Анджей Пануфник: Польшалық композитор және дирижер

Кіріспе

Польша композиторы және дирижері

Сер Анджей Пануфник (24 қыркүйек 1914 – 27 қазан 1991) – поляк композиторы және дирижері. Ол Польшаның ең көрнекті композиторларының бірі ретінде танылды, ал дирижер ретінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Варшава филармониялық оркестрінің қайта құрылуына зор үлес қосты. Ел үкіметінің музыкадан тыс талаптарына көңілі толмағандықтан, 1954 жылы Ұлыбританияға қашып өтті және британдық азаматтық алды. 1957 жылы ол Бирмингем қалалық симфониялық оркестрінің бас дирижері болды, бірақ екі жылдан кейін композицияға толыққандай берілу үшін осы лауазымынан бас тартты.

Балалық шағы мен оқу

Пануфник Варшавада дүниеге келді, анасы скрипкашы, әкесі болса әуесқой (бірақ белгілі) скрипка жасаушы еді. Кішкентай кезінен музыкаға деген қызығушылығы мен ұшақтардың құрылысына деген талпынысы арасында қырылысқа түсті. Әжесі оған фортепиано сабақтарын берді, бірақ ол талантты болғанымен, оқуы тұрақсыз болды. Оқушы кезінде ол бірнеше танымал әндер жазды, бірақ әкесі оның музыкалық карьераны қууын қабылдамады. Соңында әкесі келісімін берді, бірақ ұлының мектепті бітіруі керек еді. Осы кезде Пануфник Варшава консерваториясына пианино емтиханына түсуге тым үлкен болып қалды, бірақ барабаншы студент ретінде қабылдауға қол жеткізді. Бірақ көп ұзамай барабан класын тастап, композиция мен дирижерлікке ден қойды; ол жақсы жұмыс істеді және курсты әдеттегіден гөрі әлдеқайда жылдам аяқтады. 1936 жылы үздік дипломмен бітіргеннен кейін, Венаға барып Феликс Вайнгартнердің басшылығымен бір жыл бойы дирижерлік оқуға бару жоспарлары, әскери қызметке шақырылуынан кейін кейінге шегерілді. Пануфник медициналық комиссиядан бір күн бұрын радиодан ортағасырлық поляк әні – "Богуродзицаны" естігенін еске алды. Бұл оны толығымен баурап алды, ол түн бойы қара кофе ішіп отырды. Соның салдарынан ол медициналық комиссиядан өте алмады және әскери қызметтен босатылды. Оның орнына ол бір жыл бойы ақша тауып, киноға музыка жазып, өзіне есім шығарды. 1937 жылы Пануфник Вайнгартнермен бірге оқу үшін Венаға сапарлады. Ол сондай-ақ Екінші Вена мектебінің композиторларының музыкасын оқу ниетін орындады, бірақ Арнольд Шенбергтің шығармаға көркемдік тұтастық беру үшін шектеулер қоюын мақұлдағанмен, додекафониялық музыка оған ұнамады. Пануфник жоспарланған бір жылдық оқуын аяқтамай Польшаға оралды, бірақ саяси жағдай Вайнгартнер академиядан қуылғаннан кейін көп ұзамай елді тастады. Пануфник бірнеше ай Париж бен Лондонда тұрды, онда жеке сабақтар алды және өзінің алғашқы симфониясын жазды. Ол Лондонда Вайнгартнермен қайта кездесті, және ескі дирижер оған нашарлап бара жатқан халықаралық жағдайдың салдарынан сақтану үшін Англияда қалуға кеңес берді. Алайда Пануфник Польшаға қайтуға бекінді.

