Каунас – Литваның 1920-1939 аралығындағы уақытша астанасы. ЮНЕСКО мұрасы тізіміне енген модернистік архитектурасымен танымал. Литваның екінші ірі қаласы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1920–1939 жылдар аралығында Каунас қаласының атауы
1920–1939 designation for Kaunas
Литваның уақытша астанасы – екі дүниежүзілік соғыс аралығында Литвадағы Каунас қаласының ресми атауы болды. Бұл 1920 жылдан 1939 жылға дейін Польша құрамында болған Вильнюс қаласының жарияланған астанасынан ерекшеленді. Қазіргі уақытта «уақытша астана» термині, шын мәнінде ескіргеніне қарамастан, Литваның екінші ірі қаласы Каунасқа берілген лақап аты ретінде жиі қолданылады. 2023 жылдың 18 қыркүйегінде Каунас қаласы Литваның уақытша астанасы болған кезеңде салынған және қарқынды қала құрылысына ұшыраған модернистік ғимараттары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Осылайша Каунас екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кең ауқымды қала құрылысын және заманауи сәулет өнерінің (Арт-Деко, неоклассицизм, традиционализм, функционализм және т.б.) алуан түрлілігін көрсететін жалғыз еуропалық қала атанды.
The temporary capital of Lithuania was the official designation of the city of Kaunas in Lithuania during the interwar period. It was in contrast to the declared capital in Vilnius, which was part of Poland from 1920 until 1939. Currently, the term temporary capital, despite being factually out of date, is still frequently used as a nickname for Kaunas, the second largest city in Lithuania. On 18 September 2023 the modernist buildings in Kaunas that were built while Kaunas was the temporary capital of Lithuania and experienced rapid urbanization were recognized as a World Heritage Site by UNESCO. In this way Kaunas became the only European city representing large scale urbanization during the interwar period and a variety of modern architecture (Art Deco, neoclassicism, traditionalism, functionalism, etc. ).
Польшаның билігі астындағы Вильнюс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Литва 1918 жылғы 16 ақпанда тәуелсіздігін жариялады. Декларацияда Литваның астанасы Вильнюс болатын демократиялық республика құрылатыны көрсетілді. Бұл талап тарихи негізге сүйенді, себебі қаланы литвалықтар салған, ал кейіннен ол Литва Ұлы Герцогтігінің астанасы болған еді. Дегенмен, қалада көп ұлтты халық тұрды және басқа топтар да оған үміткерлік танытты. Белорустар оны белорус ұлтының астанасы деп санап, бұрынғы Ұлы Герцогтіктің мұрасын өзіне жатқызды; еврейлер оны идиш тілі мен мәдениетінің орталығы ретінде қарастырды; поляктар оны поляктар қоныстанған қала деп есептеді. Кеңес әскерлері әлемдік пролетариат революциясын тарату мақсатымен батысқа жылжығанда, неміс Ober Ost әкімшілігі эвакуацияланып, литвалықтар Каунасқа қайта шегінді. 1919 жылғы 5 қаңтарда Вильнюс Қызыл Армияның бақылауына өтті. Польша-Кеңес соғысы барысында қала бірнеше рет қолы ауысты: 1919 жылғы 19 сәуірде қала Польша армиясының әскерлері басып алды; 1920 жылғы 14 шілдеде Совет әскерлері оны қайта басып алды. Варшава шайқасында Советтер жеңілгеннен кейін, 1920 жылғы 12 шілдедегі Совет-Литва бейбіт шарты бойынша Вильнюс Литва билігіне берілді. Польша қалаға құқығын таласуын тоқтатпады және 1920 жылғы қазан айында оны басып алу үшін Желиговскийдің бүлігін ұйымдастырды. Польша генералы Желиговский 1922 жылы Польша құрамына енген Орталық Литва Республикасын құрды. Бұл жағдай 1939 жылға дейін өзгеріссіз сақталды. 1939 жылғы қазанда Советтер Польшаға жасаған шабуыл кезінде басып алған қаланы Совет-Литва өзара көмек туралы шартқа сәйкес Литваға қайтарды. Осыдан бері Вильнюс Литва КСР-інің, содан кейін тәуелсіз Литваның астанасы болып табылады.
During World War I, Lithuania declared independence on February 16, 1918. The declaration stated that Lithuania would be a democratic republic with Vilnius as its capital. This claim was based on historical grounds, as the city was founded by Lithuanians and later was the capital of the Grand Duchy of Lithuania. However, the city was multi ethnic and other groups laid similar claims. Belarusians saw it as the capital of the Belarusian nation and laid claims to the heritage of the former Grand Duchy; Jews saw it as the capital of Yiddish culture; Poles saw it as a Polish inhabited city. As Soviet forces pushed westward to spread the global proletarian revolution, German Ober Ost administration evacuated and the Lithuanians withdrew to Kaunas. Vilnius was captured by the Red Army on January 5, 1919. During the Polish–Soviet War the city changed hands frequently: on April 19, 1919, the city was seized by the regular Polish Army; on July 14, 1920, it was recaptured by Soviet forces. After the Soviet defeat in the Battle of Warsaw, Vilnius was handed to the Lithuanian authorities according to the Soviet–Lithuanian Peace Treaty of July 12, 1920. Poland continued to claim the city and organized Żeligowski's Mutiny to capture it in October 1920. Polish General Żeligowski established the Republic of Central Lithuania, which was incorporated into Poland in 1922. Such situation remained until 1939. In October 1939 the Soviets transferred the city, which they captured during the invasion of Poland, to Lithuania according to the Soviet–Lithuanian Mutual Assistance Treaty. Since then Vilnius has been the capital of the Lithuanian SSR and then independent Lithuania.
Каунаста уақытша капитал
Литва 1938 жылғы ультиматумға дейін Польшамен дипломатиялық қарым-қатынас орнатудан бас тартты. Темір жол көлігі, телеграф желілері және тіпті пошта да Польша-Литва шекарасын кесіп өте алмады. Литва барлық ресми құжаттарда, соның ішінде конституцияда Вильнюсті өзінің астанасы деп көрсетуді жалғастырды. Бұл қала Польшаның бақылауында болғандықтан, Литваның барлық мемлекеттік органдары мен әскери басшылығы Каунасқа көшірілді, ол үкіметтің ордасына айналды. Шындық пен конституциялық талаптарды үйлестіру мақсатында Каунас Вильнюс "поляк оккупациясынан азат етілгенге" дейін уақытша немесе мерзімдік астана деп белгіленді. 1938 жылдың наурыз айында Литва Польшаның дипломатиялық қарым-қатынас талап еткен ультиматумын қабылдады. Қарым-қатынас жақсарғанмен, 1938 жылдың мамырындағы Литваның жаңа Конституциясы Вильнюсті Литваның де-юре астанасы деп сақтап, Каунасты уақытша астана ретінде қалдырды.
Lithuania refused to have diplomatic relations with Poland until the ultimatum of 1938. Railroad traffic, telegraph lines and even mail could not cross the Polish–Lithuanian border. Lithuania continued to refer to Vilnius as its capital in all official documents, including the constitution. Since that city was controlled by Poland, all Lithuanian authorities and military command were transferred to Kaunas, which became the seat of the government. To reconcile reality with constitutional claims, Kaunas was designated as a temporary or provisional capital until Vilnius could be "liberated from Polish occupation". In March 1938, Lithuania accepted a Polish ultimatum, demanding diplomatic relations. Despite normalised relations, the new Lithuanian Constitution, in May 1938, still claimed Vilnius as the de jure capital of Lithuania, and Kaunas remained as the temporary capital.