Кіріспе

Флоридадағы іс (2000-2005) өмірді сақтау құралдарын алып тастау туралы. Бұл билік бөлінісі мәселесіне айналды. Терри Шиаво ісіне АҚШ федералдық үкіметінің және Флорида штатының заң шығару, атқарушы және сот органдары қатысты. 1998 жылдың қараша айында Терри Шиавоның күйеуі Майкл Шиаво әйеліне тамақтандыру түтігін алып тастауға рұқсат сұрады. Шиаво 1990 жылдың ақпан айында ми травмасы алған, ал 2000 жылдың ақпан айында Флорида аймақтық соты оның тұрақты вегетативтік күйде екенін анықтады. Оның тамақтандыру түтігі 2001 жылдың 26 сәуірінде алынып тасталды, бірақ екі күннен кейін оның ата-анасы Боб пен Мэри Шиндлердің шағымы бойынша қайта орнатылды.

Флориданың заң шығарушы органы

2003 жылдың 10 қазанында Шиндлерлер берген соңғы шағым қабылданбады. Бес күннен кейін, 15 қазанда, Шиавоның тамақтандыру түтігі екінші рет алынып тасталды. 21 қазанда Флорида штатының заң шығарушы органы төтенше сессияда «Терри заңы» қабылдады. Бұл Флорида губернаторы Джеб Бушқа іске араласуға құқық берді. Губернатор Буш дереу тамақтандыру түтігін қайта орнатуды бұйырды. 2004 жылдың 19 мамырында Флорида судьясы Дуглас Бэйрд бұл заңды «Флорида азаматтарының жеке өміріне қатысты құқықтарын бұзады» деп жойды. Буш бұл шешімге Флорида Жоғарғы Сотына шағымданды, оған Шиавоның ата-анасы қолдау көрсетті. Шиндлерлер Американдық Заң және Әділет орталығының (ACLJ) заңдық көмегін алды және 14 маусымда апелляциялық соттан «Терри заңы» ісіне қатысуға рұхсат сұрады. Сот заң шығару және атқару билігінің сот ісіне конституциялық емес түрде араласқанын (АҚШ Конституциясы бойынша биліктердің бөлінуіне қарсы) және «Терри заңының» конституциялық емес ретроспективті заң екенін анықтады. Шиндлерлер дереу АҚШ Жоғарғы Сотына шағым түсірді. 2005 жылдың 24 қаңтарында Жоғарғы Сот істі қараудан бас тартты. Соңғы шешім 2005 жылдың 25 ақпанында шықты, онда Флорида судьясы Джордж Грир 2005 жылдың 18 наурызында Шиавоның тамақтандыру түтігін алып тастауға бұйырды. 2005 жылдың 17 наурызында Флорида Палатасы мен Сенаты жасанды тамақтандыру және суландыруға қатысты жеке заң жобаларын талқылады. Палата өзінің заң жобасын қабылдады, ол науқасқа алдын ала нұсқау бермесе, оның үнемі вегетативтік күйде жатқан науқастан жасанды түрде берілетін тамақ пен суды алып тастауға тыйым салатын. Флорида сенаторлары мәселені талқылады, бірақ өздерінің заң жобасын қабылдамады. 23 наурызда Флорида Сенаты осыған ұқсас заң жобасын тағы да талқылады, бірақ ол қабылданбады.

АҚШ Конгресі

Скиавоның тамақтандыру түтігі 2005 жылдың 18 наурызында сағат 13:45-те қайтадан алынып тасталды. Алдыңғы түн ортасында Теннесси штатынан шыққан республикашыл АҚШ Сенатының көпшілік көшбасшысы Билл Фрист және Вайомингтен шыққан Майкл Энзи, сонымен қатар республикашыл, Шиавоны 28 наурызда Вашингтонда денсаулық сақтау, білім беру, еңбек және зейнетақы жөніндегі АҚШ Сенатының комитеті алдында куәлік беруге шақыратынын мәлімдеді. Фрист комитет мүшесі болды; Энзи оның төрағасы еді. 21 наурызда Конгресс S.686 заң жобасын қабылдады, ол Шиавоның ісін федералды сотқа беруге мүмкіндік берді. Бұл заң «Жексенбілік келісім» деп белгілі. Сенатта ол 100 сенатордың 97-сі қатыспаған күйінде, жексенбі күні түстен кейін бірауыздан, 3-0 дауыспен қабылданды. Сол уақытта Өкілдер палатасындағы талқылаулар EST уақыты бойынша сағат 21:00-ден түн ортасынан сәл өткенге дейін, ерекше жексенбілік сессияда жалғасты. Заң жобасы 203-58 (156 республикашыл және 47 демократ қолдады, 5 республикашыл және 53 демократ қарсы болды) дауыспен қабылданды, ал дауыс беру кезінде (сағат 12:41 EST) 174 өкіл (74 республикашыл және 100 демократ) қатыспады. Президент Буш Техас штатының Кроуфорд қаласындағы демалысынан оралды және сол күні сағат 1:11-де заңға қол қойды. Конгресс сонымен қатар Шиавоның өлімін болдырмау мақсатындағы «Құзіретсіз адамдардың құқықтық қорғалуы туралы» (H. R. 1151) заң жобасын қарастырды. АҚШ Конгресінің бірнеше мүшелері, соның ішінде дәрігерлер, мысалы, сенатор Билл Фрист (R-TN) 2005 жылдың 17 наурызында өзіндік тексеру жүргізбестен оның медициналық жағдайы туралы пікір білдірді. Акушерлік және гинекология саласында білім алған конгрессмен Фил Гингри: «Жағдайдың трагедиясы – дұрыс ем жасалса, қазір берілмей отырған еммен Терридің жағдайы жақсаруы мүмкін» деді.

