Кіріспе

Румын зоологы Григор Антипа (; 27 қараша 1867 жылы Ботошаниде дүниеге келген – 9 наурыз 1944 жылы Бухарестте қайтыс болған) – румын натуралисі, зоологы, ихтиологы, экологы, океанологы, дарвинист биологы, Дунай дельтасы мен Қара теңіздің фаунасын зерттеген ғалым. 1892-1944 жылдары қазір оның есімін алып жүрген Бухарест табиғат тарихы мұражайының директоры қызметін атқарды. Ол сонымен қатар диораманы үш өлшемділікке баса назар аударған және мұражай ортасында диорамаларды алғаш рет пайдаланған адам ретінде танылады. Сәулетші Григор Серчез жобалаған және 1906 жылы салынған, ал 1908 жылы Румыния королі Кароль I салтанатты түрде ашқан жаңа ғимаратта Григор Антипа ұлттық табиғат тарихы мұражайын қайта ұйымдастырған – осы ғалым. 1910 жылы Румын академиясының мүшесі болып сайланды және бірнеше шетелдік академияларға да мүше болды. Григор Антипа Румынияда гидробиология және ихтиология мектебін құрды.

Өмірбаян

Григор Антипа балалық шағын Ботошаниде өткізді, көптеген армян және еврейлер тұратын, олар оған шет тілдерін үйретті. Оның әкесі заңгер болған, бірақ ол ерте қалған ата-анасынан айырылып, қарапайым отбасында әпкелері тәрбиеледі. Паразитолог болған ағасы Николаедің көмегімен ол корольдік стипендия алып, Йенада (Германия) экологияны қалыптастырған атақты натуралист Эрнст Геккельмен (1834-1919) бірге оқыды. Ол 1889 жылы «Die Lucernariden der Bremer Expedition nach Ostspitzbergen» диссертациясын қорғады, содан кейін 1891 жылы «Nebst Anh. üb. rudimentäre Tentakel bei Lucernariden» жұмысын жазып, философия докторы (Dr. phil.) ғылымын қорғады.

Содан кейін ол Франция мен Италияда ғылыми зерттеулерін жалғастырды. Осы кезеңде балықтардың тимус безінің эволюциясы туралы зерттеу жұмысы жарық көрді.

Мансап

Антипа Италиядағы Капри аралының жанында Capria sturdzii деп аталатын қозғалмайтын медузаның жаңа түрін ашты. Ол өзінің еңбегін Дунай және Қара теңізді зерттеуге арнады. Антипа 1932 жылы Констанцадағы Биоокеанографиялық институтының негізін қалады, оған екі қорық пен зерттеу станциясы кірді: Агигеядағы (Иоан Борча салған) және Калиакра мүйісіндегі станция. Григор Антипа корольдер Кароль I және Фердинандтың қолдауымен Дунай даласы мен дельтасында, сондай-ақ сағаларда (Дунайдың солтүстігіндегі Бессарабия және оңтүстігіндегі Добруджа сағалары) балық шаруашылығын тиімді пайдалану жоспарын жасады. Григор Антипа геономия деп атаған табиғи құбылыстарды оңтайландыру саясаты, оларға қарсы күресу саясатымен алмастырылды, бұл логикалық түрде каналдардағы ағыстардың үдеуіне, тұйық су алаптарының эвтрофикациясына және балық өнімділігінің төмендеуіне әкелді (қазір балық шаруашылығы арқылы ішінара толықталды). Григор Антипа атындағы Ұлттық табиғи тарих мұражайының директоры болды (1892 – 1944). Оның "Табиғи тарих мұражайларын қайта ұйымдастыру қағидаттары мен тәсілдері" атты еңбегі 1934 жылы жарияланды. Бухарест мұражайын қайта ұйымдастырудан бастап, 1907 жылы алғаш рет биологиялық диорамалар қолданылды. Алғашқы диорамалар Карпат тауларын, Бараган жазығын және Дунай дельтасын бейнеледі. Табиғи тарих мұражайында тундра, дала, саванна немесе Сахара шөлінің фаунасын көрсететін диорамалар да бар. Осы жұмыстың нәтижесінде әлемнің көптеген мұражайлары одан кеңесші ретінде көмек сұрады. Григор Антипа Румын академиясының мүшесі болды.

Еске алу

Бухаресттегі Ұлттық табиғи тарих мұражайы мен Констанцадағы "Григор Антипа" теңіз зерттеулері және дамуы ұлттық институты осы ғалымның есімімен аталады. Румын академиясы жыл сайын табыстайтын наградалардың бірі Григор Антипаның есімін иеленеді. Сонымен қатар, Констанцадағы суға түсу орталығына қарасты "Григор Антипа" теңіз зерттеу кемесі де оның атымен аталған. Дунай дельтасындағы Романогобио антипай балығы оның құрметіне аталған, себебі ол осы балықтың типтік үлгісін жинаған.

Нотафилия және нумизматика

1992 жылы Румыния Ұлттық Банкі 200 лей номиналды құны бар, алдынан Григор Антипаның суреті салынған айналымдық банкнота шығарды. 2017 жылдың 4 желтоқсанында Румыния Ұлттық Банкі Антипаның туғанына 150 жыл толуына арналған 100 лей номиналды құны бар алтын ескерткіш монетаны айналымға енгізді. Монетаның тазалығы 900‰, салмағы , диаметрі , және тісті жиегі бар; ол 250 данадан шығарылды, барлығы жоғары сапада жасалған.