Кіріспе
Қазіргі заманғы фольклордың түрі. Қалалық аңыздар (кейде заманауи аңыз, қалалық миф немесе жай ғана аңыз) – көп адамдар шындық деп санайтын, бірақ көбінесе жалған болатын, ерекше (әдетте қорқынышты) немесе күлкілі оқиғалар туралы хабарлайтын фольклор жанры. Бұл аңыздар көңілді болуы мүмкін, бірақ көбінесе құпия қауіптерге, жоғалуларға және таңғажайып заттар мен құбылыстарға байланысты болады. Қалалық аңыздар моральдық нормаларды бекітуге, әлеуметтік көзқарастарды көрсетуге немесе қоғамдық алаңдаушылықты түсіндіруге көмектеседі. Бұрын қалалық аңыздар ауыз әдебиеті ретінде, жиналыстарда немесе от басында айтылатын. Бүгінде олар газеттер, мобильді жаңалықтар қосымшалары, электрондық пошта және, ең бастысы, әлеуметтік желілер сияқты әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таралады. Кейбір қалалық аңыздар жылдар мен ондаған жылдар бойына аз ғана өзгерістермен жетіп келді, оқиғаның орын алған уақыты ғана ауысқан. Көптеген қалалық аңыздар аймақтық ерекшеліктерге сәйкес өзгереді, бірақ олардың негізгі ойы немесе сабағы көбінесе өзгермейді.
Urban legends (sometimes modern legend, urban myth, or simply legend) is a genre of folklore concerning stories about an unusual (usually scary) or humorous event that many people believe to be true but largely are not. These legends can be entertaining but often concern mysterious peril or troubling events, such as disappearances and strange objects or entities. Urban legends may confirm moral standards, reflect prejudices, or be a way to make sense of societal anxieties. In the past, urban legends were most often circulated orally, at gatherings and around the campfire for instance. Now, they can be spread by any media, including newspapers, mobile news apps, e mail, and most often, social media. Some urban legends have passed through the years/decades with only minor changes, in where the time period takes place. Generic urban legends are often altered to suit regional variations, but the lesson or moral generally remains the same.
Шығуы мен құрылымы
Фолклоршылар қолданатын "қалалық аңыз" термині 1968 жылдан бері басылымдарда пайда болды, оны Ричард Дорсон қолданған. Юта университетінің ағылшын тілі профессоры Ян Гарольд Брунванд бұл терминді 1981 жылдан бастап жарияланған танымал кітаптар сериясында жалпы жұртшылыққа таныстырды. Брунванд өзінің "The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends & Their Meanings" (1981) атты аңыздар жинағын екі мәселені көрсету үшін пайдаланды: біріншісі, аңыздар мен фольклор тек қана примитивті немесе дәстүрлі қоғамдарда ғана кездеспейді, екіншісі, мұндай әңгімелерді зерттеу арқылы қалалық және заманауи мәдениет туралы көп нәрсе білуге болады. Көптеген қалалық аңыздар сюжеті мен кейіпкерлері бар толыққанды оқиғалар түрінде беріледі. Типик қалалық аңыздың тартымдылығы оның құпия, қорқыныш, үрей немесе юмор элементтерінде жатыр. Көбінесе олар сақтандыру мақсатында қызмет етеді. Кейбір қалалық аңыздар – жамандық жасаған адамның ақыры қасіретке ұшырап, зардап шегуі немесе қаза болуын көрсететін нұсқаулық әңгімелер. Қалалық аңыздар көбінесе оқырманға жирену сезімін тудыруға тырысады, бұл осы әңгімелерді есте қалдырады және күшті етеді. Шұғылаландыратын элементтерді қалалық аңыздардың барлық түрінде кездестіруге болады және олар осы әңгімелердің әсерлі болуына ықпал етеді. Қалалық аңызда табиғаттан тыс немесе паранормальдық құбылыстар да болуы мүмкін.
