craft Brísingamen for Freyja. They further created the Mead of Poetry from the blood of Kvasir, which grants skill in poetry to those who drink from it. According to Skáldskaparmál, due to the role of dwarfs in crafting the drink, poetry can be referred to by kennings such as "the Billow of the Dwarf Crag", "Thought's Drink of the Rock Folk", "the Drink of Dvalinn", "the Dwarves' ship" and the "Ale of the Dwarves". John Lindow noted that stanza 10 of the Poetic Edda poem Völuspá can be read as describing the creation of human forms from the earth and follows a catalogue of dwarf names; he suggests that the poem may present Ask and Embla as having been created by dwarfs, with the three gods then giving them life. In Eddic and some saga sources, rather than being exchanged, items of value move from dwarfs to others, often through extortion. This has been suggested to be a critical differentiator between dwarfs and elves in pre Christian Germanic religion, who maintain reciprocal and positive relationships with gods and humans; Kormaks saga describes how food was to be shared with elves to heal sickness and Austrfararvísur records an álfablót being held around the early 11th century in Sweden. Dwarfs, on the other hand, according to these sources, are asocial, and there are no records of them receiving blóts or other gifts in this period. Dwarfs maintain their roles as reluctant donors of their possessions in some later Old Norse legends such as Volsunga saga and Hervarar saga ok Heiðreks, where they are forced to give up Andvaranaut and Tyrfing respectively. Some legendary and romance sagas diverge from this, with dwarfs acting friendlily and helpfully; however, this is attributed to their lateness and likely do not represent perceptions that predate Christianisation. Typically, in these later sagas, fighting dwarfs is considered dishonourable, in contrast to other beings such as dragons. Receiving help from a dwarf, however, such as being healed or given a treasure, was not seen as problematic; it has been proposed that the worldview of the saga writers was that a hero is not defined by achieving deeds alone but by being able to both give and accept help. In German legends, they also possess other magical objects and often appear as master smiths.
Таулар мен тастармен байланысу
Вёлуспаның Codex Regius нұсқасында карликтер жерден пайда болғаны айтылады, ал «Проза Эдада» олар Имирдің денесіндегі құрттар сияқты өседі, ал Имир жерге айналған. Бұдан өзге, ерте көне норвегиялық дереккөздерде карликтер тастардың ішінде мекендей ме, әлде олардың өзі тас па деген беймәлімдік бар. Вёлуспада олар «тастардың иелері» деп аталады, ал «тасқа» қатысты скальдикалық тіркестерге «dvergrann» («карлик үйі») және «Durnis niðja salr» («Durnir туысының залы») жатады. Ynglingatal аятының 2-сінде және Ynglinga сағасындағы қосымша мәтінде карлик патша Свейгдирді ашық тасқа жеңіп алады, ол олардың артынан жабылады, содан кейін ол қайтадан көрінбейді. Ynglinga сағасында бұл карлик күннен қорқатындай сипатталады, бұл Alvíssmál поэмасындағыдай, онда поэманың атымен аталатын карлик күн сәулесіне айналады. Немец халық әңгімелерінде олар көбінесе қуыс таулардың ішінде өмір сүреді; кейбір жағдайларда олар жер үстінде де өмір сүруі мүмкін, ал сага әдебиетінде, мысалы, Þorsteins saga Víkingssonar-да олар көбінесе жеке тастарда мекендейді, олар сонымен қатар шеберхана ретінде де пайдаланылуы мүмкін, мысалы, Sörla þáttr-дағы Brísingamen жасалған орын. Тастарда өмір сүретін карликтер туралы бейнелеулер заманауи фольклорға еніп, Хой аралындағы камералы қабір және Сейдисфьёрдрдағы Двергаштейнн сияқты ерекше ландшафттық нысандармен байланысты. Лотте Моцтың пікірінше, таулар, тастар және үйінділерде карликтердің мекендеуі олардың бұрынғы қабірлермен және мегалиттердің маңында жерленген өліктермен байланысынан туындауы мүмкін.
