Кіріспе

1968 жылғы фильм

"Кракатау, Яваның шығысы" – Максимилиан Шелл мен Брайан Киттің басты рөлдерде ойнаған 1968 жылғы американдық апат фильмі. 1970 жылдары фильм "Вулкан" деген атаумен қайта шығарылды. Сюжет 1883 жылы Кракатау аралындағы вулканның атқылауына байланысты оқиғаларға шала-шарпы негізделген, онда кейіпкерлер вулканға өте жақын жердегі кемеден жүктелген жемчугты құтқаруға тырысады. Фильм "Ең үздік арнайы визуалды эффекттер" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болды. Кракатау шындығында Яваның батысында орналасқан, бірақ фильмнің түзушілері "Шығыс" сөзінің көбірек әсерлі естілетінін ойлады.

Сюжет

1883 жылы Кракатау аралындағы жанартау атқа бастайды, жақын маңдағы Суматрадағы Палембангтағы миссионерлік мектептегі балаларды қорқытады. Жаваның Анжер қаласында капитан Крис Хансон басқаратын «Batavia Queen» пароходы жолаушыларды алып келеді: Дуглас Ригби, суға түсу қоңырауының иесі және операторы; аэростатшылар Джованни мен Леонкавалло Боргезе; суға түсуші Гарри Коннерли; Коннерлидің сүйіктісі Чарли Адамс; Тоши бастаған төрт жапондық жемшөпке су түсетін әйелдер; және Лора Трэвис, Хансонмен Батавияда заңсыз қарым-қатынаста болған. Лораның күйеуі зорлық-зомбылық көрсеткен, олардың Питер есімді ұлы болған. Хансонмен бірге болу үшін ол ажырасуды сұрағанда, күйеуі оны тастап, Питерді және көптеген маржандарды «Арианна» пароходына алып кеткен. «Арианна» Кракатау жанында батып кеткен, ал өзін кінәлі сезінген Лора Питердің қайтыс болғанын ойлап, бір жыл психиатриялық ауруханада жатқан. Хансон «Арианнаны» табуға, маржандарды құтқаруға және егер ол тірі болса, Питерді табуға сапар ұйымдастырған. «Batavia Queen» кемесі кетер алдында колониялық билік келіп, Хансонды Мадура аралына 30 сотталғанды және олардың күзетшісін тасымалдауға мәжбүрлейді. Хансон Крактаудан маржандарды тауып алғаннан кейін Мадураға тұтқындарды жеткізуді жоспарлап отыр. Тұтқындардың бірі Лестер Данциг Хансонның танысы, сондықтан Хансон оған кемеде палубада жүзуге рұқсат береді. Колониялық шенеунік аралдың «ашулы жанартау» екенін ескертеді, бірақ Хансон оған мән бермейді. Крактауға сапар кезінде экипаж бен жолаушылар ерекше құбылыстарды байқайды: күндіз үлкен қанатты құстардың тобы, теңізден шығатын отты жарылыстар мен будың шығуына ұқсас, құлаққа қатты, үздіксіз дыбыс. Данциг Коннерлидің өкпе ауруының ауырсынуын басу үшін лауданумды жасырын қолданғанын біледі, себебі ол суға түсу қабілетіне кедергі келтіруі мүмкін. Данциг Коннерлиге Лораның психиатриялық ауруханада болған уақытын айтады, маржандар туралы әңгімесінің шындығына күмән келтіреді. Боргезелер, Коннерли, Чарли, Ригби және Тоши Хансонмен сөйлеседі, бірақ ол олардың әңгімесі шындық екенін айтады. «Batavia Queen» Крактауға келіп, аралды қалың түтінмен көмкергенін көреді. Түтін таралғаннан кейін Боргезелер аэростатымен көтеріледі, ал Ригби суға түсу қоңырауымен төмен түседі. Боргезелер «Арианнаның» апатын тауып, «Batavia Queen» мен су астындағы Ригбиді оған бағыттайды. Содан кейін рульдік винтті қозғалтатын