Panufnik was born in Warsaw, the second son of a violinist mother and an amateur (but renowned) violin maker father. From an early age he was torn between an interest in music and a fascination with the mechanics of aeroplanes. His grandmother gave him piano lessons, but although he showed talent his studies were erratic. As a schoolboy he composed some successful popular tunes, but his father did not approve of his son's pursuing a musical career. Eventually his father relented, permitting the boy to study music provided he matriculated. By this time, Panufnik was too old to take the piano entrance examination for the Warsaw Conservatory, but succeeded in gaining admission as a percussion student. He soon left the percussion class to concentrate on studying composition and conducting; he worked hard and completed the course in much less time than normal. After graduating with distinction in 1936, his plans to travel to Vienna to study conducting for a year under Felix Weingartner were delayed by his being called up for National Service. Panufnik recalled how, on the night before his medical, he heard the national Polish medieval chant Bogurodzica on the wireless. This entirely captivated him, and he sat up late into the night drinking copious quantities of black coffee. The result of this was that he failed his medical examination and was excused from military duties. Instead he used the year's hiatus earning money and reputation composing film music. Panufnik travelled to Vienna in 1937 for his studies with Weingartner. He also fulfilled his intention of studying music by the composers of the Second Viennese School, but while he applauded Arnold Schoenberg's imposition of constraints to give artistic unity to a composition, dodecaphonic music did not appeal to him. Panufnik returned to Poland before the end of his planned year long stay, leaving shortly after the Anschluss when the political situation caused Weingartner to be removed from the Academy. Panufnik also lived for some months in Paris and London, where he studied privately and composed his first symphony. He met Weingartner again in London, and the older conductor urged him to stay in England to avoid the consequences of the worsening international situation. Panufnik was determined, however, to return to Poland.

Пануфник соғысы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Варшаваны неміс оккупациялаған кезде Пануфник досы және әріптес композитор Витольд Лутославскиймен фортепиано дуэті құрды. Олар Варшавадағы кафелерде концерттер берді. Бұл поляктардың тікелей музыканы заңды түрде тыңдай алуының жалғыз жолы болды, себебі оккупациялық билік ұйымдастырылған жиналыстарға тыйым салғандықтан концерттерді ұйымдастыру мүмкін емес еді. Пануфник сонымен қатар бірнеше заңсыз Жерастылық қарсылық әндерін жазды, олардың ішінде "Варшава балалары" әні поляк қоғамында кеңінен танымал болды. Осы кезеңде ол "Трагикалық увертюра" мен екінші симфониясын жазды. Кейін Пануфник бірнеше қайырымдылық концерттерін өткізді, олардың бірінде оның "Трагикалық увертюрасы" алғаш рет орындалды. 1944 жылғы Варшава көтерілісіне дейін, ол ауру анасымен бірге Варшавадан қашып кетті, барлық музыкалық шығармаларын пәтерінде қалдырып кетті. 1945 жылдың көктемінде ағасының денесін жерлеу және өзінің қолжазбаларын қайтару үшін қаланың қираған жеріне оралғанда, ол барлық ноталарын белгісіз біреудің отқа жаққанын көрді, ол адам оның пәтерін басып алыпты. Оның шығармалары кең ауқымды қираудан аман қалғанына қарамастан, олар жартылай қираған бөлмеде отқа тасталған еді.

