Еуропа халық әңгімелеріндегі әдемі әлем тұрғындары

Кіріспе

Еуропалық фольклорда мифтік тұлға немесе аңыз тіршілік иесі

Фей (сондай-ақ фой, фей, фейр фолк, немесе фейри) – әдетте антропоморфты сипатталатын, бірнеше еуропалық мәдениеттердің (кельт, славян, герман және француз фольклорының ішінде) фольклорында кездесетін мифтік тұлға немесе аңыз тіршілік иесі, көбінесе метафизикалық, үстіміздік немесе табиғаттан тыс қасиеттері бар рух түрі. Фей туралы мифтер мен әңгімелердің жалғыз бастауы жоқ, олар әртүрлі көздерден жиналған халықтық сенімдердің жиынтығы. Фейдің шығу тегі туралы халықтық теориялардың арасында христиан дәстүрінде оларды құлатылған періштелер немесе демон ретінде, ежелгі діндердегі құдайлар ретінде, өлгендердің рухтары ретінде, адамзаттың тарихқа дейінгі алдындағылары ретінде немесе табиғат рухтары ретінде қарастыру бар. Фей атауы кейде тек адам кейпінде, сиқырлы күштерімен және алдамшылыққа бейім сиқырлы жаратылыстарды ғана білдіреді. Басқа уақыттарда ол гоблиндер мен гномдар сияқты кез келген сиқырлы жаратылысты сипаттау үшін қолданылады. Фей кейде "сиқырлы" немесе "әдемі" деген мағынада сөзбелгі ретінде де қолданылады. Бұл атау сонымен қатар осы жандардың келген жері – Фей елі үшін де қолданылады. Фей туралы аңыздардың қайталанатын мотивтерінің бірі – қорғау амалдарын қолдану арқылы олардан сақтану қажеттігі. Мұндай амалдардың кең таралған мысалдары – шіркеу қоңыраулары, киімді сыртқа бұрып кию, төрт жапырақты қонжыр және тағам. Фей кейде белгілі бір жерлерде қорлық жасап, саяхатшыларды адастыру үшін шамыршықтарды пайдаланады деп есептелген. Қазіргі заманғы медицинаның пайда болуына дейін аурулар, әсіресе туберкулез және туа біткен ақаулар үшін фейлерді кінәлаған. Фольклорлық бастауларынан өзге, фейлер Ренессанс әдебиеті мен Романтикалық өнерде де жиі кездеседі, және Виктория және Эдвард дәуірлерінде Ұлыбританияда ерекше танымал болды. Кельт қайта жандануы фейлерді кельт мәдени мұрасының канондық бөлігі ретінде бекітті.

Этимология

Ағылшын ертегісі ерте заманғы ағылшын тіліндегі "faerie" сөзінен туындаған, яғни "фейлердің патшалығы" деген мағынаны білдіреді. "Faerie" сөзі, өз кезегінде, ескі француз тіліндегі "faierie" түрінен шыққан, ол "faie" сөзінен (вульгарлық латын тіліндегі "fata" – "тағдырлар" сөзінен) және абстрактілі атау сөздерге қосылатын "-erie" жұрнағынан жасалған. Ескі француз романтикасында "faie" немесе "fee" – сиқырмен шеберлік жасаған, сөздердің, тастардың және шөптердің күшін және қасиетін білетін әйел болған. "Fairy" сөзі мыналарды білдіру үшін қолданылды: бір түрлі көрініс немесе баяндылық; Фейлердің елі; оның тұрғындары; мысалы, ертегілік рыцарь сияқты жеке тұлға. Дегенмен, бұл байланыссыз герман тіліндегі "fey" сөзіне ескі француз тіліндегі "fae" (фей немесе фея) сөзі әсер еткен болуы мүмкін, себебі мағынасы бірте-бірте "жазмышқа белгіленген" дегеннен бұрынғы "қарғысқа ұшыраған" немесе "апатқа ұшыраған" дегенге қарай өзгерген. Әртүрлі халықтық әңгімелерде фейлерді эвфемизм ретінде "кішкентай халық", "жақсы халық", "бейбітшілік халық", "әділ халық" (Уэльс: Tylwyth Teg) және т.б. деп атайды.

Тарихи дамуы

Кейде "фея" термині кез келген сиқырлы жаратылысты, оның ішінде гоблиндер мен гномдарды сипаттау үшін қолданылады, ал кейде бұл термин тек эфирлік жаратылыстың немесе спириттің белгілі бір түрін ғана білдіреді. Феялардың пайда болуы туралы түсіндірулер парсы мифологиясынан бастап бритондық (бретондықтар, уэльстіктер, корништіктер), гэльдік (ирландтықтар, шотландтықтар, мэнктіктер) және германдық халықтарының фольклорына дейін, сондай-ақ орта ғасырлық француз романдарынан алынған. Бартеломи д'Эрбелот сияқты кейбір тарихшылардың пікірінше, феялар парсы мифологиясының перилерінен қабылданған және олардың әсеріне ұшыраған. Перилер – исламға дейінгі Персияда, Ахеменидтер империясы кезінде ежелгі заманда айтылған періштелер еді. Кейін перилер түрлі парсы еңбектерінде, мысалы, Фердоусидің "Шахнаме" кітабында толыққанды сипатталған. Перилер қанаттарымен тірелген, әдемі, сұлу және керемет табиғат рухтары ретінде бейнеленген. Бұл Еуропаға көшіп келген германдық және еуразиялық қоныс аударушыларға әсер еткен болуы мүмкін, немесе ерте замандағы алмасулар кезінде таратылған. Осы ұқсастықтарды ортақ прото-индоевропа мифологиясына да байланыстыруға болады.

