Ішкі соңғылық ұғымы: барлық жандардың табиғи жақсылығы мен оны іздеуге ұмтылысы. Табиғат заңдылығы мен моральдық объективизм негізі. Томас Аквинский түсіндіргендей.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ішкі мақсаттылық – барлық тіршілік иелері үшін табиғи жақсылық бар деген идея және барлық тіршілік иелері өз игілігін іздеуге табиғи бейімділікке ие. Бұл телеология мен моральдық объективизмнің негізгі қағидасы. Томас Аквинский бұл ұғымды былай түйіндеді:
Intrinsic finality is the idea that there is a natural good for all beings, and that all beings have a natural tendency to pursue their own good. It is an underlying principle of both teleology and moral objectivism. The concept was summarized by Thomas Aquinas as follows:
Табиғаттағы әрбір нәрсе, өзіне тән кемелдік беретін форма арқылы, өзінің іс-әрекеттеріне және осы іс-әрекеттер арқылы жететін өзінің мақсатына ұмтылады. Барлық нәрсенің өзіндік ерекшелігі де, оған сай келетін нәрсеге бейімділігі де сондай. Ішкі мақсаттылық идеясы ғаламдағы табиғи тәртіпке немесе табиғи заңға бағынатын объективті шындықты болжайды. Барлық нәрсе белгілі бір жолмен болуы және мінез-құлқымен көзге түсуі тиіс, және табиғи түрде солай әрекет етуге бейім. Мысалы, жануарлар өзін-өзі сақтау, тамақ іздеу және көбейту үшін табиғи инстинктке ие. Олар мұны табиғатынан жасайды. Теологтар одан да әрі барып, олар осылай жасау үшін жаратылғандықтан солай етеді деп мәлімдейді. Мұндай мақсаттылықтың болуы көбінесе, әсіресе философиялық натурализмге жататын философтар тарапынан күмәндануға түрткі болады. Олардың пікірінше, барлық тіршілік иелері табиғи түрде өз пайдасын іздейді деудің мәні жоқ, өйткені кейбір тіршілік иелері мұндайға ұмтылмайды. Олар кемелсіздік, ауру және өлімнің фактілерін тіршілік иелерінің кемелділікке табиғи түрде ұмтыла алмайтынының дәлелі ретінде келтіреді. Бірақ ішкі мақсаттылықты қолдайтындар, мұндай кемелсіздікті мойындаудың өзі, осы тіршілік иесінің кемшіліктеріне себеп болатын дұрыс емес тәрбие, күнә немесе тағдыр сияқты әртүрлі факторлардан туындайтын кемелді мақсаттың идеалы немесе стандартын талап етеді. Ішкі мақсаттылық Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін телеологиялық аргументтің және оның қазіргі заманғы баламасы – интеллектуалды дизайнның негізін құрайды. Телеологияны қолдайтындар Дарвинизм философиялық натурализмдегі түбірлі кемшілікті шешпейді деп санайды; ол оқиғалардың тікелей себептері мен механизмдеріне ғана назар аударады және олардың синтезінің себептерін ескермейді. Табиғаттанушылар биологияның Аристотельдің заманынан бері функциялардың құрылымды қалай шектейтінімен терең айналысқанын және Дарвиннің телеологияға қатысты түсінігі Галапагос аралдарының шымшықтарының тұмсығының эволюциялық дамуындағы функционалдық шектеулерді зерттеуінде айқын көрінетінін мәлімдейді. Ол туралы Дарвин былай деп жазған: "Бұл сатылану мен құрылымның әртүрлілігін көріп, бұл архипелагтағы құстардың бастапқыда аз болғандығынан бір түрі алынып, әртүрлі мақсаттар үшін өзгертілген болуы мүмкін". (Түрлердің пайда болуы, 19-тарау)
By the form which gives it its specific perfection, everything in nature has an inclination to its own operations and to its own end, which it reaches through these operations. Just as everything is, such also are its operations and its tendency to what is suitable to itself. The idea of intrinsic finality presumes an objective reality that obeys a natural order or natural law in the universe. Things are meant to be and behave a certain way, and naturally tend to act that way. For instance, animals have natural instincts for self preservation, seeking food, and reproduction. They do so because it is their nature to do so. Theologians go further, to argue that they do so because they were created to do so. The existence of such a finality is often challenged, particularly by philosophers ascribing to philosophical naturalism. They argue that it is unreasonable to say that all beings naturally pursue their own benefit, when some beings clearly do not. They point to instances of imperfection, disease, and death as evidence that natural beings do not naturally move toward perfection. But proponents of intrinsic finality respond that the very recognition of such imperfection requires an ideal or standard of the perfect end from which the being in question falls short owing to a variety of factors including improper education, sin, or predestination. Intrinsic finality provides the basis for the teleological argument for the existence of God and its modern counterpart, intelligent design. Proponents of teleology argue that Darwinism does not resolve a fundamental defect in philosophical naturalism; that it focuses exclusively on the immediate causes and mechanisms of events and does not attend to the reason for their synthesis. Naturalists respond that biology has been profoundly concerned with the ways function constrains structure since the time of Aristotle and that Darwin's own awareness of teleology is evident in his study in functional constraints on the evolutionary development of the beaks of Galapagos finches, of which he wrote, "Seeing this gradation and diversity of structure in one small, intimately related group of birds, one might really fancy that from an original paucity of birds in this archipelago, one species had been taken and modified for different ends." (Origin of Species, chapter 19)