Социалистік реализм

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пануфник Краковқа көшіп, Армия киностудиясы үшін фильм музыкасын жазумен айналысты. Оның кейбіреулері үгіт-насихат фильмдеріне арналған еді. Пануфник кейіннен "Ауылдарды электрлендіру" фильмі үшін режиссердің электр қуаты бар үй таба алмағанын, сондықтан пилондарды бұзып, инфрақұрылымды алып тастауға тура келгенін еске алды. Пануфник Краков филармониясының бас дирижері лауазымын қабылдады. Ол жоғалған музыкасын қайта жасай бастады, ең алдымен әлі есінде жақсы сақталған "Трагикалық увертюрамен". Осыдан шабыттанған ол фортепиано триосы мен поляк шаруа әндерін де қайта құрастырды. Бірақ, бірінші симфониясы оңай болмады, нәтижесіне көңілі толмаған Пануфник енді жаңа шығармалар жазуға шолушылық ететінін шешті. Польшаның жетекші оркестрі саналған, құлап қалған Варшава филармониясының музыкалық директоры болып тағайындалған Пануфник музыканттарды шақырып, үй-жай іздеуге кірісті. Оркестрді қайта құруға кедергі келтірген бюрократиялық қиындықтар (мысалы, музыканттарға баспананың жетіспеуі) салдарынан наразылық білдіріп отставкаға кетті. Осы кезде ол шетелде дирижерлік жұмыстармен айналысты, Берлин филармониясының қонақ дирижері болды. Ол "Трагикалық увертюрасын" Германияға Варшавадағы соңғы әрекеттерін еске салмау үшін қосуды тапсырды. Осы уақытта ол қайтадан шығарма жазуға кірісіп, фортепианоға арналған "Бесіншілер шеңбері" (кейіннен "Он екі миниатюралық этюдтер") жазды. Оның арфа мен скрипкалық оркестрге арналған "Жұбату әні" Темза өзені мен түнгі аспанның үйлесімінен шабыттанды, ол Уотерлоо көпірінен қарағанда "жарқын толун айда қозғалған қара бұлттарды" көрді. Төртінші тон мен тығыз текстураларды қолдану арқылы бұл Пануфник пен поляк музыкасы үшін жаңа көтеріліс болды. Пануфник "Рустикалық симфония" да жазды, жанрдағы екі жоғалған шығармасына деген құрметтің нышаны ретінде "Симфония №1" атауын бермеді. Пануфник жаңадан құрылған Польша композиторлар одағының (ZKP) вице-президенті болды, әріптестерінің ынтасымен осы лауазымды қабылдады. Алайда, осы қызметте ол өзі қолдамайтын жағдайларға түсіп, музыкалық емес, саяси сипаттағы конференцияларға қатысты. Осындай бір конференцияда ол Золтан Кодалымен кездесті, ол жеке түрде Пануфникке ұқсас көркемдік әлсіздік сезімін білдірді. Ол сондай-ақ сталиндік социализмнің мақсаттарына жақын болған ағылшын Алан Буш және Бенджамин Франкел сияқты композиторлармен де танысты. Пануфникке қиындық тудырған жайт, соғыстан кейінгі кезеңде үкімет өнерге көбірек араласа бастады. Кеңес Одағындағы оқиғалардың, әсіресе 1948 жылғы Ждановтың жарлығының салдарынан композиторлар Кеңес реализміне еліктеуі керек, музыкалық шығармалар, барлық өнер туындылары сияқты, "Социалистік өмірдің шындықтарын" көрсетуі керек еді. Пануфник кейіннен кеңес реализмі туралы ойланып, сол кездегі поляк анекдотын келтірді: "Бұл масаға ұқсайды: тісі бар екенін бәрі біледі, бірақ ешкім оны көрген жоқ". Осы жағдайда коммунистік партияның мүшесі болмаған Пануфник тарихи поляк музыкасына негізделген шығармалар жазып, қанағаттандырарлық жол табуға тырысты. Осы мақсатта ол "Ескі поляк сюитасын" жазды. 