Сипаттамалар

Феялар көбінесе адам сияқты көрінеді және сиқырлы күшке ие болады. Әртүрлі кішкентай феялар ғасырлар бойы хабарланған, олар өте кішкентайдан бастап адам мөлшеріне дейін кездеседі. Бұл кішкентай өлшемдер тұрақты емес, сиқырлы түрде алынуы мүмкін. Кейбір кішкентай феялар адамдарды еліктеу үшін кейіптерін кеңейте алады. Оркнейде феялар бойлары алқыссыз, қара сұр киім киетін, кейде қару-жарақ киетін болып сипатталған. Кейбір халық әңгімелерінде феялардың жасыл көздері бар. Феялардың кейбір бейнелерінде олар аяқ киім киген, ал басқаларында жалаң аяқ болып көрсетілген. Қанаттар, Виктория дәуірі мен одан кейінгі өнер туындыларында көп кездеседі, бірақ халық әңгімелерінде сирек; феялар сиқыр арқылы ұшатын, кейде рагворт сабақтарына немесе құстардың арқасына қонатын. Қазіргі суреттерде көбінесе шырылдақ немесе көбелектің қанаттары бейнеленеді.

Шығу тегі

Ерте заманғы феялар бір ғана көзден пайда болған жоқ; бұл термин – әдебиет пен болжамдардың ықпалымен халық сенімдерінен алынған әртүрлі элементтердің қосылуы. Ирландия фольклорында мифтік аэс сидхе, яки "фея төбелерінің халқы", феялардың мағынасын кеңейтіп қазіргі түріне келген. Скандинавиялық эльфтер де әсер еткен. Фольклоршылар мен мифологтар феяларды түрліше бейнелейді: лайықты өлмегендер, Хауаның балалары, демонның бір түрі, адамдардан тәуелсіз түр, ежелгі адам тегі, құлаған періштелер. Фольклорлық немесе мифологиялық элементтер кельт, герман және грек-рим элементтерін біріктіреді. Фольклоршылар "феялардың" христиан дінінің пайда болуымен маңыздылығын жоғалтқан түрлі ерте сенімдерден пайда болғанын айтады. Бұл әртүрлі түсіндірмелер қарама-қайшы емес, себебі "феялардың" бірнеше бастауы болуы мүмкін.

Төменге түсірілген періштелер

Христиан дінінде феялар – «дәрежесі төмендетілген» періштелер класы деп есептелген. Бір әңгімеде періштелер көтеріліс жасап, Құдай көктегі қақпаларды жапқандығы айтылады; көкте қалғандар періште болып, тозаққа түскендер – демонға, ал арада қалып қойғандар феяға айналған. Басқа жазбаларда, кейбір періштелер Құдайға лайықсыз болғандықтан, бірақ тозаққа да лайықсыздықтан көктен қуылғандығы айтылады. Бұл түсінік тозаққа «теңдеу» немесе ондық төлеу салтын түсіндіруге болады; құлаған періштелер, тіпті толыққанды шайтандар болмаса да, Шайтанның қарауындағылар ретінде қарастырылуы мүмкін. Король Джеймс I өзінің Daemonologie атты диссертациясында «феялар» термині алдаушы рухтарға (демондық тұлғаларға) қатысты дейді. Олар өздеріне қызмет ететін адамдарға болашақты айтатын, олармен қарым-қатынас жасап, оларды тасымалдайтын. Орта ғасырларда, бір рухпен байланыс жасаған колдовник немесе әйел сиқыршы осы қызметтерді алуға мүмкіндік алатын. 19 ғасырдағы Англиядағы теософтар ортасында феялардың «періштелік» табиғатына сенім болған. Девалар деп аталатын тұлғалар организмдердің эволюциясы, өсімдіктердің өсуі сияқты табиғаттың көптеген процестерін басқарған, олардың көп бөлігі Күннің ішінде (Күн періштелері) мекендеген. Жерге жақын Деваларға табиғат рухтары, элементальдар және феялар кірген, олар адамның бойындай түсті жалындар түрінде көрінеді деп сипатталған. Артур Конан Дойл 1922 жылғы «Феялардың келуі; Феяларға қатысты теософиялық көзқарас» кітабында танымал теософ Э. Л. Гарднердің феяларды көбелектермен теңегенін, олардың қызметі Күннің энергиясы мен Жердің өсімдіктері арасындағы маңызды байланысты қамтамасыз ету екенін, оларды анық пішіні жоқ, кішкентай, тұманды және сәл жарқыраған түсті бұлттар ретінде, жарқыраған ядросымен сипаттағанын айтты. «Біз күн, тұқым және топырақ сияқты үш фактордың бірігуінің әдеттегі және сөзсіз нәтижесі деп санайтын өсімдіктің өсуі, егер феялар болмаса, ешқашан орын алмас еді». Осыған ұқсас түсініктер үшін парсы мифологиясындағы Пери туралы қараңыз.

Жаратылыстан төмен ескі құдайлар

Бір кезде феялар бастапқыда нимфалар мен ағаш рухтары сияқты қасиетті құдайлар ретінде құлшынылған деп есептелген. Христиан шіркеуінің күшейіп, үстемдік тануымен бірге осы құдайларға деген құрмет сақталды, бірақ олардың күші азайды деп саналды. Көне халық ауыз әдебиеті мен мифтердегі көптеген құдайлар Виктория дәуіріндегі көркем әдебиетте феялар ретінде жаңа мағынаға ие болды (В. Б. Йейтстің еңбектерін қараңыз).