The Codex Regius version of Völuspá records that dwarfs were produced out of the earth, while in the Prose Edda, they form like maggots in the flesh of Ymir, which became the earth. Beyond this, in early Old Norse sources, there is ambiguity between whether dwarfs live within stones or whether they are themselves stones. In Völuspá they are referred to as 'masters of the rocks' and skaldic kennings for 'stone' include 'dvergrann' ('house of the dwarf') and 'Durnis niðja salr' ('the hall of Durnir's kinsman'). In Ynglingatal stanza 2 and the accompanying prose in the Ynglinga saga, a dwarf lures King Sveigðir into an open stone which closes behind them, whereupon he is never seen again. Ynglingasaga also describes this dwarf as being afraid of the sun , akin to in Alvíssmál, where the poem's eponymous dwarf is turned to stone sunlight. In German legends, they typically live inside of hollow mountains; in some cases, they may live above the ground, while in saga literature, such as Þorsteins saga Víkingssonar they commonly live in individual stones, which could also serve as workshops, such as in the forging of Brísingamen in Sörla þáttr. The presentation of dwarfs living within stones continued into modern folklore surrounding specific landscape features such as the Dwarfie Stane, a chambered tomb located on the island of Hoy, and the Dvergasteinn in Seyðisfjörður. It has been proposed by Lotte Motz that the inhabitation of mountains, stones, and mounds by dwarfs may be derived from their earlier association with the dead who were frequently buried in mounds and around megaliths.
Ауруды тудыратын
"Dweorg" термині көне ағылшын мәтіндерінде ауруды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін; ол көбінесе грек немесе латын тілінен алынған медициналық мәтіндерде пайда болады, онда қызба сияқты симптомдарды атау үшін қолданылады. "Ескі ағылшын сөздігі" оның анықтамасын "ергежейлі немесе тым кішкентай адам" немесе "қызыл" деп бөледі; алайда, ерте орта ғасырларда герман халықтары арасында бұл екі мағына арасындағы айырмашылық болмаған болуы мүмкін, себебі емдік сиқырларда тірі организмдер мен ауру арасындағы тығыз байланыс болған. 8-шы ғасырдағы Рибе бас сүйегінің фрагменті, Ютландияда табылған, Одинді қоса алғанда үш жаратылыстан бір немесе екі зиянды карликке қарсы көмек сұраған жазуды алып жүреді. Бұл заттың функциясы "Тордың" көмегімен инфекция тудыратын "þursar иесін" қууға тырысатын Сигтуна амулеті I және Кентербери сиқырымен салыстырылады. 8-шы мен 11-шы ғасырлар аралығында дауланған ұқсас жазу Норфолк, Факенхэмге жақын жерде табылған қорғасын тақтада кездеседі, онда "карлик өлді" деп жазылған, және бұл науқасты аурудан құтқаруға бағытталған жазба сиқырдың тағы бір мысалы ретінде түсіндіріледі, ол карлик ретінде танылған. Lacnunga англосаксон сиқыры Wið Dweorh XCIIIb (Карликке қарсы XCIIIb) құрамына кіреді, ол ауруды атқа мінгендей зардап шеккен адамды алып кететін dweorg ретінде сипаттайды, бұл герман тілінде сөйлейтін халықтардың кейінгі фольклорындағы зиянды бикеш сияқты. Wið Dweorh сиқырларындағы христиандық элементтерге қарамастан, мысалы, көмекке шақырылған әулиелерге қарамастан, олардың негіздері Рибе мен Норфолк сияқты жазба руналық сиқырларды қамтитын Солтүстік теңіз германдық дәстүрінде жатыр. Ауруларды табиғаттан тыс жаратылыстардан келетін оқтар тудырады деген түсінік германдық фольклорда кеңінен таралған, мысалы, эльф ату құбылысында, Wið færstice, онда оларды эльфтер, Ēse және колдовствошылар лақтырады, ал Кентербери сиқырында инфекция "þursar иесі" қолданған "жаралы сүңгі" арқылы туындайды. Карликтердің жағдайында, бұл байланыс кейбір жерлерде қазіргі заманға дейін сақталған, мысалы, норвеж тіліндегі dvergskot немесе dvergskott сөздері "жануарлар ауруы" дегенді білдіреді және сөзбе-сөз "карлик атуы" деп аударылады.
