Кіріспе
Адам мәдениетінде жәндіктерді жеу практикасы. Адамның энтомофагиясы немесе адам энтомофагиясы – адамның мәдени және биологиялық контексте жәндіктерді (энтомофагия) тұтынуын сипаттайды. Антропология, мәдениеттану, биология және медицинада қолданылатын ғылыми термин – антропоэнтомофагия. Антропоэнтомофагия арахнидтер мен мириаподтар сияқты жәндіктерден басқа буынтұқымдыларды жеуді қамтымайды, бұл арахнофагия деп анықталады. Энтомофагия адам емес приматтар арасында кең таралғандығы және көптеген адам қауымдастықтарында жиі кездесетіндігі ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Кейбір жәндіктердің жұмыртқалары, дернәсілдері, қуыршақтары және ересектері адамдар тарих бойы, ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейін жеп келеді. Шамамен 3000 этникалық топ энтомофагиямен айналысады. Адамның жәндік жеуі әлемнің көптеген аймақтарындағы мәдениеттерге тән, соның ішінде Орталық және Оңтүстік Америка, Африка, Азия, Австралия және Жаңа Зеландия. Әлем елдерінің 80 пайызы 1000-ден 2000-ға дейін жәндік түрлерін жейді. FAO шамамен 1900 жеуге жарамды жәндік түрін тіркеген және 2005 жылы әлемде екі миллиардқа жуық жәндік жеуші болғанын бағалаған. FAO мал өндірісінен туындаған қоршаған ортаның нашарлауына қарсы шешім ретінде жәндіктерді жеуді ұсынады. Кейбір қоғамдарда, әсіресе батыс елдерінде энтомофагия сирек кездеседі немесе табу болып саналады. Солтүстік Америка мен Еуропада жәндік жеу жиі кездеспесе де, басқа жерлерде олар танымал тағам болып қалады, ал кейбір компаниялар батыс диетасына жәндіктерді тағам ретінде енгізуге тырысады. Әлемде жейтін жәндіктерге саңырауқұлақтар, цикадалар, шегірткелер, құмырсқалар, әртүрлі қоңыздар (мысалы, ұн құрттары, қарақұмырдың дернәсілдері) және әртүрлі құрттар (мысалы, бамбук құрттары, мопани құрттары, жібек құрттары және балауыз құрттары) жатады.
Entomophagy in humans or human entomophagy describes the consumption of insects (entomophagy) by humans in a cultural and biological context. The scientific term used in anthropology, cultural studies, biology and medicine is anthropo entomophagy. Anthropo entomophagy does not include the eating of arthropods other than insects such as arachnids and myriapods, which is defined as arachnophagy. Entomophagy is scientifically documented as widespread among non human primates and common among many human communities. The eggs, larvae, pupae, and adults of certain insects have been eaten by humans from prehistoric times to the present day. Around 3,000 ethnic groups practice entomophagy. Human insect eating is common to cultures in most parts of the world, including Central and South America, Africa, Asia, Australia, and New Zealand. Eighty percent of the world's nations eat insects of 1,000 to 2,000 species. FAO has registered some 1,900 edible insect species and estimates that there were, in 2005, around two billion insect consumers worldwide. FAO suggests eating insects as a possible solution to environmental degradation caused by livestock production. In some societies, primarily western nations, entomophagy is uncommon or taboo. While insect eating is uncommon in North America and Europe, insects remain a popular food elsewhere, and some companies are trying to introduce insects as food into Western diets. Insects eaten around the world include crickets, cicadas, grasshoppers, ants, various beetle grubs (such as mealworms, the larvae of the darkling beetle), and various species of caterpillar (such as bamboo worms, mopani worms, silkworms and waxworms).