мотор істен шығып, олар жанартаудың кратеріне құлайды. Салмақты азайту үшін олар пайдасыз моторды тастап, жанартау жарылысынан шарынды өртеп жібереді. Аралдан алыстап, олар теңізге секіріп, құтқарылады. Данциг Хансонға Коннерлидің өкпе проблемалары туралы айтады, ал Хансон Коннерлидің орнына өзі суға түсуге шешім қабылдайды. Коннерли мен Хансон дауласып жатқанда, Ригбидің суға түсу қоңырауы маржанға ілінеді. Суға түсушілер, Хансон және Коннерли Ригбиді босату үшін суға секіреді. Барлығы жұмыс істеген кезде Данциг тапанша ұрлап, тұтқындарды босатады. Олар кемені басып алып, күзетшіні суға лақтырып, жолаушылар мен экипажды кемежайға қамап қояды. «Batavia Queen» кемесіндегі оқиғалардан бейхабар Хансон мен Коннерли «Арианнаның» аман қалғанын табады және оны кемеге көтеру үшін кабель бекітеді. Олар қайтып келгенде Данциг Коннерлиді кемежайға түсіреді, бірақ Хансонды «Арианнаның» сейфін ашуға мәжбүрлейді. Олар ішінде тек арзан қалта сағатын ғана табады. Крактаудағы жарылыс Данцигті алаңдатып, Хансон оны жеңіп, қалған тұтқындарды кемеден шығарады. Хансон жолаушылар мен экипажды босатып алғаннан кейін, Ригби сейфтен «Арианнаның» кемелік журналы бар басқа бөлімені табады. Журналда «Арианна» кемесі суға батқанға дейін Палембанг портына кіргені жазылған, ал журналға тығылған хатта Питер миссионерлік мектепке бару үшін сол жаққа келгені жазылған. Хансон Питерді іздеу үшін Палембангқа барады. Қазір Крактау үнемі атқанымен, лава бомбаларын қоршаған теңізге лақтырып жатыр. Тоши лава бомбаларының бірі оған тигенде қаза табады. «Batavia Queen» Палембангке келіп, миссионерлік мектептің қатты зақымдалғанын және тастап кетілгенін көреді. Хансон жолшыбай бір кемені шақырып, мектеп қызметкерлері мен оқушылар сол күні таңертең Палембангтан Жаваға жүзіп кету ниетімен қашып кеткенін біледі. «Batavia Queen» суға батқан сампанның көмегіне келеді, ол мектептің кемесі болып шығады. «Batavia Queen» сампандағы барлығын, соның ішінде Лорамен қуанышпен кездесетін Питерді құтқарады. «Batavia Queen» кемесіне Питерге тиесілі жәшік әкелінеді. Оның ішінде жоғалған маржандар бар, ал Коннерли, Ригби, Боргезелер және үш аман қалған жемшөпке су түсетін әйелдер осы байлықтың үлесін алады. Крактаудың күшті жарылыстары күшейеді, Хансон олар цунами тудырады деп ойлайды және «Batavia Queen» оны күтіп шығуға дайындалады. Хансон Коннерлиге олар кемеде қауіпсіз болады деп сендіруге тырысады, бірақ Коннерли оған және басқа жолаушыларға жағадан кетуге рұқсат беруді талап етеді. Джованни Боргезе, Чарли және үш аман қалған жемшөпке су түсетін әйелдер Коннерлиге қосылып, Анжерге дейін қайықпен жүзеді. Крактау соңғы, апатты жарылыста жойылды, ол үлкен цунами тудырды. Ол «Batavia Queen» қайығы Анжерге келгеннен кейін жағаны шауып өтеді, толқыннан қашуға үлкірмей, Коннерли мен Чарли аяқтарына құшақтасып, толқын оларды жабады және өлтіреді. Теңізде Хансон, Лора, Питер, Ригби, Леонкавалло Боргезе, миссионерлік мектептен құтқарылғандар мен кеме экипажы «Batavia Queen» кемесінде цунамиден сәтті өтеді.

