Кіріспе

Қазіргі швед тілі (nysvenska) – 1526 жылғы Библия аудармасынан бастап, шамамен 1880 жылға дейін жалпыұлттық тіл қалыптасқанға дейінгі швед тілінің лингвистикалық термині. Бұл кезеңді ерте қазіргі швед тілі (1526–1750) және кейінгі қазіргі швед тілі (1750–1880) деп екіге бөлуге болады.

Киелі кітап

1526 жылы швед тілінде Киелі кітаптың толық аудармасы жарық көрді. Аударма орта ғасырлардағы латын тілінен жасалған жазу стиліне қарағанда, тілдің қолданылуын жақыннан ұстанды. Ваза Киелі кітабы ескі мен жаңаның орташа шешімі саналады; ол сол кездегі тілге толық сәйкес келмесе де, ескі формаларды тым консервативті пайдаланбады. Әріптердің жазылуында, әсіресе дауыстыларға келгенде толық бірлік болмаса да, бұл швед тілінің біркелкі орфографиясына жасалған маңызды қадам болды. Ол «æ» және «ø» әріптерінің орнына «ä» және «ö» әріптерін пайдалануды орнатып, көптеген сөздерде «o» әрпінің орнына жаңа «å» әрпін енгізді. Сонымен қатар, «tacka» сияқты сөздерде «kk» орнына «ck» қолдану сияқты қағидалар енгізілді. Даниямен үздіксіз бәсекелестік жаңа аудармаға әсер еткен болуы мүмкін, сондықтан «e»-ге қарағанда «a» сияқты инфинитивтік жұрнақтарға басымдық берілді. Жеке аудармашылардың ықпалын артық бағаламау керек, бірақ олардың үшеуі де Швецияның орталық облыстарынан шыққандығы (Андреа Вэстманландтан, ал Петри ағайындары Нэркеден) жаңа Киелі кітапқа орталық швед тілінің ерекшеліктерін қосты деген пікір бар. Киелі кітап аудармасы орфографиялық стандарттар үшін күшті үлгі болғанмен, келесі ғасырда жазудағы сәйкестік нашарлады. Бұл мәселе 17 ғасырдың соңында, алғашқы грамматикалық еңбектер жазылған кезде ғана талқылана бастады. Қазіргі швед тіліндегі дыбыстық өзгерістердің ішінде бірнеше әртүрлі консонанттық топтардың біртіндеп ассимиляциялануы және алдыңғы дауыстылардың алдында /g/ және /k/ дыбыстарының /ʝ/ және /ɣ/ дыбыстарына жұмсаруы болды. 16 ғасыр бүкіл елде швед тілінің әртүрлілігімен ерекшеленді. Кейбір аймақтар Киелі кітаптағы стандарттарды ұстанбады және бұрынғы жазу тәсілдерін қолдануды жалғастырды. Швед тілінде басылған кітаптар аз болды. Көбінесе Лютеран дінін Швеция бойынша таратуға арналған діни мәтіндер еді. Ұлттық әндер жинағы да маңызды болды. Оның алғашқы нұсқасы 1530 жылдары жасалды. Бұл әндер шіркеуде ән салған жастарға үлгі болды.

17 ғасыр

XVII ғасырда швед тілін нағыз тіл ретінде орнатуға әрекеттер жасалды. Алғашқы тіл білімі маманы және жазушы – Георг Штернхильм, ол бүгінде «Швед поэзиясының әкесі» деп танылады. Ол 1658 жылы «Геркулес» атты дастаны арқылы швед тіліне гексаметрді алғаш рет енгізді. Гексаметр латын тілінде қолданылады және прозодиядағы ерекшеліктерге байланысты герман тілдеріне қолайсыз деп есептелуі мүмкін. Дегенмен, ол неміс және ағылшын тілдерінде бір ғасырдан астам бұрын латынның ұзын-қысқа буын алмасуына орнына герман тілдерінің басылған және басылмаған буындарымен ауыстырылды. Кейіннен гексаметрді көптеген швед ақындары пайдаланды. Штернхильм білімді адам болғандықтан, ол замандастарының арасында Швециядағы ең білімді адам деп саналды. Ол, мүмкін, скандинав тілдеріне қызығушылық танытқан тұңғыш адам болды және исланд тілі мен ескі швед тілінің ұқсастықтарын анықтауға көп еңбек сіңірді. Олардың ортақ шығу тегін түсінген ол олардың тамырларын ежелгі заманнан, Бібліядағы рудан тарағандығын анықтады.

Соңғы заманауи швед тілі

Соңғы заманауи швед тілі 1732 жылы Олоф фон Далин Стокгольмде "The Swedish Argus" апталық басылымын жариялаған кезде басталды деп есептеледі. Ол Швециядағы, әсіресе 50 мың халқы бар Стокгольмдегі, ағымдағы оқиғаларды көпшілікке қызықты етіп жеткізді. Ол патшалық билік пен басқа да көрнекті тұлғаларды бейнелеу үшін ирония мен сатираны жиі пайдаланды. Осы танымал стиль бүкіл кезеңді сипаттайды. Беллман – 18 ғасырдың соңындағы Стокгольм ақыны, оның өлеңдері сол заманғы ішімдік әдеттерді көрсетеді. 18 ғасырдың айналасында француз тілі де мәртебеге ие болып, қарыз сөздердің маңызды көзіне айналды, әсіресе жоғарғы топтар арасында. 1825 жылы Лунд университетінің профессоры, кейіннен Векше епископы болған Эсаиас Тегнер жалпы оқырманға арналған "Фритиоф сағасын" жариялады – бұл викингтер эпосы. Ол зор танымаллыққа ие болды және кейіннен музыкаға қойылып, швед орта таптарының үйлерінде орындалды. 19 ғасырда бірнеше рет қайта басылды, 1880 жылдарға дейін, содан кейін Стриндберг сияқты ақындардың жаңа реалистік поэзиясы үлкен әсер етті.