Жын-шайтан ретінде перилер

17 ғасырдағы христиандық сенім барлық жын-перілерді зұлымдық рухтар деп қарады. Бұл көзқарас Англия реформацияланған шіркеуінің ішінде пуритандық идеологияның күшеюімен кеңірек танылды (Англикандыққа қараңыз). Бұрын үйдің досы болған хобгоблин зұлым гоблин ретінде жіктеле бастады. Жын-перілермен сөйлесу сиқыршылықтың бір түрі саналды және оған тиісті жаза қолданылды. Уильям Шекспирдің «Жазғы түнгі арманы» пьесасында жын-перілердің патшасы Оберон, өзінің де, сотының да шіркеу қоңырауларынан қорқатынын айтады. Автор және христиандық жақтаушы К.С. Льюис мұны жын-перілерден саяси жаңғырту деп бағалайды, бірақ Льюис өзінің «Ұзақ өмірлілер» («The Longaevi») атты тарауында жын-перілерді зұлымдық рухтар деп санамайтынын нақты айтады («The Discarded Image» еңбегінен). Интеллектуалдық және діни құлшылықтар заманында викториялық дәуірдегі мифологияны қайта қарау, құдайларды жалпы түрде табиғи құбылыстардың метафоралары ретінде бейнеледі, бірақ бұл пікір кейін басқа авторлар тарапынан жоққа шығарылды (Рональд Хаттонның «Айдың жеңісі» еңбегін қараңыз). Осы даулы ой-толғау ортасы қазіргі «жын-пері» сөзінің мағынасына әсер етті.

Өлгендердің рухтары

Бір сенім бойынша, әперілер – өлгендердің рухтары еді. Бұл түрлі халық ауыз әдебиеттері мен мифтердегі ортақ факторлардың нәтижесі болды: әперілер мен әруақтар туралы бірдей немесе ұқсас әңгімелер; ирландиялық сидхе, әперілер деген сөздің шығу тегі, ежелгі жерлеу молалары еді; Әдемі әлемде және Аидта тамақ ішу қауіпті саналды; өлгендер мен әперілер жер астында өмір сүреді деп бейнеленді. Диана Пуркисс әперілерді "аяқталмаған өмір" қалдырған ерте қайтыс болғандармен теңестіргенін атап өтті. Бір әңгімеде әперілерге түскен бір адам, әперіге тіке қарағанда, ол оның қайтыс болған көршісі сияқты көрінетінін айтады. Бұл теория ең көп таралған дәстүрлердің бірі болды, бірақ көптеген дереккөздер күмән білдірді.

Жасырын адамдар

Ескірген теория бар, соған сәйкес, ертегілер фольклоры тарихқа дейінгі бір нәсілдің халық жадынан пайда болған: келген жаңа адамдар бұрынғы адам немесе адам тектес халықтардың орнын басты, ал осы жеңілген нәсілдің естеліктері қазіргі ертегілер туралы түсініктерге айналды. Бұл теорияны қолдаушылар салқын темірдің ертегілерге қарсы қорғау құралы ретінде қолданылуында дәлелдер көреді, оны тек тас, сүйек, ағаш сияқты құралдары бар халықтарды темір қарумен жеңген басып алушылардың мәдени жады ретінде қарастырады. 19 ғасырдағы археологтар Оркней аралдарында Чайлд Роулендте сипатталған Эльфландқа ұқсас жер асты бөлмелерін тапты, бұл осы теорияны қосымша нығайтты. Халық аңыздарында тас дәуірінен қалған кремний жебе ұштарын "эльфшот" деп ертегілерге жатқызса, олардың жасыл киімдері мен жер астындағы үйлері жау адамдардан жасыру және қорғану қажеттілігін көрсетеді, ал олардың сиқыры – олардан күшті қаруы барлармен күресу үшін қажетті дағды болған. Виктория дәуіріндегі эволюциялық теория бойынша, алыптар арасындағы мифтік каннибализм, олардың "жоғары" мәдениетті нәсілдермен бірге өмір сүрген, жабайы нәсілдердің естеліктерімен байланыстырылды. 'Жасырын халық' теориясының ең белгілі қазіргі қолдаушысы – шотланд фольклоршысы және антиквар Дэвид МакРичи болды.

Элементальдар

Бұл теория бойынша, феялар және оларға ұқсастар адамдар мен періштелерден өзгеше, саналы түрлер болған. Алхимик Парацельс гномдар мен сильфтерді элементалдар деп жіктеді, яғни табиғаттың белгілі бір күшін бейнелейтін және сол күштерге әсер ете алатын мистикалық жандар. Халық әңгімелерінде феялар "әуе рухтары" деп сипатталған.

Сипаттамалары

Көптеген феялар туралы халық әңгімелерінде олардың зұлымдығынан қорғанудың әдістері айтылады, мысалы, суық темір, рован ағашынан жасалған амулет (немесе талисман), түрлі шөптер немесе олардың "белгілі" жерлерін жақын қылмау, демек, феяларды ренжітуден сақтану. Феяларға жатқызылатын зиянсыз әзілдердің ішінде: ұйықтағандардың шаштарын феялардың торына (немесе эльфтердің торына) тоқу, ұсақ заттарды ұрлау және саяхатшыны жолдан тайдыру. Феяларға қауіпті мінез-құлық та таңылды; кез келген кенеттен болатын өлім феялардың ұрлауынан туындауы мүмкін, ал дене – ағаштан жасалған сиқырлы көшірме. Түкпе (туберкулез) кейде феялардың жастарды әр түн сайын билеуге мәжбүрлеуінен деп айыпталды, осылай олар шаршап, денсаулықтары құлдырайтын болды. Рован ағаштары феялар үшін қасиетті саналды және үйді қорғау үшін қолданылатын киелі ағаш деп есептелді.

Жіктеу

Әртүрлі фольклоршылар феяларды жіктеу жүйелерін ұсынды. В. Б. Йейтстің кеңінен танымал еткен терминдерін пайдалану арқылы, топтап келетін феялар – бұл өздерінің тектілерімен бірге өмірлемейтін немесе араласпайтын жалғыз феялардан өзгеше, топтасып пайда болатын және мекендер құратын феялар. Осы контексте, фея термині көбінесе кең мағынада қолданылады, оған түрлі ұқсас жандар да кіреді, мысалы, германдық фольклордың гномдары мен эльфтері. Британдық фольклор тарихшысы Саймон Янг классификацияның зерттеушілер арасында кеңінен әртүрлі болатынын атап өтті және ол міндетті түрде ежелгі сенімдерді көрсетпейді, себебі "бірнеше ғасыр бұрынғы адамдар өз тәжірибелерін біздей құрылымдамаған".