Даму

1955 жылдың ақпан айында Филип Йордан Кракатау жанартауының атқылауы туралы фильм жазатынын және өндіретінін хабарлады. Бюджеті 2 миллионнан 3 миллион АҚШ долларына дейін, оның ішінде арнайы эффекттерге жұмсалатын қаражат көзделді. Бұл Йорданның «Колумбия Пикчерс» компаниясымен жасасқан келісімшарты бойынша түсірілетін алғашқы фильмі болжанып отырды. Джерри Уолд атқарушы продюсер болар еді. Фильмнің түсірілуіне бірнеше жыл кетті, ал осы уақыт ішінде Йордан Испанияда фильмдер түсіре бастады. 1967 жылдың қаңтар айында ол фильмге фондық түсірілімдерді Индонезияда түсіргісі келетінін және Рок Хадсонды басты рөлге шақыруды жоспарлағанын айтты. 1967 жылдың ақпан айында Майло Франк фильмнің өндірісін бақылау үшін Мадридке келді. Бернард Л. Ковальски режиссер ретінде тартылды; Ковальски «Mission Impossible», «The Rat Patrol», «The Monroes» және «N.Y.P.D.» телесериалдарының пилоттық эпизодтарын қоса, телевизиядағы жұмысымен танымал болған. Режиссер: «Бұл «Cinerama» компаниясының өкілдеріне әсер еткен сияқты, олар қиын болатын суретті шеше алатын жас режиссерді іздеп жүрген еді» деді. Сценарийді Бернард Гордон бірлесіп жазды, ол Йордан үшін псевдонимдермен көптеген сценарийлер жазған «қара тізімдегі» автор еді.

Арнайы әсерлер

Фильмді түсірудің ерекше тәсілі ретінде, «Шығыс Явадағы Кракатау» фильмінің продюсерлері сценарий толыққанға дейін арнайы эффектілер көріністерін түсірді. Кейін сценарий арнайы эффектілер тізбегін қамтитындай етіп жазылды. Француз кинорежиссері, суретші-қоюшысы, өндіріс дизайнері, декоратор және сценарист Эжен Лури 1965 жылғы «Жарылған әлем» фильмі үшін фильмнің продюсерлеріне суретші және арнайы эффектілер режиссері ретінде жұмыс істеген. Оны «Шығыс Явадағы Кракатау» үшін арнайы эффектілерді жасауға шақырысты. 1965 жылы Лури Испания жағалауында фильмдегі ойдан шығарылған «Батавия Королевасы» ретінде пайдалануға жарамды бу кемесін іздеді; соңында ол жүк тасымалдайтын кемені таңдады – Испания мен Марокко арасында жүк тасымалдау үшін пайдаланылатын бұрынғы жолаушылар кемесі. Ол 1880 жылдар шамасында Англияда салынғанын айтқан капитанның Бильбао портында көмір түсіріп тұрған кемесін тапты. Лури кемені Испанияның Малага қаласындағы кеме құрылыс орнында қайта жаңартып, оның түтіні мен мачталарының биіктігін арттырып, мачталарына жаңа рейкалар, жаңа бастион және кеменің мұртында ағаштан жасалған мүсін орнату арқылы «Батавия Королевасы»на айналдырды. Кемеге сондай-ақ мачталары мен рейкалары үшін жұмыс істейтін желкендер орнатылды. Суды шашырату үшін резервуарға күшті өрт сөндіру шлангтарымен су құйылып, су бетін қозғалту үшін жел машинасы қолданылды. Алекс Уэлдон Кракатаудың атылып, соңында жарылуының пиротехникалық тізбегін жасады. Жақын маңдағы жанартаудың атылу көріністері екі экраны бөліп көрсету арқылы жасалды, кадрдың төменгі бөлігінде мұхиттың түсірілімдері, ал оптикалық принтерде оның үстіне жанартаудың кернеулі көрінісі қосылды. Толығымен камерадағы модельдік жұмысқа сүйенген визуалды эффектілер бүгінгі күнге дейін әсерлі және 1969 жылғы стандарттар бойынша үлкен жетістік деп есептеледі, сондықтан ол «Үздік визуалды эффекттер» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болды. Бірақ ол «Мэрунд» фильміне жеңілді.