Адам мен жәндіктердің тұтынатын прекурсорлары
Эволюциялық тұрғыдан алғанда, *Homo sapiens*-тің алдыңғы буын өкілдері энтомофагтар және арахнофагтар болған. Құрт-қоңыздарға деген қасиеттер қазіргі приматтардың арасында да әр түрлі деңгейде кездеседі, мысалы, мармосеттер мен тамариндер. Кейбір зерттеушілер алғашқы приматтар түнгі және ағаш өмірін кешетін құрт-қоңыздар болған деп санайды. Археологиялық жазбаларда, сүйек құралдарындағы тозу белгілері ертедегі гоминидтердің, мысалы, *Australopithecus robustus*-тың термиттерді жинап жегенін көрсетеді. Лесник сонымен қатар көптеген зерттеулерді қарастырып, сүйектің бойымен созылып жатқан тозу белгілері термиттердің илеуін қазу үшін қолданылған құралдардың белгісі екенін анықтады. Бұл белгілер өсімдіктер мен тамырларды қазу үшін қолданылған құралдардағы белгілерден өзгеше – оларда көлденең бұрышта қазудан және термиттердің илеуінде кездеспейтін тастарға тиюден туындаған, әртүрлі бағыттардағы тозу белгілері болады. Изотоптық зерттеулерді қайта қарау *A. robustus*-тың протеин көзі ретінде өсімдіктер мен жемістерді көп жемейтінін, оның орнына жануарлар немесе жәндіктер протеинімен толықтырылғанын көрсетті. Шамамен 1,8 миллион жыл бұрынғы *Homo erectus*-қа жататын KNM ER 1808 үлгісінің сүйектеріндегі ауытқулар, жануарлардың бауырларын көп жеуден туындаған гипервитаминоз А-ға байланысты аңшылық моделінің дәлелі ретінде жиі пайдаланылады. Алайда, Марк Скиннер бал арасының личинкалары мен қуыршақтарын жеудің де гипервитаминоз А-ға себеп болатын жеткілікті А витаминін қамтамасыз ете алатынын ұсынды. Испанияның солтүстігіндегі Алтамирадағы үңгір суреттері, б.з.д. 30 000 – 9 000 жылдарға дейін сақталған, жеуге жарамды жәндіктерді және жабайы аралардың ұяларын жинауды бейнелейді, бұл энтомофагтық қоғамның болуын көрсетеді. Африка, Мексика және Оңтүстік Америка ақуыздың арзан және тұрақты көздері болып табылады. 130 елдегі 3071 этникалық топ 2086 түрді жейді. Әлем елдерінің 80 пайызында жәндіктер желетіні белгілі. *Udonga montana* – пентатомид қоңызы, белгілі бір уақыт аралығында саны көбейіп, Солтүстік-Шығыс Үндістанда желінеді. Индонезиядағы бірнеше этникалық топтар жәндіктерді, әсіресе шегірткелерді, саранчоларды, термиттерді, саго пальмасының құрттарының личинкаларын және араларды жейді. Ява мен Калимантанда шегірткелер мен саранчолар көбінесе пальма майында қуырылып, хрустящий крипик немесе ремпеек түрінде желінеді. Баниувангиде, Шығыс Явада, банан жапырағына оралған және буланған, дәмдеуіштермен және ұсатылған кокоспен дәмделген, аралары бар арнайы боток – боток тавон (бал арасы ботогы) бар. Калимантанның даяк тайпалары, сондай-ақ Молукка және Шығыс Индонезиядағы Папуа тайпалары лалат сагу (саго құрты) немесе саго пальмасының құрттарының личинкаларын жейді. Бұл ақуызға толы личинкалар Папуада деликатес саналады және қуырылып немесе пісірілмей желінеді. Тайландта, әсіресе солтүстік провинцияларда, кейбір жәндіктер де желінеді. Тайландтың дәстүрлі базарларында көбінесе қуырылған шегірткелер, сүңгірткелер (чинг рит), ара личинкалары, жібек құрттары (нон май), құмырсқа жұмыртқалары (хай мот) және термиттер сатылады. Мексикадағы Идальго сияқты жерлерде дәстүрлі тағамдарда жәндіктерді қолдану олардың санының азаюына себеп болды. Шығыс Африкада Кунга торт – тығыз қысылған ұшқыштардан жасалған тағам.
