Кіріспе

Әріптердің дыбыстарын біріктіру және бөлу арқылы оқуды үйрету, басқа фонетикалық тәсілдер

Синтетикалық фонетика, сонымен қатар аралас фонетика немесе индуктивті фонетика деп те аталады, бұл ағылшын тілін оқыту әдісі, онда ең алдымен әріптердің дыбыстарын үйретеді, содан кейін осы дыбыстарды біріктіре отырып, толық сөздерді дұрыс айтуға жетеді.

Әдістеме

Синтетикалық фонетика аптасына шамамен алты дыбыс темпімен графемаларға (әріптерге) сәйкес келетін фонемаларды (дыбыстарды) үйретеді. Дыбыстар оқшауланып беріледі, содан кейін біріктіріледі (яғни синтезделеді), сөздің бойымен. Мысалы, оқушыларға кейбір дауыссыз дыбыстармен қатар қысқа дауысты дыбыс (мысалы, «мысық» сөзіндегідей а дыбысы) үйретілуі мүмкін (мысалы, s, t, p). Содан кейін оқушыларға осы дыбыстармен сөздер үйретіледі (мысалы, sat, pat, tap, at). Оларға сөз ішіндегі әр фонеманы дұрыс айтуға, содан кейін фонемаларды біріктіріп сөз құрауға үйретеді (мысалы, s a t; «sat»). Дыбыстар сөздердің барлық бөлігінде оқытылады, бірақ бірінші аптадан бастап сөзді бөліп, біріктіруге баса назар аударылады. Ол әліпбилік кодекс туралы білуге дейін бүтін сөздерді пішін ретінде (алғашқы көзбен тану сөздігі) оқытуды қамтымайды. Синтетикалық фонетика фонемалық хабардарлықты тиісті әріп пішіндерімен бірге дамытады. Оқушылар әріп пішіндерін жазуды жаттықтырады, сонымен қатар әріптердің дыбыстық сәйкестігін, әсіресе үш табанды қаламмен ұстау арқылы үйренеді. Диктант – әріп деңгейінен бастап сөздерді жазуға дейін, соның ішінде мағынасыз сөздер (мысалы, choy және feep) және тіпті мәтін деңгейіне дейін қолданылатын жиі қолданылатын оқыту тәсілі. Оқушылар әріптердің дыбыстық сәйкестігін толық меңгергенше және оқу үшін қалай біріктіруге, ал жазу үшін қалай бөлуге болатынын білгенше әріп атауларын оқытпайды. Көбінесе әріп атаулары әліпби әні арқылы таныстырылады. Синтетикалық фонетика фонетиканы бастапқыда жеке фонема деңгейінде оқытады; буынды емес, басталу мен соңғы буынды емес. Синтетикалық фонетика оқудың мағынаға бағытталған процесі екендігі туралы ештеңе оқытпайды. Ол тек сөздерді кодтау және дұрыс айтуға назар аударады. Мұғалімдер жылдамдыққа қарағанда дұрыстыққа басымдық беруі керек, өйткені еркін оқу (яғни жылдамдық, дұрыстық, эмоционалдық бояу) және түсіну уақыт өте келе келеді. Синтетикалық фонетика мөлдір әліпбиді (мысалы, «мысық» сөзіндегі c әрпі) оқытуды мөлдір емес әліпбиге (мысалы, «мектеп» сөзіндегі ch әрпі) өтуден бұрын қамтиды. Басқаша айтқанда, оқушыларға толық алфавиттік кодекстің айтылуы мен жазылуының күрделілігі мен вариацияларын оқытудан бұрын, қарапайым және «жұмыс істейтін» қадамдарды оқытуды қамтиды. Ол ретсіз сөздерді және қиын сөздерді (фонетикалық тұрғыдан дұрыс айтылмаған сөздер ретінде анықталған) ашық әліпбилік кодекс туралы толыққанды түсінік бергеннен кейін баяу және жүйелі түрде енгізеді (44 әріп/дыбыс сәйкестігін автоматты түрде меңгеру және оқу үшін біріктіру, ал жазу үшін бөлу). Бұл сөздерде де фонетикалық қолдану белгілі бір дәрежеде сақталады. Синтетикалық фонетикада сөздерді жазу үшін дыбыстарды мұқият естуге баса назар аударылады, бірақ «көру, жасыру, жазу, тексеру» әдісіне басымдық берілмейді. Бұл соңғы, визуалды орфографиялық форма ерекше жазылулар мен жазылу вариацияларында үлкен рөл атқарады, бірақ жалпы жазуда фонемалық процедураға әрқашан басымдық беріледі. Мұғалімдер оқушылармен әдебиеттің әртүрлі түрлерін оқиды және оқушылардың барлығына рөлдік ойын, драма, поэзия сияқты сауаттылықпен байланысты іс-әрекеттердің толыққанды тәжірибесін қамтамасыз етеді, бірақ оқушылар өз деңгейінен асып түсетін мәтінді «оқуға» міндетті емес, ал бұл әдіс сөздерді контекст, сурет және бастапқы әріптер бойынша болжауды қамтымайды.

