Нигерияның Экити штаты: географиясы, халқы және тарихы

Кіріспе

Нигерия штаты

Экити штаты – Нигерияның оңтүстік-батысында орналасқан штат. Солтүстік шекарасы бойынша 61 км қашықтықта Квара штатымен, солтүстік-шығыс шекарасы бойынша 92 км қашықтықта Коги штатымен, оңтүстік және оңтүстік-шығыс шекаралары бойынша Ондо штатымен, ал батыс шекарасы бойынша 84 км қашықтықта Осун штатымен шектеседі. Штаттың атауы Экити халқының есімімен байланысты – штат халқының басым бөлігін құрайтын йоруба халқының бір тобы. Экити штаты 1996 жылы Ондо штатының бір бөлігінен бөлініп шықты, ал оның орталығы – Адо Экити қаласы. Нигерияның ең кішкентай штаттарының бірі саналатын Экити, ауданы бойынша 31-ші және халқының саны бойынша 30-шы орында тұр. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, халық саны шамамен 3,5 миллион адамды құрайды. Географиялық тұрғыдан алғанда, штаттың көп бөлігі Нигерияның жазық орманды аймақтарында орналасса, солтүстігі Гвинеяның құрғақ орман-саванна мозаикасымен сипатталады. Штаттың табиғатында жалған акрея, мона маймылы, орман бұқасы және сұр попугайлар кездеседі. Сонымен қатар, Исе орман қорығында Нигерия-Камерун шимпанзелерінің соңғы топтарының бірі сақталып қалған, олардың саны шамамен 20 жеке дарадан тұрады. 2022 жылдың наурыз айында Экити штаты Нигерияда мемлекеттік ағашты ресми символының бірі ретінде қабылдаған алғашқы штат болды. 2022 жылғы Дүниежүзілік орман күнінде губернатор Каёде Файеми жергілікті маңызы, экологиялық, экономикалық және мәдени құндылығы жоғары болғандықтан Обече (Triplochiton scleroxylon) ағашын мемлекеттік ағаш деп жариялады. Қазіргі Экити штатында ғасырлар бойы Экити халқы, йоруба халқының бір тобы, және аз мөлшерде аккоко йоруба халқының өкілдері тұрып келген. Діни құрамы бойынша штат халқының басым бөлігі (~85%) христиан дінін ұстанады, ал мұсылмандар мен дәстүрлі нанымдарды ұстанатындардың үлесі сәйкесінше 10% және 5% шамасында. Колониялық кезеңге дейін қазіргі Экити штатының аумағы әртүрлі уақыттарда Ойо империясы, Бенин империясы және, ақырында, 1800 жылдардың екінші жартысында Экити конфедерациясын құрған Экити мемлекеттерінің билігінде болды. 1877 жылдан 1893 жылға дейін Конфедерация Фабунми Окемеси басшылығымен шығыс йоруба топтарымен бірігіп, Ибадан Корольдігіне және басқа батыс йоруба топтарына қарсы Кириджи соғысын жүргізді. Соғыс британдықтардың араласуымен аяқталды, бірақ ешқандай жеңіс туғырған жоқ. Одан кейін аймақ британдық отаршылдыққа түсіп, 1914 жылы Британдық Нигерияның құрамына енді. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Экити ауданы 1967 жылға дейін тәуелсіздік алған Батыс аймақтың бір бөлігі болды. Кейін аймақ бөлініп, Батыс штатының құрамына кірді. 1976 жылы Батыс штаты тағы да бөлінді, оның шығыс бөлігі Ондо штаты болды. Жиырма жыл өткен соң, Ондо штатының солтүстік-батыс бөлігі (сол кезде Экити аймағы деп аталған) Экити штатын құру үшін бөлініп шықты.