Cave paintings in Altamira, north Spain, which have been dated from about 30,000 to 9,000 BC, depict the collection of edible insects and wild bee nests, suggesting a possibly entomophagous society. Africa, Mexico and South America as cheap and sustainable sources of protein. Up to 2,086 species are eaten by 3,071 ethnic groups in 130 countries. Insects are known to be eaten in 80 percent of the world's nations. Udonga montana is a pentatomid bug that has periodic population outbreaks and is eaten in northeastern India. Traditionally several ethnic groups in Indonesia are known to consume insects—especially grasshoppers, crickets, termites, the larvae of the sago palm weevil, and bees. In Java and Kalimantan, grasshoppers and crickets are usually lightly battered and deep fried in palm oil as a crispy kripik or rempeyek snack. In Banyuwangi, East Java, there is a specialty botok called botok tawon (honeybee botok), which is beehives that contains bee larvae, being seasoned in spices and shredded coconut, wrapped inside a banana leaf package and steamed. Dayak tribes of Kalimantan, also Moluccans and Papuan tribes in Eastern Indonesia, are known to consume ulat sagu (lit. 'sagoo caterpillar') or larvae of sago palm weevil. These protein rich larvae are considered as a delicacy in Papua, eaten both roasted or uncooked. In Thailand, certain insects are also consumed, especially in northern provinces. Traditional markets in Thailand often have stalls selling deep fried grasshoppers, cricket (ching rit), bee larvae, silkworm (non mai), ant eggs (khai mot) and termites. The use of insects as an ingredient in traditional foodstuffs in places such as Hidalgo in Mexico has been on a large enough scale to cause their populations to decline. In East Africa, Kunga cake is a food made of densely compressed flies.
Батыс мәдениетінде
700 жылға дейін. 400 жылға қарай ассириялық бейнелемеде шегірткелер деликатес ретінде бейнеленген. Киелі кітапта да, Құранда да шегіртке жеу туралы сілтемелер бар. Ежелгі гректер мен римдіктер жәндіктерді, әсіресе олардың дернәсілдерін, мысалы, аралар мен цикадаларды жеген. Плинийдің еменде мекендейтін коссусы, мүмкін ағаш бұрғышының дернәсілі, гректер мен римдіктер үшін деликатес саналған. Үлкен емен қоңызы (Cerambyx cerdo syn. C. heros) кейбір мамандардың пікірінше, коссустың анықталуына ықтимал үміткер болып саналады, Refn|group="lower alpha"|Mulsant (1841a)(қайта басылым), ал Маймонид (Рамбам) сегіз "түрлі" жәндіктерді, оның ішінде шегірткелер мен жұлдызқұрттарды анықтады. Бірақ шегірткелер, бал және лак жәндіктерінен басқа, жәндіктер көбінесе кошер емес. Жақияның «жабайы балы» Ебиониттер ішінде манна сияқты дәмді, нанға айналдырылған деп түсіндірілгенін атап өтуге болады. Сонымен қатар, манна – бұл қабыршақты жәндіктердің шірегі (Trabutina mannipara (obs. Coccus manniparus Ehrenberg) неміс текті израильдік энтомолог Фридрих Симон Боденхаймер анықтаған. 2011 жылға қарай Батыс әлеміндегі бірнеше мейрамханалар тұрақты түрде жәндіктерді ұсынды. Мысалы, Ванкувердегі (Британдық Колумбия, Канада) екі орында крикетке негіделген тағамдар ұсынылды: (Vij's Restaurant пісірілген крикет ұнтағынан немесе тағамнан жасалған параталар жасады, ал оның серіктес мейрамханасы Ранголи Ресторан наан қамырына себілген бүтін пісірілген крикеттен жасалған пицца ұсынды). Aspire Food Group Солтүстік Америкадағы алғашқы ірі жәндік шаруашылығы компаниясы болды, ол адамдарға арналған органикалық үй крикеттерін өсіруге арналған қоймада автоматтандырылған жабдықтарды пайдаланды.