Тарату және сенім
Ян Брунунд атап өткендей, бұрынғы аңыздарды, оның ішінде кейбір мотивтерді, тақырыптарды және символизмді оңай анықтауға болады. Нақты оқиғалардан кем дегенде жартылай шабыттанған жағдайлар: "Өлім машинасы" (Ричард Дорсонның Мичиган штатына, АҚШ-қа дейін іздеуі); және "Ілмек" аңызының 1946 жылы Техас штатының Тексаркана қаласындағы Ғашықтар аллеясындағы қастандықтар сериясымен байланысы болуы мүмкін. Coca-Cola компаниясы Fanta сусынын нацистік Германияда халық наразылығын тудырмастан сату үшін жасады деген қалалық аңыз, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сусынды ойлап тапқан және Германияда Coca-Cola операцияларын басқарған неміс Макс Кейт туралы шын оқиғаға негізделген. Қалалық аңыздың баяндаушысы оқиғаның досына (немесе дос досына) болғанын айта алады, бұл баяндаушыны шындықтан алшақтатып, оқиғаны жекелендіруге, сенімділігін арттыруға және оның күшін күшейтуге мүмкіндік береді. Көптеген қалалық аңыздарда қорқынышты қылмыстар, залал келтірілген тағамдар немесе көптеген адамдарға әсер етуі мүмкін басқа да жағдайлар бейнеленеді. Мұндай оқиғаларды естігендер жақындарына ескерту жасауға тырысуы мүмкін. Кейде жаңалықтар құралдары, мектеп басшылары және тіпті полиция бөлімдері соңғы қауіп туралы ескертулер жасайды. "Жарықтарды сөндіру" деген аңыз бойынша, көше тобының мүшелері жанашыр жүргізуші фараларын жыпылықтатқанға дейін фарасыз жүреді, содан кейін топқа қабылдану үшін азаматты өлтіру керек еді. Флорида штатының Нассау округінің өрт сөндіру бөліміне осы аңызды қайталайтын факс келіп түсті, ол полицияға, содан кейін қаланың барлық бөлімдеріне жіберілді. Канаданың қорғаныс министрі де оған сенеді, ол Онтарио провинциясының барлық парламент мүшелеріне шұғыл қауіпсіздік ескертуін жіберді. Мұндай аңыздар сенімді және тіпті қоздыратын болып көрінеді, сондықтан кейбір оқырмандар оларды әлеуметтік желілерде, соның ішінде бүкіл әлемде миллиондаған адамға жететін платформаларда бөліседі. Көптеген аңыздар шынайы оқиғалар болғандай айтылатын кеңейтілген әзілдер болып табылады. Тұрақты қалалық аңыздар көбінесе сенімділік деңгейін сақтайды, мысалы, сериялық кісі өлтірушінің машинаның артқы орындығында жасырынып отыруы. 1970 жылдардан бері тағы бір мысал - Procter & Gamble компаниясының 19 ғасырлық "57" тауарлық белгісіндегі мәліметтерге байланысты сайтанға табынушылармен байланысты деген қайта-қайта таралатын аңыз. Бұл аңыз компанияның жұмысын тоқтатты және оның тауарлық белгісін қолдануын тоқтатуға мәжбүр етті.