Өзгертулер

Әулиелер туралы көптеген әңгімелер өзгертілген балалар – ұрланған адамдардың орнына қалған әулиелер туралы айналады. Алмастырылған бала тақырыбы ортағасырлық әдебиетте жиі кездеседі және түсіндіріле алмайтын ауруларға, денсаулық мәселелеріне немесе даму кемістіктеріне шалдыққан деп есептелген нәрестелерге деген алаңдаушылықты көрсетеді. Индустриялық Еуропаға дейінгі дәуірде шаруа отбасының күнкөрісі әрбір мүшенің еңбек етіп табуына тікелей байланысты болды, ал отбасының аз ғана ресурстарын тұрақты түрде жұмсап жіберген адам бүкіл отбасының өмір сүруіне қауіп тудыруы мүмкін.

Қорғау сыйлықтары

Қорғау шарлары ретінде киімді сыртқа бұрып кию, шіркеу қоңыраулары, Сент-Жоханс-Верт және төрт жапырақты кондық жақсы деп есептеледі. Ньюфаундленд фольклорындағы әулиелерден қорғаудың ең танымал түрі – нан, ол ескі наннан бастап қатты кеспеге дейін немесе жаңа пісірілген нанның кесігіне дейін болуы мүмкін. Нан үй мен ошаққа, сондай-ақ еңбек пен табиғатты бағындыруға байланысты, сондықтан кейбір әулиелер оны ұнатпайды. Екінші жағынан, кельт фольклорының көп бөлігінде пісірілген тағамдар халыққа арналған дәстүрлі сыйлық болып саналады, сондай-ақ қаймақ пен май да. 1882 жылы Ирландияның Уэксфорд округінде былай деп хабарланды: «Егер нәресте қараңғыда алып шығылса, оның алжапынына немесе киіміне нан оралады, бұл оны кез келген сиқыр немесе зұлымдықтан қорғайды». Қоңыраулар да екіұшты рөл атқарады; олар әулиелерден қорғайды, бірақ атқа отырған әулиелер, мысалы, әулие патшайымы, көбінесе олардың шекелерінде қоңыраулар болады. Бұл Сили соты мен Зұлым сот арасындағы айырмашылықты көрсететін белгі болуы мүмкін, сондықтан әулиелер оларды өздерінің нәсілінің зұлым мүшелерінен қорғау үшін пайдаланады. Тағы бір екіұшты фольклорлық сюжет құс шаруашылығына қатысты: әтештің әуені әулиелерді қуып жіберді, бірақ басқа әңгімелерде әулиелер құс шаруашылығын ұстайды. Көптеген әулиелер жолдағы саяхатшыларды шатастырса да, оның артынан ермеу арқылы одан қашуға болады. Әулиелердің мекендейтіні белгілі болған белгілі бір жерлерден аулақ болу керек; К.С. Льюис әулиелерінен гөйінен гөрі қорқыныштырақ үй туралы естігенін айтты. Әсіресе, әулиелердің төбелерін қазу ақылға сыймас еді. Сондай-ақ, әулиелер жүретін жолдардан аулақ болу керек. Үй иелері үйдің бұрыштарын қиып тастады, өйткені бұрыш әулиелер жолын кесті, ал коттедждер алдыңғы және артқы есіктерін бір қатарға орналастырды, сонда иелері қажет болған жағдайда екеуін де ашық қалдырып, әулиелер түн бойы өтіп кетіп, кетеді. Әдеби қорғандар сияқты жерлер бұзылмаған күйде қалды; тіпті әдеби қорғандағы бұталарды кесу де осы әрекетті жасағандардың өліміне алып келеді деп есептелді. Қасиетті ағаштар, мысалы, долана ағаштарын кесу қауіпті болды; Шотландияда мұндай бір ағаш жалғыз қалды, бірақ ол жетпіс жыл бойы жолды кеңейтуге кедері келтірді. Ал басқа да әрекеттер әулиелерді ренжітеді деп саналды. Браунилерге киім сыйлап, оларды қууға болатындығы белгілі болды, бірақ кейбір халық аңыздарында олар берілген киімнің нашар сапасына ренжіді, ал басқалары оны жай ғана айтты, тіпті кейбіреулері брауни сыйлыққа қуанып, оны алып кеткенін айтты. Басқа браунилер шағым немесе мақтау естігендіктен үйлер мен фермалардан кетіп қалды. Әулиелерді көргендерге жақын қарап көрмеуге кеңес берілді, өйткені олар жеке өмірлеріне қол сұғуды жек көреді. Оларды ренжітпеу қажеттілігі проблемаларға әкелуі мүмкін: бір фермер әулиелердің астығын соққылап жатқанын тапты, бірақ барлық астығы кеткеннен кейін соққылау жалғасты, және ол олар көршілерінен ұрлап жатыр деген қорытындыға келді, оған оларды ренжіту, өзінің қауіпті және ұрлықтан пайда табу арасындағы таңдау қалды. Шотландиялықтар диірменшілерді «ақылсыз» деп санады, өйткені олар табиғаттың күштерін, мысалы, пештегі отты, күйдірудегі суды және машиналарды қозғалысқа келтіре алатын. Бұл – аңыз. Шотландияда әулиелер көбінесе зиянды және қорқынышты болды. Ешкім түнде диірменге немесе пешке батыл кірмеді, өйткені әулиелер қараңғыда астығын ұсатуға әкелетіндігі белгілі болды. Жергілікті тұрғындар осыған сене бергенде диірменші дүкендерінен ұрлық жасалмайтынын біліп, тыныш ұйықтады. Джон Фрейзер, Уайтхиллдің диірменшісі, олардан жасырынып, диірменді жұмыс істеуге тырысқан әулиелерді бақылап отырғанын айтты. Ол жасырынған жерінен шығып, оларға көмектесуге шешім қабылдағанын айтты, содан кейін бір әйел оған гуапен (екі есе тамақ) берді және оны бос гирналға (дүкенге) қоюды айтты, дүкен қанша алып шығарса да ұзақ уақытқа толық болады. Сондай-ақ, белгілі бір әулиенің атын білу үшін оны шақырып, өз еркіне бағындыруға мәжбүрлеуге болады деп есептеледі. Атау аталған әулиеге қатысты қорлау ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ оны пайдаланушыға күш пен сыйлық беру үшін де қолдануға болады. Қазіргі заманғы медицинаның пайда болуына дейін көптеген физиологиялық ауруларды емдеу мүмкін емес еді, ал балалардың ерекшеліктері туылғанда, әулиелерді кінәлау кең таралған.