Қалпына келтіру және мәдени табу
Батыс мәдениетінде энтомофагия (кармин және шеллак сияқты кейбір тағамдық қоспалардан басқа) табу ретінде қарастырылады. Осы табуға байланысты жирену Батыс медиасында қолданылады. Мысалы, 1962 жылғы итальяндық «Mondo Cane» фильмінде шок эффектісі үшін жәндіктерден жасалған банкет көрсетілсе, ал «Индиана Джонс және Doom ғибадатханасы» (1984) фильмінде де осыған ұқсас банкетте жәндіктер шок эффектісі үшін пайдаланылады. Батыста энтомофагиядан бас тарту, молюскалар және жәндіктердің жақын туыстары – қаңылтырлар сияқты басқа омыртқасыздарды жеумен қатар жүреді және дәмдік қасиеттеріне немесе тағамдық құндылығына байланысты емес. Яһуди дінінде көптеген жәндіктер кошер емес деп есептеледі, тек кейбір қауымдар мойындайтын «кошер шегірткелерінің» бірнеше түрінен басқа. Қоғамдық денсаулық сақтау саласының диетологы Алан Дангур Батыс мәдениетінде кең ауқымды энтомофагияға «өте үлкен» кедергілер келеді деп мәлімдеді, олар «әлдеқашан еңсерілмейтін болуы мүмкін». Батыста энтомофагияға кеңінен жирену сезімі бар, себебі жәндіктер «ласты және ауру тарататын» жаратылыстар ретінде қарастырылады. Антрополог Марвин Харрис жәндіктерді жеудің құс немесе мал сияқты басқа ақуыз көздері бар мәдениеттерде табу болып табылатынын болжайды, бірақ мал шаруашылығы мен энтомофагияны біріктіретін мәдениеттер де бар. Мысалы, Ботсвана, Оңтүстік Африка және Зимбабведе мал өсірудің күшті дәстүрлері энтомофагиямен – мысалы, мопане құрты жеумен қатар жүреді. Сонымен қатар, энтомофагия кең таралған мәдениеттердегі адамдар жәндіктерді таңдауда шектеусіздік танытпайды, мысалы, тайлық тұтынушылар өз мәдениетінде жеуге болмайтын жәндіктерді Батыс тұтынушылары сияқты қабылдайды.
Жылжыту
АҚШ-тың Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы энтомофагияны дамытуға бірнеше рет қызығушылық танытты. 2008 жылы ФАО «Азия мен Тынық мұхиты аймағында жәндіктерді дамыту мүмкіндіктерін талқылау» мақсатында конференция ұйымдастырды. Дёрсттің сөзіне göre, ФАО-ның энтомофагияға қатысты күш-жігері энтомофагияның тарихи түрде қабылданған, бірақ соңғы кезде танымалдылығы төмендеген аймақтарға бағытталған. 2011 жылы Еуропалық комиссия жәндіктерді тағам ретінде қолдану туралы есептерді сұрады, сондай-ақ Еуропалық Одаққа мүше елдерден түскен есептер жәндік тағамдарын өндірудің жаңа процесі үшін заңнамалық ұсыныстарды әзірлеуге пайдаланылатынын мәлімдеді. NPR хабарлағандай, Еуропалық Одақ энтомофагияны адамдарға протеин көзі ретінде зерттеуге 4 миллион доллардан астам инвестиция салып отыр.
