Кіріспе

1974 жылғы Т. Дж. Басстың "Құдай киті" романы – американдық жазушы Т. Дж. Басстың 1974 жылы алғаш жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл "Адамның жартысынан кейін" романының жалғасы. Кітап 1974 жылы "Небюла" сыйлығының "Жылдың үздік романы" номинациясына ұсынылды. Роман генетикалық және биологиялық жаңалықтарды, сонымен бірге ерекше және мистикалық элементтерді қамтиды. "Құдай киті" аса қашық болашақтағы Жерді бейнелейді, онда шектен тыс көбейген халық санының салдарынан адам емес тіршіліктің көбісі жойылған, ал адамдардың көп бөлігі генетикалық инженерияның және автоматтандыру мен жасанды интеллектке сенудің нәтижесінде әлсіз, бағынышты, кішкентай тіршіліктерге айналған. Бас повестьде биохимиялық және медициналық терминологияны кең түрде қолданады, көптеген эпизодтар өте егжей-тегжейлі және клиникалық тұрғыдан суреттелген.

Сюжетке кіріспе

Басты кейіпкер Ларри Девер ауыр жарақат алады, нәтижесінде бел астындағы тіндерді алып тастауды қажет ететін күрделі хирургиялық ота жасалады. Оған интеллектуалды механикалық аяқтар, «манекен» орнатылып, зақымдалған тіндері жазылғанша, тоқтау күйіне енгізіледі. Ол клондау технологиясы арқылы аяқтарын алмастыра алатын кез келгенде оянады, бірақ бұл үшін төлеу керек. Ол оянғанға дейін бірнеше жыл бұрын клон, немесе «үркіт баласы» жасалған, қазір ол тілі жоқ жас бала. Баласының жаңа дене алу үшін құрбандыққа шалынуы мүмкін деген қорқынышпен Ларри қайтадан тоқтау күйіне енеді. Оның баласы Дим Деверді Ольга деп аталатын жаһандық компьютер Прокион планетасының айналысындағы мүмкін болашақ жаңа колонияға оның ежелгі гендерін жеткізу үшін таңдайды. Ларри қайтадан қорқынышты болашақта оянады. Өткеннің жоғары дамыған дәуірінен мүлдем өзгеше, қазір 3,5 триллион адам жер астындағы шахта қалаларында өмір сүруде. Технология мен ғылым деградацияға ұшыраған, барлық еркін көбейетін түрлер құрытылған, тек бес саусақты неолиттік адамдар ғана бақша зиянкестері ретінде жіктеледі. Небиштердің «Ұясы» немесе төрт саусақты адамдардың компьютерлік қолдауымен жер асты мәдениеті өз өнімдерін жегендерді аяусыз аңдып, өлтіріп, қайта өңдейді. Бұл бес саусақты адамдар – Бентос жануарлары, олар тасталған су асты құдықтарында қауіпті орын тапқан. Ларри өзінің жаңа өміріне бейімделуге тырысқанда, өзінің денесінің көп бөлігінен және «кибер» корпусынан айырылып, бірге Үлкен Хармен, бала кезінде жоюға жіберілген, бірақ шахта қаласының «аралық қабырғаларынан» қашып шыққан генетикалық ақаумен, ежелгі, жартылай бұзылған киборгты қайта оятады. Бұл алып «тұзақ» – генетикалық өзгертілген көк киттен жасалған теңіз биотасын жинауға арналған құрал. Адамзат өркениетіне қайта қосылуға тырысқан Godwhale (жапон тілінде Rorqual Maru немесе «Кит кемесі» деп аталады), оның алтыншы санаттағы серігі – Iron Trilobite кибері, ақырында Ларридің генетикалық түрлендірілген клоны ARNOLD (Ларри Девердің күшейтілген бүйрек ядросы), Ларридің өзі және Ұядан келген бейімделгендер мен босқындар тобымен бірігеді. Олар бірлесіп, теңіз биотасын бұрынғыдай шөлге айналған мұхиттарға не әкелгенін анықтауға тырысады, ал Ұядан шығарылғандардың кішкентай тобы және олардың кибер құдайлары адамзатты басқаратын «Бірінші санаттағы» компьютердің және күреске тартылған «Небиш» адамдарының әртүрлі касталарының қателіктеріне қарамастан аман қалады және гүлденеді.

Қабылдау

"Құдайлы кит" 1974 жылы "Набула" сыйлығының үздік роман номинациясына іліккен. Лестер дель Рей "Құдайлы кит" романын "күрделі және қызықты роман [және] ғылыми фантастиканың мәнісін көрсететін керемет үлгі" деп сипаттады. "Нью-Йорк Таймс" газетінде Теодор Стерджен романды жай ғана "Жақсы" деп бағалады. Ал Джеймс Николл, керісінше, оны "жақсы роман емес" деп атады, кейіпкерлерінің "сенімсіз немесе әлсіз" екенін айтты, бірақ бәрібір оны "триллиондаған адамдар тұратын әлемнің қалай жұмыс істейтінін көзге елестетуге жасалған керемет тыраныс" деп мақтады.