The term 'dweorg' can be used in Old English texts to describe an illness; it is commonly used in medical texts derived from Greek or Latin sources, where it is used to gloss symptoms such as fever. The "Dictionary of Old English" divides the definition of into either "a dwarf or pygmy" or "a fever"; however, it has been argued that the distinction between the two meanings may not have been prevalent among Germanic peoples in the Early Middle Ages, due to the close association between the beings and sickness in medicinal charms. The 8th century Ribe skull fragment, found in Jutland, bears an inscription that calls for help from three beings, including Odin, against either one or two harmful dwarfs. The item's function has been compared to the Sigtuna amulet I and Canterbury charm that seek to drive away a "lord of þursar" that is causing an infection, the latter explicitly with the help of Thor. A similar inscription dating between the 8th and 11th century is found on a lead plaque discovered near Fakenham in Norfolk, which reads "dead is dwarf" , and has been interpreted as another example of a written charm aiming to rid the ill person of the disease, identified as a dwarf. The Lacnunga contains the Anglo Saxon charm Wið Dweorh XCIIIb (Against a Dwarf XCIIIb) that refers to a sickness as a dweorg that is riding the afflicted person like a horse, similar to the harmful mare in the later folklore of the Germanic speaking peoples. Despite the Christian elements in the Wið Dweorh charms, such as the saints called upon for help, their foundations likely lie in a shared North Sea Germanic tradition that includes inscribed runic charms such as those found in Ribe and Norfolk. The conception of diseases as being caused by projectiles from supernatural beings is widespread in Germanic folklore through time, such as in the phenomenon of elfshot, in Wið færstice, where they are thrown by elves, Ēse and witches, and in the Canterbury charm in which an infection is caused by the 'wound spear' used by the "lord of þursar". In the case of dwarfs, this association has continued in places into the modern period, such as in the Norwegian words dvergskot or dvergskott which refer to an 'animal disease' and translate literally as 'dwarfshot'.
Халықтық мәдениетке әсер ету
Гримм ағайындарының халық ертегісіне негізделген Уолт Диснейдің 1937 жылғы фильмі сияқты фольклордың қазіргі заманғы баяндамаларында ергежейлі адамдар кездеседі. Қазіргі заманғы фантастикалық әдебиеттегі көптеген ергежейлі адамдар Дж.Р.Р. Толкиннің "Хоббит" және "Сақиналардың иесі" шығармаларындағыдай, эльфтерден ерекшеленеді (Толкиннің жазуы бойынша); қазіргі заманғы фантастиканың көп бөлігі осы ерекшелікті сақтап келеді. Ергежейлі адамдар К.С. Льюистің "Нарния жылнамалары", Терри Пратчеттің "Диск әлемі" және Эойн Колфердің "Артемида Құс" романдары сияқты басқа фантастикалық әдебиеттерде де кездеседі. Фантастикалық бейне ойындардың пайда болуы ергежейлі адамдардың әртүрлі бейнеленуіне және түсіндірілуіне әкелді. "The Elder Scrolls" әлемінде "ергежейлі адамдар" (немесе Двемерлер) ғылым мен инженерияға негізделген мәдениеті бар, жер асты эльфтерінің бір түрі ретінде бейнеленеді, бұл Толкиннің түсінігінен өзгеше, себебі олар тым аласа емес және жойылған. "Dragon Age" және "Warcraft" сияқты басқа ойындарда ергежейлі адамдар эльфтерден бөлек, мықты денелі, сақалды тау тұрғындары ретінде суреттеледі.
Dwarfs feature in modern tellings of folklore such as Walt Disney's 1937 film based on the folktale recorded by the Brothers Grimm. Most dwarfs in modern fantasy fiction closely follow those of J. R. R. Tolkien's The Hobbit and The Lord of the Rings, where the dwarves (Tolkien's spelling) were distinguished from elves: most modern fantasy has continued this distinction. Dwarfs are also present in other fantasy literature such as C. S. Lewis's Narnia stories, Terry Pratchett's Discworld and the Artemis Fowl novels by Eoin Colfer. The emergence of fantasy video games has led to differing depictions and interpretations of dwarfs. In the universe of The Elder Scrolls, "dwarves" (or Dwemer) are presented as a race of subterranean elves whose culture was centred around science and engineering, which differs from Tolkien's conceptualisation in that they are not particularly short, and are extinct. Other games like Dragon Age and Warcraft present an image of dwarfs as stout, bearded mountain dwellers, separate from Elves.