1960 жылы Пануфник Леопольд Стоковскийді көру үшін АҚШ-қа барды. Стоковский 1953 жылы "Бейбітшілік симфониясының" американдық премьерасын өткізді, ал 1957 жылы Пануфник симфониясының қайта қаралып жаңартылған нұсқасының ("Sinfonia Elegiaca") әлемдік премьерасын өткізді, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың барлық құрбандарына арналған. Стоковский Пануфниктің "Катынь эпитафиясы", "Жаһандық дұға" және "Сакра симфониясы" шығармаларының американдық премьераларын да өткізді. Пануфникке АҚШ-қа баруға рұқсат алу қиынға соқты. Маккартизмнің салдарынан Лондондағы американдық елшіліктің қызметкерлері оған көмектеспеді және күдікпен қарады: Пануфник саусақ іздерін беруге таң қалды, және одан бірнеше рет Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының мүшесі болғаны туралы сұралды. Оның батысқа жақында ғана ашық түрде қоныс аударғаннан кейін осы қиындықтардың ирониясы Пануфникке жақсы түсінікті болды. 1962 жылы Уинсом Уорд қайтыс болғаннан кейін, Пануфник пен Джессел жақындасып, 1963 жылдың қарашасында үйленді. Олар Лондонның Твикенхэм қаласында Темза өзенінің жанындағы үйге көшті, онда Пануфник енді композицияға толығымен назар аударуға мүмкіндік алды. Оның шығармаларына Леопольд Стоковский, Сейжи Озава, Андре Превин және сэр Георг Шольти сияқты көрнекті тұлғалар үлкен сұраныс жасады, сондай-ақ скрипкалық концертті тапсырыс берген Йехуди Менухин және виолончельдік концертті тапсырыс берген Мстислав Ростропович те бар. Ол сондай-ақ Лондон симфониялық оркестрінен 3 тапсырыс алды, Бостон мен Чикагодан ғасырлық симфонияларға тапсырыс алды. Корольдік филармониялық қоғамы оның "Үміт симфониясын" ("Sinfonia di Speranza") тапсырыс берді. Пануфник 1990 жылы демократия қайта орнатылғанға дейін Польшаға оралмады. Ол 1991 жылы II Елизавета патшайымынан рыцарь атағын алды. Ол Твикенхэмде 77 жасында қайтыс болды және Ричмонд зиратына жерленді. Оның екінші әйелі Камилладан туған қызы Роксана (1968 ж.т.) да композитор. 2014 жылы, оның туған күнінде, бірқатар мерекелік концерттер мен шаралар өтті. Лондондағы симфониялық оркестр мен Варшава филармониясының ақпан айында өткізген симфониялық орындары, Пануфникпен тығыз байланысы бар екі оркестр, ерекше оқиғалардың бірі болды. 24 қыркүйекте, оның туған күнінде, Бирмингем қалалық симфониялық оркестрі фортепиано концерті мен "Sinfonia Elegiaca" шығармаларын орындады. 30 қарашада Лондондағы Kings Place-те өткен Пануфник күнінде Бродский квартеті өнер көрсетті. Қараша айында Сан-Паулу симфониялық оркестрі Станислав Скровачевский дирижерлігімен "Трагикалық увертюраны" екі рет орындады. Сондай-ақ 2014 жылы неміс Classic Produktion Osnabruck лейблы Łukasz Borowicz дирижерлігімен Пануфник симфониялық шығармаларының сегіз томдық циклын жариялауды аяқтады. 2014 жылы Польша мұражайы қоғамы (UK) оның Твикенхэмдегі үйіне мемориалдық тақта орнатты.

