Скандинав аңыздағы тролдер

Кіріспе

Солтүстік фольклорындағы табиғаттан тыс жандар Солтүстік фольклорындағы жандар.

Тролль – Солтүстік фольклорындағы, соның ішінде скандинавия мифологиясындағы жан. Ежелгі скандинавиялық дереккөздерде тролльдер деп сипатталатын жаратылыстар жартастар, таулар немесе үңгірлердегі шалғайынкы жерлерде мекендейді, кішкентай отбасылық топтарда өмір сүреді және сирек жағдайда ғана адамдарға көмектеседі. Кейінгі скандинавия фольклорында тролльдер өздеріне тән жандар ретінде бейнеленеді, олар адамдар тұратын жерлерден алыс, христиан дініне мойын бұрмаған және адамдар үшін қауіпті саналады. Көзқарасқа байланысты олардың сыртқы түрі әртүрлі болуы мүмкін; тролльдер келеңсіз және ақылы төмен болуы немесе адамдар сияқты көрініп, олардың мінез-құлқы да адамға ұқсас болуы мүмкін, ешқандай көзге түсетін ерекшеліктері болмайды. Тролльдер кейде скандинавия фольклорындағы белгілі бір орындармен байланыстырылады, олар кейде күн сәулесіне ұшыраған тролльдің нәтижесінде пайда болған деп түсіндіріледі. Тролльдер қазіргі заманғы танымал мәдениетте әртүрлі медиада бейнеленеді.

Скандинавия фольклоры

Кейіннен скандинавиялық фольклорда тролльдер белгілі бір жаратылыс түрі ретінде сипатталады. Тролльдер туралы көптеген әңгімелер жазылған, оларда олар көбінесе өте ескі, өте күшті, бірақ баяу және ақылы төмен деп суреттеледі, кейде адам жегіштер ретінде және күн сәулесіне тиген кезде тасқа айналады деп айтылады. Дегенмен, тролльдер адамдарға ұқсас көрінеді, олардың ерекше қорқынышты сыртқы түрі жоқ, бірақ адамдар тұратын жерлерден алысқа орналасқан және әдетте "кейбір әлеуметтік ұйымға" ие, ал rå және näck "жеке жандар" ретінде белгілі. Джон Линдоудың сөзіне сәйкес, оларды ерекшелейтін нәрсе – олар христиан емес, ал оларды кездестіргендер оларды танымайды. Сондықтан, тролльдер христиандық қоғаммен қаншалықты жақсы қарым-қатынаста болса да, қауіпті болып саналды және bergtagning ('ұрлау'; сөзбе-сөз "таудан алу") және шаруашылық немесе иелікке шабуыл жасауға бейімділік көрсетеді. Линдоу "троль" сөзінің этимологиясы әлі де белгісіз екенін айтады, бірақ ол кейінірек швед фольклорында тролльдерді "табиғат жандары" және "әмбебап басқа әлемдік жаратылыстар" деп сипаттайды, мысалы, англо-кельт дәстүріндегі перилерге тең. Олар "сондықтан ұжымдық табиғат жандарында шақырылатын түрлі көшпендік аңыздарда пайда болады". Линдоу тролльдердің фольклорлық жазбаларда мысықтар мен "кішкентай халықтармен" ауыстырылатынын атап көрсетеді. Скандинавиялық халық сенімінде найзағай тролльдерді және йотндарды қорқытады, бұл көптеген скандинавиялық халық аңыздарында кездеседі және ол Тор құдайының осындай жаратылыстармен күресу рөлінің кейінгі көрінісі болуы мүмкін. Осыған байланысты, қазіргі Скандинавияда тролльдер мен йотндардың жоқтығы кейде "найзағайдың дәлдігі мен тиімділігінің" нәтижесі ретінде түсіндіріледі. Сонымен қатар, Скандинавия аймақтарында тролльдердің болмауы фольклорда "шіркеу қоңырауларының үнемі соққан дыбысының салдары" ретінде сипатталады. Бұл қоңырау тролльдерді басқа елдерге кетуге мәжбүр етті, бірақ толық қарсылықсыз емес; көптеген дәстүрлер құрылыс кезінде тролльдердің шіркеуді қалай қиратқанын немесе аяқталған шіркеулерге қалай тас лақтырғанын айтады. Ірі жергілікті тастар кейде тролльдің лақтырған тастары деп сипатталады. Сонымен қатар, 20-ғасырға дейін белгілі бір скандинавиялық ескерткіштердің, мысалы, белгілі бір тастардың шығу тегі тролльдерге байланыстырылады, олар, мысалы, күн сәулесіне ұшырағанда тасқа айналған болуы мүмкін. Данияда осы жаратылыстар troldfolk ("тролль халық"), bjergtrolde ("тау тролльдері") немесе bjergfolk ("тау халық") деп аталады, ал Норвегияда trollfolk ("тролль халық") және tusser деп аталады. Норвегиялық дәстүрде үлкен тролльдер мен Хулдрефолк ("жасырын халық") туралы ұқсас әңгімелер айтылуы мүмкін, бірақ екеуінің арасында айырмашылық бар. Оркни және Шетландтағы trow сөзінің Норвегиядағы Хулдрефолкке өте ұқсас жандарды білдіруі терминдердің ортақ шығу тегін көрсетеді. Троль сөзі Оркни және Шетландтағы пұтқа табынушы скандинавтардың құлшылық етудің орнына сыйлануы және одан аулақ болуы керек табиғаттан тыс жандарға арналған ұжымдық термин ретінде қолданылған болуы мүмкін. Троль кейіннен үлкен, қауіпті Jötunn түрін сипаттау үшін маманданған болуы мүмкін, ал Huldrefolk кіші тролльдер үшін термин ретінде дамыған болуы мүмкін. Джон Арнот МакКаллок ескі норвег тіліндегі vættir және тролльдер арасындағы байланысты болжап, екі ұғымның да өлгендердің рухтарынан туындағанын айтты. Антарктидадағы норвегиялық зерттеу станциясы Тролль, тролльдер сияқты сол жерді қоршап тұрған қалың таулардың құрметіне аталған. Оның құрамында полярлық орбитадағы спутниктерді бақылайтын жер станциясы бар.