Жүйелі фоника

Жүйелі фоника – фониканы оқытудың нақты бір әдісі емес; бұл фоникалық тәсілдерді сипаттау үшін қолданылатын термин, олар нақты және құрылымдалған, жүйелі түрде оқытылады. Олар жүйелі болып табылады, себебі әріптер мен оларға қатысты дыбыстар белгілі бір реттілікте оқытылады, кездейсоқ немесе "қажет болған жағдайда" оқытудан өзгеше. Ұлттық оқу тобы (NRP) жүйелі фоникалық оқытудың жүйесіз фоникалық немесе фоникалық емес оқытудан тиімдірек екенін тұжырымдады. NRP сондай-ақ жүйелі фоникалық оқытудың жеке сабақтар, шағын топтар және сыныптарда оқыту арқылы (әр түрлі дәрежеде) тиімді екенін анықтады; балабақшадан бастап тиімді, ал қанша ертерек болса, сонша жақсы. Ол балабақша мен 1-сынып оқушыларының сөздерді оқу дағдыларын және мәтінді түсінуін дамытуға, сондай-ақ үлкендердің оқуға қиналатындары мен оқу қабілеті бұзылған оқушыларға айтарлықтай көмектеседі. Балабақша мен 1-сынып оқушылары үшін орфографиялық жетістіктер оң болды, бірақ үлкен оқушылар үшін емес. Жүйелі фоникаға кіріктірілген фоника және толық тілдік тәсіл мен теңдестірілген сауаттылық тәсілінде кездесетін фоникалық шағын сабақтар сияқты әдістер кірмейді. Жүйелі фоника кейде мағынаға көңіл бөлмей "білімді жаттау және жаттығу" деп қате түсіндіріледі. Алайда зерттеушілер бұл пікірдің жалған екенін көрсетеді. Мұғалімдер әріптер мен дыбыстардың байланысын оқыту үшін қызықты ойындар мен материалдарды қолдана алады, оны мағыналы мәтін оқумен де үйлестіре алады. Фониканы жүйелі түрде әр түрлі тәсілдермен оқытуға болады, мысалы: аналогтық фоника, аналитикалық фоника, орфография арқылы фоника және синтетикалық фоника. Дегенмен, олардың тиімділігі әртүрлі, себебі әдістер әріп-дыбыс жамылғысының кеңдігі, сабақ жоспарларының құрылымы және нақты нұсқауларға жұмсалатын уақыт сияқты жастарда өзгешеліктер бар. Оқуды оқыту бойынша үш ірі зерттеу аяқталғаннан кейін жүйелі фоника әлемнің әртүрлі бөлігінде кеңінен қабылдауға ие болды: бірі 2000 жылы АҚШ-та, екіншісі 2005 жылы Австралияда және үшіншісі 2006 жылы Ұлыбританияда. 2009 жылы Ұлыбританияның Білім министрлігі жүйелі фониканы қолдауды қосатын оқу бағдарламасын қарастырды. Шындығында, Ұлыбританиядағы жүйелі фоника синтетикалық фоника деп белгілі. 2014 жылдан бастап АҚШ-тың бірнеше штаты бастауыш мектепте жүйелі фоникалық оқытуды қамтитын оқу бағдарламаларын өзгертті. 2018 жылы Австралияның Виктория штатының үкіметі тиімді оқу нұсқаулары, фоника және фоникалық сабақтардың үлгілерін қамтитын, сауаттылықты оқыту бойынша жан-жақты құралдар жиынтығын қамтитын веб-сайтты жариялады.

Ұлыбритания

Білім беру департаментінің өтініші бойынша сэр Джим Роуз ерте оқуды оқытуды қарап шықты. Есепте жиі "Системалық фонетикалық жұмыс" термині қолданылса да, 2006 жылғы Rose Review-де көрсетілгендей, "Синтетикалық фонетиканы" қолдайтын сияқты. Шындығында, Англияның Білім министрлігі "системалық синтетикалық фонетика" терминін пайдаланады. Төменде есептегі фонетикаға қатысты байқаулар мен ұсынымдардың қысқаша мазмұны келтірілген: Сөйлеу, тыңдау, оқу және жазу дағдылары "жоғары сапалы, жүйелі фонетика" деп аталатын нәрсе арқылы қолданылады және дамытылады. Кішкентай балалар оқуға дейін жеткілікті дайындық алуы керек, сонда олар "бес жасқа дейін" жүйелі фонетикалық жұмысты бастауға дайын болады. Жоғары сапалы фонетикалық жұмыс оқу, жазу және әріп жазуды оқытудың "басты тәсілі" ретінде оқытылуы керек. Фонетикалық оқыту "кең және бай тілдік бағдарламаның" бір бөлігі болуы тиіс. Ескерту: осы есепті сынағандар, есепте олардың бұл терминдермен негізгі мағынасын түсіндірмейді, сондай-ақ синтетикалық фонетикалық оқыту шеңберінде осы мақсатқа қалай жету керектігі туралы ешқандай нақты мәлімет берілмейді.