Ekiti State is a state in southwestern Nigeria, bordered to the North by Kwara State for 61 km, to the Northeast by Kogi State for 92 km, to the South and Southeast by Ondo State, and to the West by Osun State for 84 km. Named for the Ekiti people—the Yoruba subgroup that make up the majority of the state's population—Ekiti State was carved out from a part of Ondo State in 1996 and has its capital as the city of Ado Ekiti. One of the smallest states of Nigeria, Ekiti is the 31st largest in area and 30th most populous with an estimated population of nearly 3.5 million as of 2022. Geographically, the state is divided between the Nigerian lowland forests in most of the state and the drier Guinean forest–savanna mosaic in the north. Among the state's nature are false acraeas, mona monkey, forest buffalo, and grey parrot populations along with one of the last remaining Nigeria Cameroon chimpanzee populations with a troop of about 20 chimpanzees in the heavily threatened Ise Forest Reserve. In March 2022, Ekiti State became the first state in Nigeria to adopt a state tree as one of its official symbols. On World Forest Day 2022, Governor Kayode Fayemi announced that Obeche (Triplochiton scleroxylon) had been chosen as State Tree owing to its local prominence and environmental, economic and cultural significance. Modern day Ekiti State has been primarily inhabited for centuries by the Ekiti people, a Yoruba subgroup, with minorities of the Akoko Yoruba subgroup. Religiously, the majority of the state's population (~85%) are Christian with smaller Muslim and traditionalist minorities at about 10% and 5%, respectively. In the pre colonial period, the area that is now Ekiti State was at various points ruled by the Oyo Empire, Benin Empire, and finally, the Ekiti states which formed the Ekiti Confederacy in the latter half of the 1800s. From 1877 to 1893, the Confederacy fought the Kiriji War led by Fabunmi Okemesi alongside other Eastern Yoruba groups against the Ibadan Kingdom and other Western Yoruba groups; the war ended in a British brokered stalemate before the area was colonized and incorporated into the British Southern Nigeria Protectorate which later merged into British Nigeria in 1914. After independence in 1960, the area of now Ekiti was a part of the post independence Western Region until 1967 when the region was split and the area became part of the Western State. In 1976, the Western State was split and the state's east became Ondo State. Twenty years later, Ondo State's northwest (then termed the Ekiti Zone) was broken off to form Ekiti State.

География

Мемлекет негізінен жоталы аймақ болып табылады, теңіз деңгейінен 250 метрден биік. Ол метаморфтық тау жыныстарына негізделген аумақта орналасқан. Жалпы, бұл елдің толқынды бөлігі болып табылады, ескі жазықтардың арасындағы тік беткейлі тас шығындарынан тұратын ерекше ландшафтыға ие, олар жеке-жеке немесе топта немесе қырларда кездеседі. Мұндай тас шығындары негізінен Арамко, Эфон Алайе, Икере Экити, Игара Одо Экити және Окемеси Экитиде кездеседі. Мемлекеттің ішінде тік жарлы таулар көп, олардың ішінде оңтүстіктегі Икере Экити таулары, батыс шекарасындағы Эфон Алайе таулары және орталықтағы Адо Экити таулары бар.

Климат және өсімдіктер

Штат тропикалық климатқа ие, екі анық маусым бар. Олар – жаңбырлы маусым (сәуір–қазан) және құрғақ маусым (қараша–наурыз). Температура 21° пен 28°C аралығында, ылғалдылығы жоғары. Жаңбырлы маусымда оңтүстік-батыс, ал құрғақ (Харматан) маусымда солтүстік-шығыс пассат желдері соғады. Оңтүстікте тропикалық орман, ал солтүстік шеткерлерде саванна орналасқан.

Жергілікті билік аймағының төрағаларының қазіргі тізімі.