Сотқа шақырулар

Өкілдер палатасындағы республикашыл көшбасшылар, оның ішінде спикер Денис Хастерт (Иллинойс штаты), Том Делей (Техас штаты) және Том Дэвис (Вирджиния штаты), 25 наурызда Клирвотерде өтетін Палатаның Үкімет реформалары комитетінің конгресс тергеуін бастады және Терри мен Майкл Шиавоға, сондай-ақ бірнеше хоспис қызметкерлеріне сотқа шақыру қағаздарын жіберді. Терри Шиавоның денсаулық жағдайына байланысты ол куәлік беруге қабілетсіз болғандықтан, алайда сотқа шақыру оған болашақ куәгер ретінде федералдық қорғау құқығын берді, себебі Конгресс алдында куәлік беруге кедергі келтіру – федералдық қылмыс. Грир сотқа шақыруды назарға алмауды жөн көрді және конгресс адвокаттарымен телефон арқылы сөйлесіп: "Конгресс комитетінің араласуының нақты себебін мен көрген жоқпын" деді. Бұл шешім Флорида Жоғарғы сотымен қолдау тапты.

Саясаткерлер

Кейбір консерваторлар, мысалы, бұрынғы өкіл Боб Барр, федерализмге қатысты заң жобасы федералды үкіметті дәстүрлі түрде штаттардың қарауына берілген мәселеге араластыратынына алаңдаушылық білдірді. Көптеген демократтар осы даудан жаңылды. Техас штатының республикалық өкілі Том Делей және Теннесси штатының сенаторы, кардиохирург Билл Фрист, сондай-ақ президент Джордж Буш Шиавоны тамақтандыру түтігінде қалдыруды қолдады. Сыншылар Фристтің осы мәселедегі ұстанымы оның жеке пікірінен кері кетуді көрсетеді дейді, себебі ол бұрын ми өлімі туралы анықтаманы осы жағдайдағыдай анецефалиялық жағдайларды қамту үшін кеңейтуді ұсынған болатын. Демократ сенаторлары Том Харкин мен Кент Конрад та Шиаво ісіне федералдық араласуды қолдады, бірақ республикалық өкіл Дейв Райхерт оған қарсы болды. Федералдық араласуға наразылық білдірген Конгрестің демократ мүшелері Генри Уэксман, Роберт Векслер, Барни Франк және Дебби Вассерман Шульц болды. 2005 жылдың 22 наурызында Los Angeles Times газеті сол кездегі Техас штатының губернаторы Джордж Буш 1999 жылғы «Алдын ала нұсқаулар туралы» заңға қол қойғанын хабарлады. Бұл заң медициналық қызметкерлерге науқастың жағдайының жақсаруына үміт болмаса, тіпті отбасы мүшелерінің қарсылығына қарамастан, өмірді сақтау шараларын тоқтатуға рұқсат берді (заң ауруханаға науқастың медициналық сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру мүмкін еместігін ескеруге мүмкіндік береді). Дәрігердің ұсынымын аурухананың этикалық комиссиясы бекітуі керек, ал отбасына шешім туралы жазбаша хабарламадан кейін 10 күн уақыт беріледі, осы уақыт ішінде науқасқа басқа емхана табуға тырысу керек. Көптеген адамдар Буштың осы заңды қолдауы – елдегі үш заңның бірі – Шиаво ісіндегі оның ұстанымына қайшы келеді деп ойлады. Ақ үйдің баспасөз хатшысы Скотт Макклеллан 1999 жылғы заңды талқылағандарды «хабарсыз» деп атады және «оның қол қойған заңы шын мәнінде науқастарға жаңа қорғанышпен қамтамасыз етті» деді. Сыншылар Буштің танатофоралық дисплазиямен туылған алты айлық Сун Хадсон сияқты өз тілектерін білдіре алмайтын науқастардың өмірін аяқтау туралы шешімдер қабылдауға медициналық қызметкерлерге қолдау көрсеткенін атап көрсетеді. Оның тыныс алу түтігі сол аптада Техас балалар ауруханасында анасы Ванданың қарсылығына қарамастан алынып тасталды. 2005 жылдың 26 наурызында Los Angeles Times газеті Дэлей мен оның отбасы 1988 жылы трамвай апатында ауыр жарақат алған әкесінің өліміне рұқсат бергенін хабарлады. «Өмірді ұзартуға қатысты ерекше шаралар қолданылмады», - делінген Дэлей әкесі туралы медициналық есепте, сондай-ақ «отбасының тілегімен» деп көрсетілген. Los Angeles Times газеті бұл оқиғаны Делейдің Шиаво ісіндегі қазіргі ұстанымымен салыстырды. Ал бұрынғы президенттік үміткер Джесси Джексон Шиндлерлер отбасының жағында болды және Флорида заң шығарушы органынан Шиавоның тамақтандыру түтігін қайта орнатуға шақырды. Ол: «Бұл – моральдық мәселе және ол саясаттан және отбасылық даулардан жоғары тұрады» деді.