Жәндіктерді жеудің пайдасы
Үлкен масштабтағы энтомофагияның әлеуетін бағалау кейбір сарапшыларды жәндіктерді дәстүрлі мал шаруашылығына балама ақуыз көзі ретінде қарастыруға алып келді, оның мүмкін пайдаларына жоғары тиімділік, төмен ресурстарды қолдану, азық-түлік қауіпсіздігінің артуы және экологиялық және экономикалық тұрақтылық жатады. Олардың құрамында талшықтар бар, көбінесе қанықпаған майлар және кейбір витаминдер мен қажетті минералдар кездеседі.
Азық-түлік қауіпсіздігі
Жәндіктерді тамақ ретінде пайдалану әлеуетін толық бағалау үшін қосымша зерттеулер қажет болғанымен, олар маңызды қоректік заттардың табиғи көзі болып табылады, бұл кедей және бай елдер арасындағы ақуыз тұтынуындағы айырмашылықты азайтуға және экологиялық жүктемені жеңілдетуге мүмкіндік береді. Көптеген жәндіктерде лизиннің мол қоры бар, ол дәнді дақылдарына көп мөлшерде тәуелді болатын көптеген адамдардың диетасында жетіспейтін аминқышқылы. Кейбір мамандар жерді пайдалану қысымының күшеюі, климаттың өзгеруі және жүгеріні биоотын өндіруге пайдалану салдарынан азық-түлік астықтарының тапшылығы болашақтағы ақуыз сұранысын қанағаттандыруға елеулі қиындықтар туғызады деп санайды. Жәндіктерді тамақ және жем ретінде пайдалану 21-ғасырда, жануар ақуыздарының құнының өсуіне, азық-түлік және жем қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарға, қоршаған ортаға түсетін қысымға, халық санының өсуіне және орта тап арасында ақуызға деген сұраныстың артуына байланысты ерекше маңызға ие мәселеге айналды. 2013 жылы азық-түлік қауіпсіздігі және тамақтану мәселелеріне арналған ормандар жөніндегі халықаралық конференцияда БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы "Тамаққа жарамды жәндіктер – азық-түлік және жем қауіпсіздігінің болашақ перспективалары" атты басылым шығарды, онда жәндіктердің азық-түлік қауіпсіздігіне қосқан үлесі сипатталған. Жерді пайдалану және су талаптары мал шаруашылығында бірдей көлемдегі азық-түлік өндіруге қажетті ресурстардың аз бөлігін құрайды. 150 грамм шегіртке етін өндіруге өте аз су жеткілікті, ал бірдей көлемдегі сиыр етін өндіру үшін 3290 литр су қажет. Мал шаруашылығының қарқынды дамуы және кең ауқымы бүкіл әлемде экологиялық зиянға әкелді. Ет өндірісінің 2050 жылға дейін екі есеге артуы күтілуде, ал қазіргі жағдайды сақтау үшін өндірілген бірлікке тиетін экологиялық әсерді 50 пайызға азайту қажет. ФАО-ның мәлімдемесіне сәйкес, мал шаруашылығы "жергілікті және жаһандық деңгейдегі ең маңызды экологиялық проблемалардың ең ірі себептерінің бірі болып табылады". Жалпы алғанда, мал шаруашылығынан болатын шығарындылар жалпы антропогендік парниктік газдар эмиссиясының 18 пайызын құрайды, бұл көлік секторынан асып түседі. Көптеген жәндіктердегі энергияны ақуызға айналдыру қатынасы шамамен 4:1 құрайды, ал мал шаруашылығында бұл көрсеткіш 54:1-ге жуық. Бұл, негізінен, дәстүрлі мал шаруашылығы үшін жемді алдымен өндіру қажеттігімен байланысты. Сонымен қатар, жылы қанды омыртқалы жануарлар дене температурасын сақтау үшін көп мөлшерде энергия жұмсаса, суық қанды өсімдіктер мен жәндіктерге мұндай қажеттілік болмайды. Тамақтанған тамақтың денеге айналу тиімділігін өлшеуге болатын көрсеткіш бар: мысалы, сиыр етінің 10% ғана сіңген тамақтан денеге айналады, ал жібек құрттарында бұл көрсеткіш 19-31%, ал неміс тарақандарында 44% құрайды. Үй шаяны (Acheta domesticus) бойынша жүргізілген зерттеулер жәндіктердің азық-түлік көзі ретінде тиімділігін растайды. 