Есепті сынға алушылар

2007 жылдың сәуірінде жарық көрген баяндамада Доминик Уайс пен Мораг Стайлз профессорлары дәлелдер жүйелі фонетиканы "қолдайды" деген қорытындыға келді; алайда Роуз баяндамасының синтетикалық фонетиканы "артықшылықты әдіс" деп мәлімдеуі "зерттеу деректерімен расталмайды". Бұл сын зерттеудің қалай жүргізілгеніне және нәтижелердің қалай түсіндірілгеніне негізделген.

Роуз баяндамасынан кейінгі оқиғалар

Мектептерде фоника әдісін қабылдағаннан кейін, Англияның Білім департаменті тиімді фоника оқыту стратегиялары туралы көбірек білгісі келетін мұғалімдерге онлайн қолдау көрсетті. 2010 жылы Ұлыбританияның білім беру стандарттары жөніндегі кеңсесі (Ofsted) «Алты жасқа дейін оқу – ең жақсы мектептер қалай жетістікке жетеді» атты есеп жариялады. Есепте он екі табысты мектептің жүйелі фониканы қолдана отырып, оқуды оқытудың ортақ әдістерін қолданғаны айтылды. Олардың ішінде әріптер мен дыбыстар арасындағы сәйкестікке нақты және кезеңдемелі көзқарас ұстану, сөз бойындағы дыбыстарды біріктіруді жүзеге асыру және сөздерді жазу үшін дыбыстарды (фонемаларды) бөлу сияқты ерекшеліктері бар еді. 2011 жылдың наурыз айында Англияның Білім департаменті «Оқытудың маңыздылығы» атты ақ қағазын жариялады. Оқу бағдарламасының 12-тармағында оқуды оқытудың ең жақсы әдісі ретінде жүйелі синтетикалық фониканы қолдауға міндеттеме берілген. 2013 жылдан бастап Англиядағы барлық (жергілікті билік ұстаған) бастауыш мектептерде бірінші және екінші сыныптарда синтетикалық фониканы оқыту міндетті болып табылады. Сондай-ақ, үшінші сыныпқа дейін сөздерді дұрыс түсінуге күресіп жүрген кез келген оқушыға «тезірек» «қатаң және жүйелі фоника бағдарламасы» арқылы шұғыл көмек көрсетілуі керек. 2014 жылы Ofsted мектеп инспекторларына арналған нұсқаулықтарын жаңартты, онда мектептерде оқуды жүйелі фоникамен қалай оқыту керектігі туралы практикалық кеңестер, соның ішінде «Оларды ерте оқытуға үйрету» туралы ақпарат бар. «Оқудың қарапайым көрінісі» сөзді тану процестері (контекстсіз және фонетиканы пайдалана отырып, беттегі сөздерді тану) және тілді тану процестері (тілдің мағынасын түсіну) ретінде сипатталды. Сондай-ақ, оның принциптерін көрсететін бейнероликтер де қосылды. Халықаралық оқу сауаттылығын зерттеудегі прогресс (PIRLS 2016) есебі 2017 жылдың желтоқсан айында жарияланды. Онда 50 елдегі 9 және 10 жастағы оқушылардың оқу қабілеті туралы мәліметтер келтірілді және Англия 2016 жылы 8-орынға көтерілгені, бұл 2001 жылдан бергі ең жақсы көрсеткіш екені көрсетілді. Министр Ник Гиббтің айтуынша, бұл «біздің тәсіліміздің тиімді екенін» растайды. PIRLS 2016 төртінші сыныптың ағылшын тілі оқу бағдарламасының қорытындысында «сөздерді автоматты түрде кодтау енгізілгенге дейін және оқуға еркіндік пайда болғанға дейін сөздерді кодтау жолы ретінде фоникалық білім мен дағдыларға» басымдық берілгені көрсетілді. 2016 жылы Лондон экономика мектебі синтетикалық фониканы нашар жағдайдағы балаларға оқытуды қолдайтын мақала жариялады, өйткені ол сауаттылықтағы алшақтықты азайтуға көмектеседі. Кейбір сыншылар жүйелі синтетикалық фониканың қалай оқытылуы мен бағалануы туралы, сондай-ақ оның сөздік қоры мен «оқып үйрену» сияқты басқа факторлар есебінен кодтауды шешуге тым көп мән беретіні туралы алаңдаушылық білдіруде. 2018 жылы Ofsted өзінің оқу бағдарламасын зерттеу аясында YouTube-та ерте оқу туралы бейнеролик жариялады. Онда «Әрбір баланың фоникалық кодты мүмкіндігінше жылдам меңгеруі өте маңызды. Сондықтан, сәтті мектептер алдымен фониканы жылдам және қарқынды түрде оқытады» делінген. 2019 жылдың қыркүйегінен бастап Ofsted инспекциялары оқытылатын мазмұнға және оқыту әдісіне, ал емес тестілеу деректеріне көбірек назар аударады. Бірінші сыныптың соңындағы фониканы тексеру сынағына қатысты алаңдаушылықтар болғанымен, кейбіреулер фониканың нашар оқырман және ағылшын тілі бірінші тіл ретінде болмаған балалар үшін ерекше құнды екенін айтады. 2019 жылдың қаңтар айында Ofsted «Білім беруді тексеру жүйесі: зерттеулерге шолу» атты есеп жариялады, ол жүйелі синтетикалық фониканы, фонемиялық хабардарлықты, еркіндікті, сөздік қоры мен түсініктілікті одан әрі қолдайды. 2022 жылдың қаңтарында Лондон университетінің колледжі жариялаған есепте Англия мектептерінде синтетикалық фоникаға қазіргі басымдық берілгенінің дәлелдермен негізделмегені айтылды. Олардың PISA деректерін талдауы Англияда оқуды оқыту синтетикалық фоникаға көбірек көңіл бөлінгеннен бері сәтті болмағанын көрсетті, «бірақ бұл жерде айтылған өзара байланыстың қосымша зерттеуді қажет ететініне қарамастан». Сонымен қатар, бірнеше университеттердің статистиктері PISA нәтижелерінің дұрыстығына күмән келтірді. Есепте сондай-ақ «фоника оқытудың оқуды оқытудың маңызды бөлігі екендігіне күмән жоқ, бірақ зерттеулер тілдік оқытуды мүлдем алып тастауды ұсынбайды» делінген. Ол ұлттық оқу бағдарламасының саясатын өзгертуді және оқу бағдарламасына, педагогика мен бағалауға саяси бақылауды қайта қарауды ұсынады. Зерттеушілер білім беру министріне жазылған хатқа қол қойған 250 адамның қатарында болды. Білім беру департаментінің өкілі: «2012 жылы фониканы тексеруді енгізгеннен бері бірінші сынып оқушыларының оқу стандартын меңгеру деңгейі 58%-дан 82%-ға дейін өсті, ал екінші сыныпта 92% бала осы стандартқа жетті».