Мифологиямен байланысы
Бұл әңгімелердің ең алғашқы аталымы – "қалалық сенімдер әңгімелері", ол кезде олардың маңызды қасиеті ретінде қарастырылды: әңгімешілер оқиғаларды шындыққа жатқан есептер деп есептеді, ал FOAF (ағылшын жазушысы және фольклоршы Родни Дейлдің 1976 жылы ойлап тапқан "Достың досы" деген сөздің аббревиатурасы) – жалған болғамен, маңызды растау әрекеті болды. Осы терминнен "FOAFlore" және "FOAFtale" деген сөздер туындады. Кем дегенде бір классикалық аңыз, "Өлім машинасы", нақты оқиғаларға негізделгені дәлелденді, бірақ фольклоршылар аңыздарды тек қана шындыққа сай емес деп мойындауға, олардың айтылуына, қайта айтылуына және сенуіне басқа себептер болуы керек деген тұжырымға келгенде ғана қызығушылық танытады. Мифтердегідей, осы әңгімелерге сену себебі – олар айтылған топтың дүниетанымын құрастырып, нығайтады немесе "бізге күрделі оқиғалардың түсінікті және сенімді түсіндірмелерін ұсынады". Әлеуметтік ғалымдар күрделі әлеуметтік-психологиялық көзқарастарды түсіндіру үшін, мысалы, қылмысқа, бала күтіміне, жылдам тамаққа, жол талғамайтын көліктерге және басқа да "отбасылық" таңдауларға қатысты көзқарастарды түсіндіру үшін қалалық аңыздарды пайдалана бастады. Авторлар қалалық аңыздар мен танымал фольклор арасында, мысалы, Гримм ертегілеріндегідей, ұқсас тақырыптар мен мотивтердің кездесетінін көрсетеді. Сондықтан, белгілі бір әңгіме таралатын топтар нақты емес екенін дәлелдеуге тырысқанда немесе көрсеткенде оған қарсы шығуға бейім; мысалы, бейтаныс адамдардың Хэллоуин сыйлықтарын улау (кезең-кезеңмен моральдық паниканың себебі) өте сирек болатынына көндірілген полиция қызметкерлерінің наразылығын айтуға болады, тіпті мүлдем болмайды.
Құжаттамалық
Интернет қалалық аңыздарды таратуды да, олардың жалған екенін дәлелдеуді де жеңілдетті. Мысалы, Usenet newsgroup alt.халық ауыз әдебиеті.urban және бірнеше басқа веб-сайттар, әсіресе snopes.com, қалалық аңыздарды талқылауға, іздеуге және талдауға бағытталған. АҚШ Энергетика министрлігі бұрынғы Хоаксбастерлер (Hoaxbusters) деп аталатын, компьютерлік аңыздар мен жалған хабарларды жоққа шығарумен айналысқан қызметке ие болған. Осындай аңыздардың ең танымалдары – крипипасталар (creepypastas), олар көбінесе анонимді түрде жазылған қорқынышты әңгімелер. Көбісі айқын жалғандық деп есептелсе де, кейбіреулері, мысалы, Слендермен (Slender Man), оларға сенедін жандардың көптеген ізбасарларын жинады. "Қалалық аңыздар", "Сенімнен тыс: шындық па, әлде қиял ма?" және кейінірек "Негізінен шын оқиғалар: қалалық аңыздар ашылды" сияқты телешоулар қалалық аңыздарды қайта жаңғырту арқылы, оқиғаларын егжей-тегжейлі баяндап, (көбінесе эпизодтың соңында) олардың нақты негізін ашады. Discovery Channel телеарнасының "Мифбастерлер" (MythBusters, 2003–2016) шоуы ғылыми әдіс қолданып, бірнеше қалалық аңыздарды дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға тырысты. 1998 жылғы "Қалалық аңыз" (Urban Legend) фильмінде студенттер танымал қалалық аңыздарды талқылайды, сонымен бірге олардың құрбаны болып, оларды қайталайтын кісі өлтіруге тап болады. 1992 мен 1998 жылдар аралығында "The Guardian" газетінің "Weekend" бөлімі Фил Хили (Phil Healey) мен Рик Гланвиллдің (Rick Glanvill) суреттелген "Қалалық аңыздар" бағанын жариялады, оның мазмұны төрт кітаптан алынған: "Қалалық аңыздар", "Қалалық аңыздардың қайта оралуы", "Қалалық аңыздар тоқталды" және "Енді! Мен осыны қалалық аңыздар деймін". 1994 жылғы "Big Book of Urban Legends" комикс антологиясы, Роберт Бойд (Robert Boyd), Ян Гарольд Бранванд (Jan Harold Brunvand) және Роберт Лорен Флеминг (Robert Loren Fleming) еңбектері, 200 қалалық аңыздарды комикс түрінде ұсынды. Британ жазушысы Тони Баррелл (Tony Barrell) "The Sunday Times" газетіндегі ұзақ жылдарға созылған бағанында қалалық аңыздарды зерттеді. Оларға Орсон Уэллстің (Orson Welles) 1940 жылдары "Бэтмен" (Batman) фильмінде жұмыс істей бастауы, онда Джеймс Кагни (James Cagney) Риддлер (Riddler) рөлінде, ал Марлен Дитрих (Marlene Dietrich) Кэтвумен (Catwoman) рөлінде болуы керек болған; рок-әншісі Кортни Лавтың (Courtney Love) Марлон Брандоның (Marlon Brando) немересі деген қатал аңыз; және 1970 жылдардағы Фара Фосетттің (Farrah Fawcett) әйгілі плакаты актрисаның шашында жасырылған жасырын жыныстық хабарламаны қамтиды деген пікір кіреді.