30°C және одан жоғары температурада өсірілген және дәстүрлі малға берілетін тамақпен бірдей сапалы тамақпен қоректендірілген шыңғыраулар шошқалар мен бройлерлік тауықтарға қарағанда екі есе, қойларға қарағанда төрт есе, ал өгіздерге қарағанда алты есе тиімдірек азық-түлік айналдыру қабілетін көрсетті, сонымен қатар сою кезіндегі шығымдарды ескергенде. Таиландта екі түрлі жеуге жарамды жәндік (шыңғырау және пальмалық кеміргіш личинкалары) тиісінше солтүстік және оңтүстікте кең таралған. Солтүстік-шығыстағы шыңғырау шаруашылығының әдістері ұқсас, ал технология енгізілгеннен бері 15 жыл өткенімен өсіру әдістері көп өзгерген жоқ. Шағын көлемді, аз санда тұқым көбейту резервуарлары бар шыңғырау шаруашылығы қазіргі уақытта сирек кездеседі, ал көптеген шаруашылықтар орташа немесе ірі кәсіпорындар болып табылады. Техникалық, маркетингтік және бизнес мәселелері бойынша ақпарат тарату үшін, әсіресе Таиландтың солтүстік-шығысы мен солтүстігінде, шыңғырау шаруашылығымен айналысатын кооперативтер құрылды. Шыңғырау шаруашылығы маңызды мал шаруашылығы саласына айналды және көптеген шаруалардың табыс көзіне айналды. 2013 жылы 217 529 қораны пайдаланатын шамамен 20 000 шаруа қожалығы тіркелді. 2010 жылдары жәндіктерді өсіру әдістерін жаңғырту мақсатында құрылған ұйымдар жәндіктердің адамдарға азық-түлікпен қамтамасыз етуде басқа жануар ақуыздарын ығыстыруы үшін қажетті ауқым мен тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
Жергілікті өсіру
Тамаққа жарамды жәндіктер оларды өсіретін жергілікті тұрғындарға экономикалық, тағамдық және экологиялық пайда әкеле алады. Мысалы, Оңтүстік Африканың мопан құрты мопан ормандарын сақтау үшін "басты түр" (флагмандық таксон) болып табылады. Кейбір зерттеушілер тамаққа жарамды жәндіктердің азық-түлік қауіпсіздігі және орманды сақтау мәселелерін үйлестіре отырып, жәндіктерді сақтауға ерекше мүмкіндік беретінін, бұл үшін тиісті мекендеу ортасын басқару және жергілікті дәстүрлі білім мен кәсіпкерлікті қолдау қажет екенін айтады.
Үй жануарларына арналған тамақтың баламалы түріне айналуы
Құрт-құмырсқаларды жануарлар тағамында белок көзі ретінде пайдалануға мүмкіндік бар. Жаңа белок көздері сезімтал асқазан-ішек жолы немесе тағамдық аллергиясы бар жануарлар үшін пайдалы болуы мүмкін, себебі бұл белоктар жануардың денесімен танылмайды, демек тітіркенуге себеп болу ықтималдығы төмен. Құрт-құмырсқалар үй жануарлары мен мал үшін жоғары дәмділікке ие екені де көрсетілген. Олардың аминқышқылдарының құрамы жақсы, сондай-ақ үй жануарлары үшін қажетті көптеген маңызды қоректік заттарды қамтиды. Жануарларда құрт-құмырсқалардың ас қорытуға оңай сіңетіні де анықталды. Көбінесе қолданылатын құрт-құмырсқалардың белок сапасын және олардың дәстүрлі жануарлар тағамының белоктарымен салыстырғандағы қоректік құндылығын бағалау үшін зерттеулер жүргізілген.