Later in Scandinavian folklore, trolls become defined as a particular type of being. Numerous tales are recorded about trolls in which they are frequently described as being extremely old, very strong, but slow and dim witted, and are at times described as man eaters and as turning to stone upon contact with sunlight. However, trolls are also attested as looking much the same as human beings, without any particularly hideous appearance about them, but living far away from human habitation and generally having "some form of social organization"—unlike the rå and näck, who are attested as "solitary beings". According to John Lindow, what sets them apart is that they are not Christian, and those who encounter them do not know them. Therefore, trolls were in the end dangerous, regardless of how well they might get along with Christian society, and trolls display a habit of bergtagning ('kidnapping'; literally "mountain taking") and overrunning a farm or estate. Lindow states that the etymology of the word "troll" remains uncertain, though he defines trolls in later Swedish folklore as "nature beings" and as "all purpose otherworldly being[s], equivalent, for example, to fairies in Anglo Celtic traditions". They "therefore appear in various migratory legends where collective nature beings are called for". Lindow notes that trolls are sometimes swapped out for cats and "little people" in the folklore record. A Scandinavian folk belief that lightning frightens away trolls and jötnar appears in numerous Scandinavian folktales, and may be a late reflection of the god Thor's role in fighting such beings. In connection, the lack of trolls and jötnar in modern Scandinavia is sometimes explained as a result of the "accuracy and efficiency of the lightning strokes". Additionally, the absence of trolls in regions of Scandinavia is described in folklore as being a "consequence of the constant din of the church bells". This ringing caused the trolls to leave for other lands, although not without some resistance; numerous traditions relate how trolls destroyed a church under construction or hurled boulders and stones at completed churches. Large local stones are sometimes described as the product of a troll's toss. Additionally, into the 20th century, the origins of particular Scandinavian landmarks, such as particular stones, are ascribed to trolls who may, for example, have turned to stone upon exposure to sunlight. In Denmark, these creatures are recorded as troldfolk ("troll folk"), bjergtrolde ("mountain trolls"), or bjergfolk ("mountain folk") and in Norway also as trollfolk ("troll folk") and tusser. In Norwegian tradition, similar tales may be told about the larger trolls and the Huldrefolk ("hidden folk"), yet a distinction is made between the two. The use of the word trow in Orkney and Shetland, to mean beings which are very like the Huldrefolk in Norway, may suggest a common origin for the terms. The word troll may have been used by pagan Norse settlers in Orkney and Shetland as a collective term for supernatural beings who should be respected and avoided rather than worshipped. Troll could later have become specialized as a description of the larger, more menacing Jötunn kind whereas Huldrefolk may have developed as the term for smaller trolls. John Arnott MacCulloch posited a connection between the Old Norse vættir and trolls, suggesting that both concepts may derive from spirits of the dead. Troll, a Norwegian research station in Antarctica, is so named because of the rugged mountains which stand around that place like trolls. It includes a ground station which tracks satellites in polar orbit.

Танымал мәдениетте

Тролльдер қазіргі заманғы көркем әдебиеттің көптеген туындыларында кездеседі, көбінесе фантастика жанрында, мысалы, Толкиннің Орта Жері немесе Dungeons & Dragons ролдік ойынындағы тролльдердің бейнесі классикалық мысалдардың бірі болып табылады. 1950 жылдардан бастап, тролль қуыршақтары халық аңыздарынан алынған тұлғаларға негізделген танымал ойыншыққа айналды. Қуыршақтарға негізделген тролльдер Голливудтың анимациялық фильмі «Тролльдер» (2016) және оның жалғасы «Тролльдер әлемдік турнесі» (2020) фильмдерінде пайда болды. «Troll» – 2022 жылғы 1 желтоқсанда Netflix арнасында шыққан норвегиялық фильмнің аты және басты қарсыласы.