In terms of protective charms, wearing clothing inside out, church bells, St. John's wort, and four leaf clovers are regarded as effective. In Newfoundland folklore, the most popular type of fairy protection is bread, varying from stale bread to hard tack or a slice of fresh homemade bread. Bread is associated with the home and the hearth, as well as with industry and the taming of nature, and as such, seems to be disliked by some types of fairies. On the other hand, in much of the Celtic folklore, baked goods are a traditional offering to the folk, as are cream and butter. In County Wexford, Ireland, in 1882, it was reported that: "if an infant is carried out after dark a piece of bread is wrapped in its bib or dress, and this protects it from any witchcraft or evil." Bells also have an ambiguous role; while they protect against fairies, the fairies riding on horseback — such as the fairy queen — often have bells on their harness. This may be a distinguishing trait between the Seelie Court from the Unseelie Court, such that fairies use them to protect themselves from more wicked members of their race. Another ambiguous piece of folklore revolves about poultry: a cock's crow drove away fairies, but other tales recount fairies keeping poultry. While many fairies will confuse travelers on the path, the will o' the wisp can be avoided by not following it. Certain locations, known to be haunts of fairies, are to be avoided; C. S. Lewis reported hearing of a cottage more feared for its reported fairies than its reported ghost. In particular, digging in fairy hills was unwise. Paths that the fairies travel are also wise to avoid. Home owners have knocked corners from houses because the corner blocked the fairy path, and cottages have been built with the front and back doors in line, so that the owners could, in need, leave them both open and let the fairies troop through all night. Locations such as fairy forts were left undisturbed; even cutting brush on fairy forts was reputed to be the death of those who performed the act. Fairy trees, such as thorn trees, were dangerous to chop down; one such tree was left alone in Scotland, though it prevented a road from being widened for seventy years. Other actions were believed to offend fairies. Brownies were known to be driven off by being given clothing, though some folktales recounted that they were offended by the inferior quality of the garments given, and others merely stated it, some even recounting that the brownie was delighted with the gift and left with it. Other brownies left households or farms because they heard a complaint, or a compliment. People who saw the fairies were advised not to look closely, because they resented infringements on their privacy. The need to not offend them could lead to problems: one farmer found that fairies threshed his corn, but the threshing continued after all his corn was gone, and he concluded that they were stealing from his neighbors, leaving him the choice between offending them, dangerous in itself, and profiting by the theft. Millers were thought by the Scots to be "no canny", owing to their ability to control the forces of nature, such as fire in the kiln, water in the burn, and for being able to set machinery a whirring. Superstitious communities sometimes believed that the miller must be in league with the fairies. In Scotland, fairies were often mischievous and to be feared. No one dared to set foot in the mill or kiln at night, as it was known that the fairies brought their corn to be milled after dark. So long as the locals believed this, the miller could sleep secure in the knowledge that his stores were not being robbed. John Fraser, the miller of Whitehill, claimed to have hidden and watched the fairies trying unsuccessfully to work the mill. He said he decided to come out of hiding and help them, upon which one of the fairy women gave him a gowpen (double handful of meal) and told him to put it in his empty girnal (store), saying that the store would remain full for a long time, no matter how much he took out. It is also believed that to know the name of a particular fairy, a person could summon it and force it to do their bidding. The name could be used as an insult towards the fairy in question, but it could also rather contradictorily be used to grant powers and gifts to the user. Before the advent of modern medicine, many physiological conditions were untreatable and when children were born with abnormalities, it was common to blame the fairies.

