Кіріспе

Швед тілінің кезеңдері: Ескі швед тілі (қазіргі швед тілінде: fornsvenska) – орта ғасырларда қолданылған швед тілінің екі ерекше кезеңінің атауы: шамамен 1225 жылдан 1375 жылға дейін сөйленген ерте ескі швед тілі (Klassisk fornsvenska) және шамамен 1375 жылдан 1526 жылға дейін сөйленген кейінгі ескі швед тілі (Yngre fornsvenska). Ескі швед тілі ежелгі шығыс норвегия тілінің шығыс диалектісінен дамыды. 800-1100 жылдар аралығында қолданылған швед және дания тілдерінің алғашқы түрлері ежелгі шығыс норвегия тілінің диалектілері болды және руналық швед және руналық дания тілдері деп аталады, себебі сол кездегі барлық мәтіндер руналық жазуда жазылған. Дегенмен, айырмашылықтар өте шағын болды, ал диалектілер 12 ғасырда біртіндеп айырмалана бастады, 13 ғасырда ескі швед және ескі дания тіліне айналды. Эльфдаль тілі швед тілінен қашан ерекшеленгені белгісіз. Ерте ескі швед тілі қазіргі швед тілінен айқын түрде ерекшеленді, себебі оның жағдайлар жүйесі күрделірек болды және гендерлік жүйе қысқармай, үш гендерді сақтап қалды. Атаулар, сын есімдер, есімдіктер және кейбір сандар төрт жағдайда өзгеретін: жай сөйлем, меншік сөйлем, берік сөйлем және нысандық сөйлем.

Ертедегі көне швед тілі

Вестроготика заңын жазу көне швед тілінің (klassisk fornsvenska немесе äldre fornsvenska; 1225–1375) басталуын білдірді, ол көне шығыс скандинав тілінен дамыған. Бұл латын әліпбиімен жазылған алғашқы швед тіліндегі құжат болды, ал ең көне үзінділері шамамен 1225 жылға датыланады. Көне швед тілі осы кезеңде салыстырмалы түрде тұрақты болды. Көне норвег тілінен мұраға алған фонетикалық және грамматикалық жүйелер жақсы сақталды және күрт өзгерістерге ұшырамады. Осы кезеңдегі мәтіндердің көп бөлігі латын тілінде жазылған, себебі ол білім мен шіркеудің тілі болды. Дегенмен, көне швед тілі әдеби тіл ретінде де қолданылды, әсіресе заңдар осы тілде жазылды; осы кезеңнен сақталған 28 қолжазбаның 24-і заң мәтіндерін қамтиды. Көне швед тілі туралы көптеген білімдер осы заң мәтіндерінен алынған. Заңдардан басқа, көне швед тілінде діни және поэзиялық мәтіндер де жазылған.

Қарыз сөздер

Католик шіркеуі және оның әртүрлі монастырлық ордендері ескі швед тіліне көптеген жаңа грек және латын сөздерін енгізді. Латын тілі, әсіресе, жазба тіліне күшті әсер етті. 13 және 14 ғасырлардағы Ганза лигасының экономикалық және саяси күшінің нәтижесінде орта төменгі неміс тілі де ескі швед тіліне әсер етті. Осыған байланысты, соғыс, сауда, қолөнер және бюрократия салаларына қатысты сөздер төменгі неміс тілінен тікелей швед тіліне өтті, сонымен қатар кейбір грамматикалық жұрнақтар мен қосымшалар да енді. Қазіргі швед тіліндегі сөздердің басында кездесетін be, ge және för префикстері төменгі неміс тіліндегі be, ge және vor сөздерінен пайда болды. Кейбір сөздер жаңаларымен алмастырылды: «терезе» деген мағынаны білдіретін жергілікті vindøgha сөзі fönster, «ас үй» деген eldhus сөзі kök, ал «төлеу» деген gælda сөзі betala сөзімен ауыстырылды.

Ежелгі швед тілі

Тұрақты ерте ескі швед тілінен өзгеше, кейінгі ескі швед тілі (yngre fornsvenska; 1375–1526) көптеген өзгерістерге ұшырады, оның ішінде грамматикалық жүйенің қарапайымдануы және дауысты дыбыстардың өзгеруі болды. Осының нәтижесінде 16 ғасырда тіл бұрынғыдан гөрі қазіргі швед тіліне көбірек ұқсады. 1526 жылы швед тілінде Жаңа Өсиет басылып шығуы қазіргі швед тілінің басталуын белгіледі. Осы кезеңде ескі швед тілі негізінен латын, төменгі неміс және голланд тілдерінен көптеген жаңа сөздер қабылдады. 1397 жылы ел Кальмар одағының құрамына кірген кезде көптеген даниялық жазушылар даниялық тіл ерекшеліктерін жазба тілге енгізді.

Орфографиялық

Ежелгі швед тілінде қазіргі швед тілінде жоқ әріптер қолданылды: және әріптері қазіргі және сәйкесінше үшін қолданылды, ал әрпі «that» сөзіндегідей және «thing» сөзіндегідей екі дыбысты (th) білдіруі мүмкін еді. 14 ғасырдың соңғы бөлігінде әрпі әрпімен алмастырылды. әрпі фонемаларды және (мысалы, siæl (жан), själ қазіргі швед тілінде) білдіруі мүмкін еді. , , және әріптері мен фонемаларымен бір-бірімен алмастырылып қолданылды және (мысалы, vtan (сіз), utan қазіргі швед тілінде), сондай-ақ кейде және дауыссыз-дауысты комбинацияларын білдіруі мүмкін еді: dwa (duva немесе dove). Жазуда mꝫ (қазіргі med, with) сияқты белгілі бір аббревиатуралар қолданылды. , және әріптерінің бірі кіші әріп ретінде екіншісінің үстіне жазылатын, бұл қазіргі , , және әріптерінің пайда болуына әкелді.

Ежелгі швед тілінде

1500 жылға қарай көне швед тіліндегі жағдайлар саны төрттен (атай, меншік, табыс және көмектес) екіге (атай және меншік) дейін азайды. Алайда, табыс жағдайы 20 ғасырдың басына дейін бірнеше диалектте сақталды. Басқа маңызды өзгерістерге 15 ғасыр бойы еркек және әйел есімдер, есімдіктер мен сын есімдер үшін жеке инфлекциялық жүйенің жойылуы жатады, нәтижесінде стандартты швед тілінде тек екі туыс қалды, бірақ көптеген диалекттерде үш туыс әлі де кең таралған. Жеке есімдердің ескі табыс формалары нысандық формаларға (honom, henne, dem; ол, оған, оларға) айналды, ал s меншік жалғауының соңғы буыны ретінде жиі қолданыла бастады.

Іс-әрекеттер

Ежелгі швед тіліндегі етістіктер тұлға және сан бойынша жіктеліп келді. Олардың арасында төрт әлсіз етістік жіктелуі және алты күшті етістік тобы болған.

Қатты етістіктер

Төмендегі кестедегі етістіктер: bīta (қақыру), biūþa (ұсыну), wærþa (болу), stiæla (ұрлау), mæta (өлшеу) және fara (кету). Бірлік Көптік 1-адам 2-адам 3-адам 1-адам 2-адам 3-адам ер. әйел. орта. ер. әйел. орта. Атайлым iak, jæk þu han hōnþæt wi(r) i(r) þe(r)þa(r)þe, þøn Жіктелім mik þikhana os iþer þa Дәптер mæ(r) þæ(r) hanumhænniþy þem Меншік min þin hanshænna(r)þæs war(a) iþer, iþra þera