1 Исе/Орун: Құрметті. Олумиде Фаладе
2 Gbonyin: Құрметті. Саде Акинринмола
3 Эмуре: Құрметті. Олударе Пол Авопету
4 Идо Оси: Құрметті. Басшы Аёдежи Арогбодо
5 Ойе: Құрметті. Тайо ОгунDare
6 Irepodun/Ifelodun: Құрметті. Дапо Олагунжу
7 Адо Экити: Құрметті. Деджи Огунсакин
8 Икере: Құрметті. Бола Алонге
9 Ekiti Оңтүстік-Батыс: Құрметті. Ланревазу Омоласе
10 Эфон: Құрметті. Болажи Джеже
11 Илежемеже: Құрметті. Ганиу Бакаре
12 Иджеро: Құрметті. Әбиодун Дада
13 Ekiti шығысы: Құрметті. Самуэль Адении
14 Ekiti Батыс: Құрметті. Kolawole Omotunde
15 Moba: Құрметті. Адении Адебайо
16 Иколе: Құрметті. Адесола Адеянжу

Экити штатында 18 жергілікті кеңесті дамыту аймағы (ЖМБА) құру ұсынысы

2014 жылы Экити штатының үкіметі, бұрынғы губернатор Файеми қызметтен кеткенге дейін, үкімет құрған Ақ кітап комиссиясының ұсынымдары негізінде қосымша 18 LCDA құру жоспарлаған болатын. Бірақ, губернатор Айо Файосе бұл жоспарды күштен тоқтатты.

Демография

Экит халқы мәдени тұрғыдан біртекті және олар ёруба тілінің экити диалектісінде сөйлейді. Экитидің біртектілігі мемлекетке федерация құрамындағы басқа штаттардан ерекшелік береді. Ёруба тілінің экити диалектілерінің арасында шағын айырмашылықтар байқалады, әсіресе басқа штаттармен шектес аудандарда. Мысалы, Адо аудандық әкімдігінің тұрғындары Ижеро аудандық әкімдігінің тұрғындарымен бірдей диалектте сөйлемейді, ал Иколе аймағының тұрғындары Икере аймағының тұрғындарынан өзгеше сөйлейді. Орналасқан жеріне байланысты ықпал алған елді мекендердің қатарында Квара штатындағы Игбомина халқының диалектісіне жақын диалектте сөйлейтін Отун (Моба жері) бар. Оке-Ако, Иреле, Омуо халқы Осун штатындағы Ижеса халқының диалектісіне ұқсас диалектте сөйлейді.

Дін

85% христиан, 10% мұсылман және 5% дәстүрлі йоруба анимистерін құрайды. Нигерия шіркеуінің Ондо англикандық провинциясы үш епархияны қамтиды: епископ Исаак Олатунде Олубовал басқаратын Экити Оке (2004), епископ Руфус Виктор Ажилейе Адепожу басқаратын Экити Батыс (2005) және епископ Эндрю Олушола Ажаи басқаратын Экити (1996). Экити епархиясында (1972 жылы Адо Экити ретінде құрылған) 446,475 католик (2021), Ибадан архиепархиясының суфрагандық епархиясы, епископ Феликс Феми Ажакайе басқаруындағы 63 приходқа ие (2010).

Білім

Экити штаты Нигерияда қолданылып жүрген 6-3-3-4 білім беру жүйесін қолданады. Бастауыш білім беру Экити штатының әмбебап негізгі білім беру жөніндегі кеңесінің бақылауында, ол әдетте UBEC-пен серіктестік құрып, әмбебап негізгі білім беру саясатында көзделгендей, адам капиталын және инфрақұрылымды дамытуды қамтамасыз етеді. Штаттың Білім министрлігі Нигерияның барлық аймақтарындағыдай, жеке және мемлекеттік мектептерде бастауыштан орта білімге дейінгі тіркеу және есепке алу жұмыстарын үйлестіреді. 1896 жылы құрылған Эммануэль мектебі (қазіргі Эммануэль балабақшасы және бастауыш мектебі) Экити штатындағы алғашқы және ең көне ресми мектеп болып табылады. Экити, Адо қаласындағы Saint Joseph балабақшасы және бастауыш мектебі, Икере-Экитидегі St. Louis бастауыш мектебі, Адо-Экитидегі Catford балабақшасы және бастауыш мектебі, сондай-ақ EKSU қызметкерлерінің мектебі Экити штатындағы ең танымал бастауыш мектептердің қатарында. Экити штатындағы көрнекті орта мектептерге мыналар жатады: Адо-Экитидегі Christ’s School, Адо-Экитидегі Petoa City College, Адо-Экитидегі Экити Англикандық діни орта мектебі, Адо-Экитидегі New Creation College және Уси-Экитидегі Notre Dame College. Экити штатында барлығы бес университет бар, атап айтқанда: 2009 жылы құрылған және Экити штатының астанасында негізгі кампусы орналасқан Афе Бабалола университеті (Адо-Экити) – Нигериядағы жетекші жеке университеттердің бірі. Экити мемлекеттік университеті (Адо-Экити), Ойе-Экитидегі Федералды университет, Илоро-Экитидегі Venite университеті және жақында құрылған Икере-Экитидегі Бамидели Олумилуа білім, ғылым және технология университеті – Экити штатындағы мемлекеттік университеттер. Экити штатындағы басқа да жоғары оқу орындары: Адо-Экитидегі Федералды политехникалық институт, Адо-Экитидегі Crown Polytechnic, Ижеро-Экитидегі Денсаулық сақтау технологиясы колледжі.