Аңыздар

Кейде әулиелер жануардың кейпін кигендей сипатталады. Шотландияда әйелдер бұғыға айналуға бейім болса, ал сиқыршылар тышқанға, қоянға, мысыққа, шағалаға немесе қара қойға айналған. "Нокшиговна жырларында" әулиелер жерінде малын жайып жүрген шаруаны қорқыту үшін, әулие патшайым үлкен жылқының кейпін киіп, бүркіттің қанаты мен айдаһардың құйрығымен, қатты сызылып, от түкірген. Содан кейін ол ақсақ аяқты кішкентай адамға, басы бұқа сияқты, ал оның айналасында жарқын жалынмен өзгерген. 19 ғасырғы "Леди Изабель және Эльф рыцары" балладасында эльф рыцары – Көкжұрқақтай бейне, ал Изабель өмірін сақтап қалу үшін оны алдап, өлтіруі керек. "Там Лин" балладасы атау кейіпкерінің, әулиелер арасында өмір сүріп, әулиелік күштерге ие болғанымен, шын мәнінде "жер бетіндегі рыцарь" екенін көрсетеді және қазіргі өмірі жағымды болғанымен, әулиелер оны тозаққа тиін (оннан бір бөлігін) төлейді деп қорқып жүрген. Оисиннің әулиелерде болуынан емес, кері қайтуынан зиян келді; ол аттан түскенде, өткен үш ғасыр оны қуып жетіп, қарт адамға айналдырды. Король Херла (ескі ағылшынша "Herla cyning"), бастапқыда Воденнің кейпі болған, бірақ кейіннен Уолтер Маптың әңгімесінде патша ретінде христиандыққа айналдырылды. Маптың айтуынша, ол карликтердің жер астындағы сарайына барып, үш ғасырдан кейін қайтып келді. Оның адамдарының бір бөлегі аттан түскенде тозаңға айналса, Херла мен аттан түспеген адамдары ат үстінде тұрып қалды, осы оқиға Еуропалық фольклордағы Қызыл дабылдың пайда болуының бір түсіндірмесі болып табылады. Әулиелердің жалпы ерекшелігі – сыртқы түрін жасыру үшін сиқырды қолдану. Әулие алтынының сенімсіздігі мәшһүр, төленген кезде алтынға ұқсаса, жақын арада жапырақтарға, шұбар гүлдерге, имбирлі печеньелерге немесе басқа да құнсыз заттарға айналады. Осыдан кейінгі иллюзиялар әулие майы туралы әңгімелерде де кездеседі. Солтүстік Еуропадан келген көптеген әңгімелерде, кейде ұрланған жүкті әйелдің босануына көмектесу үшін шақырылған өлімді әйел туралы айтылады. Әдетте, әйелге баланың көзі үшін бір нәрсе беріледі, әдетте май; жамандыққа ұшыраған немесе қызығушылық танытқан жағдайда, ол оны бір немесе екі көзіне де жағады. Сол сәтте ол қайда екенін көреді; бір акушер әйелдің өзінің әдемі үйіндегі үлкен әйелге емес, қашып кеткен қызметшісінің қиратқан үңгіріне көмектесіп жатқанын түсінеді. Ол өзінің қабілетін жасырып қашып кетеді, бірақ ерте немесе кеш әулиелерді көре алатынын мойындайды. Егер ол майды екеуіне де жақса, онда ол сол көзінен немесе екеуінен де соқыр болады. Бұрынғы заманда Уильям Блейк сияқты адамдар әулиелердің жерлеу рәсімдерін көргендерін айтқан. Аллан Каннингэм өзінің "Британның көрнекті суретшілерінің өмірінде" Уильям Блейктің әулиелердің жерлеу рәсімін көргенін айтқандығын жазған: "Ханым, сіз әулиелердің жерлеу рәсімін көрдіңіз бе?" деп Блейк оның қасында отырған әйелге сұрады. "Ешқашан, мырза!" деді әйел. "Мен көрдім, - деді Блейк, - бірақ кешеден бұрын емес. Ол өзінің бағында "жасыл және сұр шегірткелер сияқты жаратылыстардың процессиясын көрдім", олар гүлдің жапырағына жатқан денесін көтеріп, әнмен жерледі, содан кейін жоғалып кетті. Олар өлімнің белгісі деп саналады.

Sometimes fairies are described as assuming the guise of an animal. In Scotland, it was peculiar to the fairy women to assume the shape of deer; while witches became mice, hares, cats, gulls, or black sheep. In "The Legend of Knockshigowna", in order to frighten a farmer who pastured his herd on fairy ground, a fairy queen took on the appearance of a great horse, with the wings of an eagle, and a tail like a dragon, hissing loud and spitting fire. Then she would change into a little man lame of a leg, with a bull's head, and a lambent flame playing round it. In the 19th century Child ballad "Lady Isabel and the Elf Knight", the elf knight is a Bluebeard figure, and Isabel must trick and kill him to preserve her life. The child ballad "Tam Lin" reveals that the title character, though living among the fairies and having fairy powers, was, in fact, an "earthly knight" and though his life was pleasant now, he feared that the fairies would pay him as their teind (tithe) to hell. Oisín is harmed not by his stay in Faerie but by his return; when he dismounts, the three centuries that have passed catch up with him, reducing him to an aged man. King Herla (O. E. "Herla cyning"), originally a guise of Woden but later Christianised as a king in a tale by Walter Map, was said, by Map, to have visited a dwarf's underground mansion and returned three centuries later; although only some of his men crumbled to dust on dismounting, Herla and his men who did not dismount were trapped on horseback, this being one account of the origin of the Wild Hunt of European folklore. A common feature of the fairies is the use of magic to disguise their appearance. Fairy gold is notoriously unreliable, appearing as gold when paid but soon thereafter revealing itself to be leaves, gorse blossoms, gingerbread cakes, or a variety of other comparatively worthless things. These illusions are also implicit in the tales of fairy ointment. Many tales from Northern Europe tell of a mortal woman summoned to attend a fairy birth — sometimes attending a mortal, kidnapped woman's childbed. Invariably, the woman is given something for the child's eyes, usually an ointment; through mischance, or sometimes curiosity, she uses it on one or both of her own eyes. At that point, she sees where she is; one midwife realizes that she was not attending a great lady in a fine house but her own runaway maid servant in a wretched cave. She escapes without making her ability known but sooner or later betrays that she can see the fairies. She is invariably blinded in that eye or in both if she used the ointment on both. There have been claims by people in the past, like William Blake, to have seen fairy funerals. Allan Cunningham in his Lives of Eminent British Painters records that William Blake claimed to have seen a fairy funeral:
'Did you ever see a fairy's funeral, madam?' said Blake to a lady who happened to sit next to him. 'Never, sir!' said the lady. 'I have,' said Blake, 'but not before last night.' And he went on to tell how, in his garden, he had seen 'a procession of creatures of the size and colour of green and grey grasshoppers, bearing a body laid out on a rose leaf, which they buried with songs, and then disappeared.' They are believed to be an omen of death.