After World War II, Panufnik moved to Kraków where he found work composing film music for the Army Film Unit. Some of this inevitably was for propaganda films; Panufnik later recounted how for one film, The Electrification of the Villages, the director was unable to find a house without a supply of electricity, and had to demolish pylons and remove infrastructure to film it being built. Panufnik accepted the post of Principal Conductor with the Kraków Philharmonic Orchestra. He reconstructed some of his music that had been lost, starting with the Tragic Overture which was still fresh in his mind. Encouraged by this he also reconstructed his Piano Trio and Polish Peasant Songs. However, his first symphony did not prove so easy and, disappointed with the result, Panufnik decided that he would thereafter concentrate on composing new works. Appointed Music Director of the defunct Warsaw Philharmonic Orchestra, traditionally Poland's leading orchestra, Panufnik set about engaging musicians and finding premises. When bureaucratic obstacles made the reconstitution of the orchestra difficult (for example, the lack of available living accommodation for the musicians) he resigned in protest. At this time he also fulfilled conducting engagements abroad, including guest conductor with the Berlin Philharmonic Orchestra. He was instructed to include his Tragic Overture as a reminder to Germany of their recent actions in Warsaw. Around this time he started composing again, writing his Circle of Fifths for piano (later published as Twelve Miniature Studies). His Lullaby for string orchestra and two harps was inspired by the combination of the River Thames and the night sky, when he saw "dark clouds drifting across a brilliant full moon", as viewed from Waterloo Bridge, while he was visiting London. In its use of quarter tones and dense textures this broke new ground, both for Panufnik and for Polish music. Panufnik also composed a Sinfonia Rustica, deciding to give it a name rather than the designation "Symphony No. 1" out of feeling for his two lost works in the genre. Panufnik became Vice President of the newly constituted Union of Polish Composers (ZKP—Związek Kompozytorów Polskich), accepting the post after being urged to do so by his colleagues. However, in this capacity he found himself manoeuvred into positions which he did not support, at conferences whose nature was political rather than musical. At one of these conferences he met Zoltán Kodály who privately expressed a similar feeling of artistic helplessness to Panufnik's. He also encountered composers such as the English Alan Bush, who were sympathetic to the aims of Stalinist Socialism, and other composers on the political far left such as Benjamin Frankel. Adding to Panufnik's discomfiture, in the post war period the government became increasingly interventionist in the arts. As a consequence of events in the Soviet Union, particularly the Zhdanov decree in 1948, it was dictated that composers should follow Soviet Realism, and that musical compositions, like all works of art, should reflect "the realities of Socialist Life". Panufnik later mused on the nebulous nature of Soviet Realism, quoting a Polish joke of the time that it was "like a mosquito: everyone knew it had a prick, but no one had seen it". In this climate Panufnik, who was not a member of the Communist Party, attempted to tread an acceptable path by composing works based on historical Polish music; to this end he wrote his Old Polish Suite. In 1960, Panufnik visited the United States to visit Leopold Stokowski. Stokowski had given the American premiere of the Symphony of Peace in 1953, and in 1957 he conducted the world premiere of Panufnik's revised version of the symphony, entitled "Sinfonia Elegiaca", which is dedicated to all the victims of World War II. Stokowski gave American premieres also of Panufnik's "Katyń Epitaph", his "Universal Prayer" and "Sinfonia Sacra". Panufnik continued to find it frustratingly difficult to get permission to travel to the States. In the wake of McCarthyism, the staff at the American Embassy in London were unhelpful, and treated him with suspicion: Panufnik was surprised to have to supply fingerprints, and he was pointedly asked more than once whether he had ever been a member of the Polish United Workers' Party. The irony of this difficulty, after his recent public defection to the west, was not lost on Panufnik. After Winsome Ward died in 1962, Panufnik and Jessel were drawn increasingly together, and they were married in November 1963. They moved into a house near the Thames in Twickenham, Greater London, where at last Panufnik had the peace to concentrate entirely on composition. His works were in demand by such major figures as Leopold Stokowski, Seiji Ozawa, André Previn and Sir Georg Solti, as well as Yehudi Menuhin who commissioned a violin concerto, and Mstislav Rostropovich who commissioned a cello concerto. He also received 3 commissions from the London Symphony Orchestra and commissions for Centenary symphonies from both Boston and Chicago. The Royal Philharmonic Society commissioned his Ninth Symphony, "Sinfonia di Speranza". Panufnik refused to return to Poland until democracy was restored in 1990. He was knighted by Queen Elizabeth II in 1991. He died in Twickenham, aged 77, and was buried in Richmond Cemetery. His daughter Roxanna (b. 1968), by his second wife Camilla, is also a composer. In 2014, his centenary year, a number of celebratory concerts and events took place. Highlights included symphony performances, in February, by the London Symphony Orchestra and Warsaw Philharmonic Orchestra, two orchestras that had particularly close associations with Panufnik. A special concert on 24 September, his birthday, by the City of Birmingham Symphony Orchestra included performances of the Piano Concerto and Sinfonia Elegiaca. A Panufnik day, on 30 November, at Kings Place in London featured the Brodsky Quartet. In November, the São Paulo Symphony Orchestra gave two performances of the Tragic Overture with Stanislaw Skrowaczewski conducting. Also in 2014, the German record label Classic Produktion Osnabruck completed the publication of an eight volume cycle of Panufnik's symphonic works, conducted by Łukasz Borowicz. In 2014 the Polish Heritage Society UK installed a plaque on his house in Twickenham.

Шығармалары

Бірқатар ерте шығармалардың қолжазбалары мен бөліктері 1944 жылғы Варшава көтерілісі салдарынан жоғалып қалды. Пануфник 1945 жылы олардың бір бөлігін қайта жазды.