Саясат

Мемлекеттік үкіметті демократиялық жолмен сайланған әкім басқарады, ол штаттың құрылтай палатасының мүшелерімен тығыз жұмыс істейді. Штаттың астанасы Адо-Экити қаласы.

Сайлау жүйесі

Әрбір штаттің сайлау жүйесі өзгертілген екі турлы жүйе арқылы таңдалады. Бірінші турда жеңіске жету үшін кандидат көпшілік дауысқа ие болуы керек, сондай-ақ штаттың кемінде екі үшін бір бөлігіндегі жергілікті билік аймақтарында 25%-дан астам дауыс алуы тиіс. Егер ешбір кандидат белгілі бір шекті өте алмаса, екінші турда ең көп дауыс жинаған кандидат пен ең көп жергілікті билік аймақтарында көпшілік дауыс алған кандидат арасында сайлау өтеді.

Табиғи ресурстар

Экити жері табиғи түрде көптеген табиғи ресурстармен дамыған. Аймақ минералдық қорына қатысты әлеуеті зор. Оларға гранит, каолинит, колумбит, чарноккит, темір кені, барит, әк тас, аквамарин, құнды тастар, фосфат, турмалин, шектеулі мөлшерде алтын және көмір кіреді. Бұл ресурстар негізінен Ижеро, Экити-Уэст, Адо-Экити, Иколе, Икере, Исе-Экити және басқа да жергілікті басқару аудандарының түрлі қалалары мен ауылдарында орналасқан. Аймақ су ресурстарымен дамыған, оның ірі өзендері – Эро, Осун, Осе және Огбезе. Таулы аймақ әртүрлі туристік тартымдылықтарға ие, атап айтқанда: Икогоси жылы бұлақтары; Аринта сарқырамасы; Икередегі Олосунта және Ороле төбелері; Эриджиян Экитідегі Эрин Аёнугба өзені; Адо Экитідегі Фажуи ескерткіш паркі және тағы да басқалар. Икогоси туристік орталығы ең танымал және ең дамыған орталық. Жылы бұлақ – бірегей табиғи ерекшелік, және орталықта қолдаушы инфрақұрылымдар құрылған. Қазіргі уақытта бұл бұлақ жеке компания UAC Nigeria арқылы коммерциялық мақсатта бөтелкеге құйылып, өңделіп сатылуда. Сонымен қатар, аймақ ауыл шаруашылығы ресурстарына бай, какао – басты экспорттық өнім. Экити жерінің атақты Батыс аймақтың какао өнімдерінің 40%-дан астамын құрағаны бұрыннан мәлім. Аймақ орман ресурстарымен де белгілі, әсіресе ағашпен, және 2022 жылдың наурызында Obeche (Triplochiton scleroxylon) өзінің танымалдылығы мен экономикалық маңыздылығына байланысты Мемлекеттік ағаш ретінде бекітілді.