Әдебиетте

Әнші сөзін Фейридің жеке тұрғынын сипаттау үшін Чосердің уақытынан бұрын қолданған. Бұл ертегі кейіпкерлерінің саны орта ғасырлар дәуірінде азайып кетті; кейіпкерлер сиқыршылар мен сиқыршы әйелдерге айналды. Англияда тіркелген ең көне әншілерді алғаш рет 13-ші ғасырда Тилберилік тарихшы Герваз сипаттады. 1485 жылы шыққан "Артурдың өлімі" кітабында Морган ле Фей, оның аты-жөнінде Фейри елімен байланысы сезіледі, сиқырлы күші зерттеуден туындайтын әйел. Уақыт өте келе олардың саны азайып кеткенмен, әншілер дәстүрден ешқашан мүлдем жойылған жоқ. Сэр Гауэйн мен Жасыл рыцарь - 14 ғасырдағы ертегі, бірақ Жасыл рыцарьдың өзі – басқа дүниелік жаратылыс. Көптеген көркем шығармаларда әншілер классикалық дәстүрдің нимфалары мен сатирлерімен еркін араласады, ал басқаларында (мысалы, Ламия) олар классикалық жандарды ығыстыра бастады. 15 ғасырдағы ақын және монах Джон Лидгейт Артур патшаның "әншілер елінде" таққа отырғанын және өлімінен кейін төрт әнші патшайым оны Авалонға алып кеткенін, онда ол "әнші төбесінің" астында қайтадан қажет болғанға дейін жатыр деп жазды. Әншілер Уильям Шекспирдің "Жазғы түннің арманы" романында маңызды кейіпкерлер ретінде көрінеді, бұл оқиға бір мезгілде орманды да, Әншілер елінің де аймағында, Айдың жарығында өтеді. Әншілер арасындағы дау-дамайдан туындаған табиғаттың бұзылуы сюжеттің негізін қалаған және кейіпкерлердің әрекеттерін білдіретін шиеленісті тудырады. Бейлор университетінің ағылшын кафедрасының меңгерушісі Морис Ханттың айтуынша, қиял мен шындықтың аражігін ажырату мүмкін болмауы "шоудағы әншілермен байланысты ұнамды, есірткілік арманға" мүмкіндік береді. Шекспирдің замандасы Майкл Дрейтон өзінің "Нимфидиясында" әншілерді бейнелейді, ал олардан Александр Поуптың 1712 жылғы "Қалқаның зорлануы" поэмасының сильфалары пайда болды. XVII ғасырдың ортасында француз әдеби стиліне ие болғандар ертегілер жазу үшін осындай ертегілердің ауызша дәстүрін қабылдады, ал мадам д'Оуной contes de fée ('әнші ертегісі') терминін ойлап тапты. Пресиустардың әңгімелері көптеген әншілерді қамтыса да, олар басқа елдердің ертегілерінде аз кездеседі; шындығында, Гримм ағайындылары алғашқы басылымда әншілерді қамтыды, бірақ бұл түпнұсқа неміс емес деп шешті және кейінгі басылымдарда тілді өзгертіп, әр Фей ("әнші") сиқыршы немесе дана әйелге айналдырды. Ж. Р. Р. Толкин бұл ертегілерді Әншілер елінде орын алған деп сипаттады. Бұған қоса, әншілер туралы айтылатын ертегілердің бәрі де әнші ертегісі болып санала бермейді. Қазіргі заманғы әншілерді суреттеу Виктория дәуіріндегі романтизм әдебиетінде қалыптасты. Уолтер Скотт пен Джеймс Хог сияқты жазушылар фолклордан әсер алды, онда border баладасы сияқты әншілер бейнеленген. Бұл дәуірде әнші фольклорын жинаудың танымалдылығы артып, әнші кейіпкерлері бар түпнұсқалық шығармалар жасалу көбейді. Рудьярд Киплингтің 1906 жылы шыққан "Пук тауының пук" атты қысқа әңгімелері мен өлеңдер кітабында Пак Виктория дәуірінің басқа да шығармаларының моральдық әншілерін менсінбейді. Бұл кезеңде фантастикалық әдебиеттегі ескі тақырыптардың қайта жаңғыруы болды, мысалы, С. С. Льюистің Нарния кітаптары, онда фаундар мен дриадалар сияқты көптеген классикалық жандар бар, бірақ олар оларды фолклорлық әнші дәстүрінің жұлдыздарымен, алыптарымен және басқа да жаратылыстарымен еркін араластырады. Викториялық гүлдер әншілері Мэри патшайымның әуен өнеріне деген қызығушылығы және британдық суретші және ақын Сисли Мэри Баркердің 1923 жылдан 1948 жылға дейін жарық көрген сегіз кітаптан тұратын сериясы арқылы танымал болды. Әдебиеттегі әншілер бейнесі уақыт өткен сайын әдемірек және кішірек болды. Эндрю Ланг "Лиляк" ертегі кітабының (1910) кіріспесінде "полиантустар, гардениялар және алма гүлдерінің әншілері" туралы шағымданып, былай деді: "Бұл әншілер күлкілі болуға тырысады, бірақ сәтсіз; немесе олар уағыздауға тырысады, бірақ табысқа жетеді". Әншінің шығу тарихы Ж. М. Барридің 1902 жылы шыққан "Бала ақ құс" романында Петр Пэн туралы тарауда кездеседі және оның кейінгі шығармаларына енгізілді. Барри былай деп жазды: "Бірінші сәби алғаш рет күлгенде, оның күлімсіреуі миллиондаған бөлшектерге бөлініп, бәрі бір жерден екінші жерге секіріп кетті. Бұл - әншілердің пайда болуының бастамасы". Әншілер Неверлендте, Питер мен Вендиде, 1911 жылы J. M. Барридің әйгілі Питер Пэн әңгімелерінің романдық нұсқасында және оның кейіпкері Тинкер Белл поп-мәдениеттің нышаны болды. Питер Пан Вендиді қарақшылардан қорғап жатқанда, аңыз былай дейді: "Бір кездері ол ұйықтап қалды, ал кейбір теңселу әншілері үйіне қайтатын жолда одан үстінен өтуге мәжбүр болды. Түнде әншілер жолына кедергі келтірген басқа балаларды олар қиындыққа салар еді, бірақ олар Питердің мұрнына жұмсақ тиіп, өтіп кетті".