Талқылау нүктелері туралы ескерту

Брайан Дарлинг, Флорида штатының кіші сенаторы Мел Мартинестің заң кеңесшісі, пікірлер жиынтығын (talking points memo) жазды. Меморандумда Шиаво ісі партияның негізгі сайлаушылар тобына (base) ұнайтын және Флоридадан шыққан АҚШ сенаторы Билл Нельсонға қарсы пайдалануға болатын "тамаша саяси мәселе" екені ұсынылды. Нельсон 2006 жылы қайта сайлануға түскен болатын, бірақ ол Palm Sunday келісіміне (Palm Sunday Compromise) бірлесіп қол қоюдан бас тартқандықтан, оған қарсы осы мәселе қолданылуы мүмкін еді. Дарлинг кейіннен оның авторы екенін мойындағаннан кейін 19 күн өткен соң, оны басшылығынан рұқсатсыз жазғанын мойындады. Мартинес бұл меморандумды демократ сенатор Том Харкинге (Айова штаты) қате жібергенін айтты.

АҚШ Жоғарғы соты

Шиндлерлер отбасы 23 наурыздың түнінде АҚШ Жоғарғы Сотына қайта шағымданды. Олар Конгресс «Тереза Мари Шиавоның ата-аналарына көмек көрсету туралы» заңды (S 686 ES) қабылдағанда тамақтандыру түтігін қайта орнатуды көздегенін мәлімдеді. Бұл мәселе алдымен судья Энтони Кеннедиге түсті, ол 11-ші апелляциялық округтен келіп түскен барлық жедел шағымдарға жауапты. Ол жеке өзі шешім қабылдауға құқылы болса да, Кеннеди істі Жоғарғы Соттың құрамына жіберді. Сот 24 наурыз таңында қол қойылмаған, бір ғана сөйлемден тұратын қаулы арқылы (шағымдарды қабылдамаудың әдеттегі тәртібі) куәлік беруден бас тартты. Соттың істі қабылдамауының себебі, бұл оны Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 65-бабына сәйкес алдын ала тыйым салу шараларын беру үшін жалпыұлттық бірыңғай стандартты әзірлеуге мәжбүрлеуі мүмкін. Сот соңғы онжылдықтар бойы мұндай мүмкіндік туған кез келген істі қараудан бас тартты, сондықтан әр округте мұндай тыйымдарды қашан қолдану керектігін анықтау үшін өз критерийлері бар. Жоғарыда айтылғандай, Конгресс алдын ала тыйым салу шараларына қатысты округтер арасындағы келіспеушілікті шешу үшін ешқашан араласпаған және осы жағдайда да араласпады, тіпті оған Ережелерді іске асыру туралы заң бойынша мұндай құқық болса да. Шағымданушылар үшін өкінішке орай, Шиаво 11-ші округтің тұрғыны болды, ол кез келген федералдық апелляциялық сотта ең қиын бағаланатын талаптарға ие. Көптеген басқа округтерде икемді талаптар бар, олар сотқа талапкерге ауыр жағдай тууы мүмкін деген айыптамаларға көбірек мән беруге мүмкіндік береді, егер алдын ала тыйым салу немесе уақытша тыйым салу бұйрығы берілмесе. Алдын ала тыйым салуды іздейтін шағымданушылардың адвокаттары мүмкіндігінше шағымданушыға көмектесетін 2-ші және 9-шы округтерді таңдайды, бірақ бұл жағдайда мұндай мүмкіндік болмады; осы округтердегі аудандық соттар тараптарға қатысты юрисдикциялық құқықтары болмады.