Жарақаттың бұзылуы
Спора түзетін бактериялар жәндіктердің шикі және пісірілген ақуыздарын бұзып, тамақтан улану қаупін тудыруы мүмкін. Ішкілікке жарамды жәндіктерді сақтықпен өңдеу қажет, бірақ олардың бұзылуын болдырмау үшін қарапайым әдістер бар. Мұздату алдында қайнату ұсынылады; кептіру, қышқылдандыру немесе ашыту арқылы дайындалған тағамдарда қолдану да тиімді көрінеді.
Уыттылық
Жалпы алғанда, көптеген жәндіктер шөппен қоректенеді және бәсекелес түрлерге қарағанда аз мәселе тудырады. Ідеалды жағдайларда пісіру ұсынылады, себебі зиянды паразиттер болуы мүмкін. Бірақ пестицидтерді қолдану жәндіктерді адамдарға жеуге жарамсыз етеді. Гербицидтер жәндіктерде биоаккумуляция арқылы жинақталуы мүмкін. Мысалы, шегірткелердің көбейіп кетуіне қарсы шашыру арқылы күрессе, адамдар оларды жей алмайды. Бұл қиындық тудыруы мүмкін, себебі шегірткелер жеуге жарамды өсімдіктерді өздері жеп қояды. 2003 жылдың қараша айында Калифорния Денсаулық сақтау департаменті чапулин жегеннен кейін қорғасынмен улану жағдайларын тіркеген.
Аллергиялық реакциялар
Жәндіктерді тұтынудың салдарынан болатын аллергиялық жағымсыз реакциялар қауіпті болуы мүмкін. Бір шолуда жеуге жарамды жәндіктер мен шаяндар арасындағы өзара әрекеттесу клиникалық маңызды деп табылған. Таиландта жеуге жарамды жәндіктерге аллергияның таралуын зерттеу көрсеткендей: шамамен 7,4% адамдар жәндіктерге аллергияны көрсететін жағымсыз реакцияны, ал 14,7% адамдар жәндіктерге аллергияны көрсететін бірнеше жағымсыз реакцияны бастан өткерген. Бұдан әрі, бұрыннан белгілі бір тағамға аллергиясы бар адамдардың шамамен 46,2% жәндіктерді жегеннен кейін аллергиялық реакцияның белгілерін сезінген.
Этикаға қатысты наразылықтар
Құрт-құмырсқаларды жеудің адамгершілікке сай екендігі күмәнданып отыр. Бір қарсылық – басқа жануарлардан алынатын тағамдармен салыстырғанда, бір бірлік ақуыз алу үшін өте көп сандағы жеке тұлғалар өсіріліп, өлтіріледі, бұл ерте өлім-жітімнің жоғары деңгейімен одан да ушықтырылады. Сондай-ақ, жәндіктердің санаға ие болуы және салдарынан ауырсыну мен азап сезіну мүмкіндігі де мазасыздық тудырады.
Тұрақтылықтың теріс аспектілері
Жәндіктерді тұтынудың тұрақтылығына қатысты алаңдаушылықтар туындады, мысалы, жабайыдан көптеп терудің салдарынан туындаған артық пайдалану. Тұтыну үшін өсірілген жәндіктерді азықтандыруға қолданылатын тағамның қоршаған ортаға тигізетін әсері де зор болуы мүмкін, бұл көлемді өндіріске жеткенде жәндіктерді тұтыну дәстүрлі ақуыз көздерімен салыстырылатын тұрақтылық деңгейіне ие болуы мүмкін, соның салдарынан кез келген артықшылық жойылуы мүмкін. Бұған қоса, жеуге жарамды жәндіктерді сақтау процестері, мысалы, тоңдырып кептіру және ұнтақтау, көп мөлшерде энергияны қажет етуі мүмкін. Жәндіктерді тұтыну, басқа жануарларды тұтынуға қарағанда экологиялық тұрғыдан тиімді деп саналады.