The word fairy was used to describe an individual inhabitant of Faerie before the time of Chaucer. These fairy characters dwindled in number as the medieval era progressed; the figures became wizards and enchantresses. The oldest fairies on record in England were first described by the historian Gervase of Tilbury in the 13th century. In the 1485 book Le Morte d'Arthur, Morgan le Fay, whose connection to the realm of Faerie is implied in her name, is a woman whose magic powers stem from study. While somewhat diminished with time, fairies never completely vanished from the tradition. Sir Gawain and the Green Knight is a 14th century tale, but the Green Knight himself is an otherworldly being. In many works of fiction, fairies are freely mixed with the nymphs and satyrs of classical tradition, while in others (e. g., Lamia), they were seen as displacing the Classical beings. 15th century poet and monk John Lydgate wrote that King Arthur was crowned in "the land of the fairy" and taken in his death by four fairy queens, to Avalon, where he lies under a "fairy hill" until he is needed again. Fairies appear as significant characters in William Shakespeare's A Midsummer Night's Dream, which is set simultaneously in the woodland and in the realm of Fairyland, under the light of the Moon and in which a disturbance of nature caused by a fairy dispute creates tension underlying the plot and informing the actions of the characters. According to Maurice Hunt, Chair of the English Department at Baylor University, the blurring of the identities of fantasy and reality makes possible "that pleasing, narcotic dreaminess associated with the fairies of the play". Shakespeare's contemporary Michael Drayton features fairies in his Nimphidia, and from these stem Alexander Pope's sylphs of the 1712 poem The Rape of the Lock. In the mid 17th century the French literary style précieuses took up the oral tradition of such tales to write fairy tales, and Madame d'Aulnoy invented the term contes de fée ('fairy tale'). While the tales told by the précieuses included many fairies, they were less common in other countries' tales; indeed, the Brothers Grimm included fairies in their first edition but decided this was not authentically German and altered the language in later editions, changing each Fee ("fairy") to an enchantress or wise woman. J. R. R. Tolkien described these tales as taking place in the land of Faerie. Additionally, not all folktales that feature fairies are generally categorized as fairy tales. The modern depiction of fairies was shaped in the literature of Romanticism during the Victorian era. Writers such as Walter Scott and James Hogg were inspired by folklore which featured fairies, such as the Border ballads. This era saw an increase in the popularity of collecting fairy folklore and an increase in the creation of original works with fairy characters. In Rudyard Kipling's 1906 book of short stories and poems, Puck of Pook's Hill, Puck holds to scorn the moralizing fairies of other Victorian works. The period also saw a revival of older themes in fantasy literature, such as C. S. Lewis's Narnia books, which, while featuring many such classical beings as fauns and dryads, mingles them freely with hags, giants, and other creatures of the folkloric fairy tradition. Victorian flower fairies were popularized in part by Queen Mary's keen interest in fairy art and by British illustrator and poet Cicely Mary Barker's series of eight books published in 1923 through 1948. Imagery of fairies in literature became prettier and smaller as time progressed. Andrew Lang, complaining of "the fairies of polyanthuses and gardenias and apple blossoms" in the introduction to The Lilac Fairy Book (1910), observed that: "These fairies try to be funny, and fail; or they try to preach, and succeed." A story of the origin of fairies appears in a chapter about Peter Pan in J. M. Barrie's 1902 novel The Little White Bird, and was incorporated into his later works about the character. Barrie wrote: "When the first baby laughed for the first time, his laugh broke into a million pieces, and they all went skipping about. That was the beginning of fairies." Fairies are seen in Neverland, in Peter and Wendy, the 1911 novel version of J. M. Barrie's famous Peter Pan stories, and its character Tinker Bell has become a pop culture icon. When Peter Pan is guarding Wendy from pirates, the story says: "After a time he fell asleep, and some unsteady fairies had to climb over him on their way home from an orgy. Any of the other boys obstructing the fairy path at night they would have mischiefed, but they just tweaked Peter's nose and passed on."

Бейнелеу өнерінде

Перілердің суреттері көбінесе ертегілер кітаптарында, сондай-ақ фотосуреттерде және мүсіндерде иллюстрациялар түрінде пайда болды. Перілерді бейнелеуімен танымал суретшілер: Сисели Мэри Баркер, Эми Браун, Дэвид Деламар, Мередит Диллман, Густав Доре, Брайан Фроуд, Уорвик Гобл, Жасмин Беккет Гриффит, Ребекка Гей, Флоренс Харрисон, Алан Ли, Ида Рентул Оутвейт, Миреа Петит, Артур Рэкхам, Суза Скалора және Нене Томас. Энн-Арбор қаласының (Мичиган штаты) перілер есіктері – жергілікті ғимараттарға орнатылған кішкентай есіктер. Жергілікті балалар бұл перілер үйлерінің кіреберісі деп санайды, және кейде есіктердің артында кішкентай жиһаз, ыдыс-аяқ және басқа да түрлі заттарды көруге болады. Виктория дәуірі перілердің суреттерімен ерекше көзге түсті. Виктория дәуірінің суретшісі Ричард Дадд перілерді зұлым және қастандыққа толы түрде бейнеледі. Перілерді суреттеген басқа да Виктория дәуірінің суретшілері: Джон Анстер Фицджеральд, Джон Аткинсон Гримшоу, Дэниел Маклайз және Джозеф Ноэль Патон. 1920 жылы Коттингли перілерінің фотосуреттері жарияланғаннан кейін, перілер тақырыбына қызығушылық қайта жанданды, және көптеген суретшілер осы тақырыпқа бет бұрды.