Флориданың губернаторы және атқарушы

Жоғарғы Сот істі қараудан бас тартқаннан кейін Флорида штатының губернаторы Джеб Буш, Флорида балалар мен отбасылар департаментінің Шкиавоның күтімін өз мойнына алу мүмкіндігін тексеруге кірісетінін жариялады, себебі аталған департаменттің төтенше жағдайларда қабілетсіз ересектерді қамқорлыққа алуға заңдық құқығы бар еді. 2005 жылдың 24 наурызында судья Грир штаттық биліктің бұл әрекетіне тыйым салатын қаулы шығарды. Буш бұдан кейін ешқандай шара қолданбайтынын мәлімдеді, өйткені ол заңдық мүмкіндіктерін толық пайдаланып, судья Грирдің қаулысына шағымданудан бас тартты. Ол кезде Флорида құқық қорғау департаментіне немесе Флорида Ұлттық гвардиясына Шкиавоны ұстауға бұйрық берілсе, қандай жағдай туатынына қатысты үлкен алаңдаушылық болды. Грир Флориданың барлық құқық қорғау органдарына өзінің қаулыларын орындауды бұйырғандықтан, басқа полиция күштерінің Шкиавоны ұстауға тырысуы, олар мен Пиннеллас Парк полиция департаментінің қызметкерлері арасында қақтығысқа ұласуы мүмкін еді. Мұндай жағдай туғанда конституциялық дағдарысқа әкелуі әбден мүмкін еді.

Салдары

Терри Шиаво 2005 жылғы 31 наурызда тамақтандыру түтігі алынып тасталғаннан кейін он үш күн өткен соң қайтыс болды. Шиавоның өліміне дейін және одан кейін кем дегенде он штатта өмір соңы заңнамасы ұсынылды. Бұл заң жобалары өмір сүру құқығымен қатар, өлу құқығын да қарастырады. Заң шығарушылар Шиаво сияқты жағдайдағы адамның тағдырын реттейтін заңдарды нақтылауға және кейбір жағдайларда өмірлік өсиеттерді қолжетімді етуге тырысуда. Мұның себебі, 2005 жылғы мәліметтерге сәйкес, американдықтардың бар болғаны 33 пайызында ғана өмірлік өсиет бар (бірақ 50 штаттың барлығында адамдарға алдын ала нұсқау жазуға рұқсат беретін заңдар бар). Өмір соңы заңнамасы ұсынылған штаттар: Алабама, Гавай, Луизиана, Мичиган, Миннесота, Миссури, Невада және Оңтүстік Дакота.

Есептер

Алабама штатының аштық пен сусыздануды болдырмау туралы заңы науқастың жазбаша нұсқауы болмаса, тамақтандыру түтігін алып тастауға тыйым салады. Луизианада да ұқсас заң жобасы бар, ол «Адамның қадір-қасиетін қорғау туралы заң» деп аталады. Миссуриде республикалық өкіл Синтия Дэвис Терри Шиаво қайтыс болған күні заң жобасын енгізді. Басқа заң жобалары сияқты, оның заң жобасы да науқастың жазбаша тікелей нұсқауысыз жасанды өмірді сақтау шараларын тоқтатуға немесе алып тастауға тыйым салады. Мичиган штатында заң шығарушы, қабілетсіз әйел немесе ердің шешімдерін қабылдаудан неке адалдығын бұзған адамдарды тыйым салатын заң жобасын ұсынады. Невадада, егер бұл науқастың ең жақсы мүддесіне сай болса, қамқоршыға науқастың белгілі қалауларына қарамастан, өмірді сақтау шараларын тоқтатуға рұқсат беретін шара ұсынылды.

Жаңалықтар

"АҚШ Республикалық партиясы Ш. Шиаво ісі бойынша Жоғарғы Сотқа үндеу жасады". Washington Times, 2005 жылғы 23 наурыз. Levesque William R., "Сот Терри заңын күштен шығарды". St. Pete Times, 2004 жылғы 24 қыркүйек. Каннингэм, Лори, "Флорида Жоғарғы Соты «Терри заңы» конституцияға қайшы екенін мәлімдеді". Daily Business Review (Law.com), 2004 жылғы 24 қыркүйек. Флорида соты «Терри заңы» деп аталатын заңды күштен шығарды. CNN, 2004 жылғы 23 қыркүйек.