Қылмыс
Дәстүрлі қалалық аңыздар сияқты, көптеген интернетте тараған қауесеттер қылмыстар немесе қылмыс толқындары туралы болады – ойдан шығарылған немесе нақты оқиғалардың айтарлықтай көбейтілген нұсқалары. Мұндай әңгімелер мәселелі болуы мүмкін, себебі олар қазіргі заманғы жаңалықтар ретінде ұсынылады және қалалық аңыздарға тән қалыпты үлгілерге сай келмейді.
Медицина
Кейбір аңыздар – медициналық фольклордың бір бөлігі, мысалы, қарбыздың дәнін жесең ішекте қарбыз өседі деген немесе жуынғаннан кейін бірден сыртқа шықса суық тиеді деген сияқты сенімдер. Көптеген халықтық әңгімелер ауруларды, нақты немесе ойдан туған, анықтау және оларды емдеу үшін ұсынылатын ем-домдар, рәсімдер мен үй шаруасында жасалған медициналық құралдар айналасында қалыптасқан.
Интернет
Интернеттегі қалалық аңыздар – Usenet, электрондық пошта немесе соңғы кезде әлеуметтік желілер арқылы интернетте таралатын әңгімелер. Олар вирустық онлайн контентпен де байланысты болуы мүмкін. Кейбіреулері тізбектес хаттар түрінде электрондық пошта арқылы таратылады, оқырманды оларды таратуға немесе қорқынышты жағдайға түсуге шақырады және әдетте қызықтыру, қауіп және соңында өтініштен тұратын белгілі бір үлгіні ұстанады. Басқалары – жалған вирус туралы ескертулер, адамдардың компьютерлеріне қауіпті емес қауіптер туралы ескертеді, көбінесе сыйлықтар немесе дүкен купондары сияқты онлайн терезелерде пайда болады.
Паранормальды
Паранормальды қалалық аңыздар көбінесе біреудің табиғаттан тыс нәрсемен кездесуін баяндайды, мысалы, криптид – Үлкен аяқ немесе Mothman сияқты, дәлелдері жеткіліксіз, бірақ көптеген жақтастары бар аңызды жаратылыстар. Зерттеулер көрсеткендей, күтпеген немесе таңғажайып оқиғаларға тап болған адамдар (мысалы, Үлкен аяқты көру) оқиғаның мерзімін едәуір ұзартып көруі мүмкін.
Маркетинг
Компаниялар өздерінің логотиптері мен қаптамаларының артында "жасырын хабарларды" жасырғаны үшін айыпталып жүр, мысалы, ескі Procter & Gamble символы, брендке ерекшелік сыйлаған оккульттік фигура. (Символдың он үш жұлдызы белгілі бір тәртіппен қосылса, үштік алтылық қатарын көрсетуі мүмкін.) Сол сияқты, "Monster Energy" компаниясы 666 санын жасыру үшін еврей әліпбиінің "М" әрпіне ұқсайтын белгіні пайдаланғанын "ашып көрсеткен" христиан әйелдің видеосы Facebook-те кеңінен тарады. Кейбір қалалық аңыздар жарнамада әзіл үшін қасақана қолданылған. Ең белгілі мысалдардың бірі – "Messin' with Sasquatch" атты Jack Link жарнамаларындағы Сасквочтың пайдалануы және Icebreakers жарнамаларындағы бір мүйізді аттардың қолданылуы. Тағы бірі – штаттың танымал криптиді, Джерси Дьяволына (Jersey Devil) ат берілген "Нью-Джерси Девилз" хоккей командасы.