Шотландия

Шотландияның білім беру жүйесінде, әдетте, бай сауаттылық ортасына енгізілген нақты, жүйелі дыбыстану бағдарламалары, толық тіл сияқты басқа бағдарламалармен салыстырғанда, қосымша төрт айға артық прогресс беретіні анықталды және бұл бағдарламалар жас оқушылар үшін (4–7 жастағылар) ерекше пайдалы. Синтетикалық дыбыстану бағдарламалары аналитикалық дыбыстану бағдарламаларынан тиімдірек болуы мүмкін деген дәлелдер де бар, бірақ балалардың қажеттіліктерін жүйелі түрде оқыту маңыздырақ. Шотландиядағы синтетикалық дыбыстанудың бастауы 2005 жылы жарияланған Clackmannanshire Report есебіндегі жеті жылдық зерттеуде жатыр. Бұл есеп аналитикалық дыбыстануды синтетикалық дыбыстанумен, сондай-ақ артықшылықты оқушыларды әлеуметтік жағдайы нашар балалармен салыстырды. Есепте былай делінген: «Синтетикалық дыбыстану бағдарламасы төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балалардың бастауыш мектепте оқу кезеңінің көп бөлігінде артықшылықты жағдайдағы балалармен бірдей деңгейде оқуына мүмкіндік берді. Бұдан әрі, ұл балалар қыз балалардан жақсы немесе олармен тең нәтижелерге қол жеткізді». Есепті сынағандар нәтижелердің шамадан тыс көрсетілгенін және оның себебі синтетикалық дыбыстану ғана емес екенін айтады. Зерттеудің бес жылдық ізі кесуі көрсетті, пайдалы әсерлер ұзақ сақталды, тіпті оқу жетістіктері арта түсті.