Йорданның кетуі

Фильмнің арнайы эффектілері қиын болғандықтан, «Кракатау, Яваның шығысы» фильмін жасаушылар түсірілім кезінде түрлі қиындықтарға тап болды. Продюсер Филип Йордан арнайы эффектілер түсірілгеннен кейін жобадан бас тартып, жаңа сценарийді тапсырған жаңа атқарушы продюсер келді. Бұл басшылықтағы өзгерістер концепциялық өзгерістерге алып келді, бұл фильмнің тонында және аяқталған түсірілімдегі кейбір эпизодтарда сәйкессіздіктер тудырды. «Кракатау, Яваның шығысы» нақты оқиғаларға емес, сюжеттік желінің негізі ретінде ғана сүйенген. Хансонның фильмнің басында Кракатау 200 жыл бойы тыныш болғаны туралы айтқаны дұрыс – 1883 жылға дейінгі соңғы жарылыс 1680 жылы болған. Оның 1883 жылдың мамырында басталған аралдағы вулкандық белсенділік ешкімге қауіп төндірмейтіні туралы пікірі 1883 жылдың жазындағы аймақ тұрғындарының көпшілігінің көзқарасын көрсетеді, олардың кейбіреулері жанартауды туристік орын ретінде қарастырды. Кракатау Жаваның шығысында емес, батысында орналасқан. «Батавия королевасы» кемесінің Анжерден Кракатауға саяхат жасауына кем дегенде үш күн керек. Шындығында, екі аралық қашықтық 50 шақырым ғана, кеме бірнеше сағатта жетіп баруы мүмкін еді. Фильмнің басындағы эпизодта Палембангтағы ойдан шығарылған миссионерлік мектеп Кракатаудан көрінетіндей бейнеленген, бірақ шын мәнінде Палембанг Кракатаудан алыс орналасқан. Фильмнің соңында, Питер Трэвисті іздеу үшін «Батавия королевасы» Палембангқа келгенде, Палембанг Суматра жағалауында орналасқандай көрінеді, бірақ Палембанг Муси өзені арқылы кемелерге қолжетімді болғамен, ішкі аймақта жатыр. «Батавия королевасы» миссионерлік мектепті Кракатаудың жарылысынан қираған және өртенген күйде табады. Кракатаудың жарылысы Палембангте естілгенімен және соңғы жарылыстан туған ауа толқыны үйлердің қабырғаларын сілкіндіріп, кейбіреулерінде жарықтар пайда болғанымен, қала фильмде көрсетілгендей миссионерлік мектептің жағдайына байланысты ауыр зардаптарға ұшырамады. Фильмнің соңында «Батавия королевасының» Кракатаудан Палембангқа, содан кейін Анжерге қарай саяхат жасағандағы күшті және үздіксіз жарылыстар 1883 жылдың 26-27 тамызындағы жанартаудың соңғы, апатты жарылысын бейнелейді. Фильмдегі Анджер мен оның маяк үйін шарпыған үлкен цунами 1883 жылдың 27 тамызындағы таңертең Яваның батыс жағалауына келген толқынға сәйкес келеді, ол Меракта белгілі бір биіктікке жетіп, Анжерді (онда толқын биіктігі шамамен болды) және Төртінші нүкте маяк үйін қиратты. «Батавия королевасы», оның жолаушылары мен экипажы, сондай-ақ кеме сапары туралы әңгіме толығымен ойдан шығарылған, бірақ фильмнің соңында теңізде цунамиге тап болған тәжірибесі аралдар арасындағы «Гувернер Генерал Лудон» бу кемесінің 1883 жылдың 27 тамызындағы таңертең Сунда бұғазында саяхат жасағандағы үлкен цунамиға тап болған оқиғасына ұқсас. Фильмдегі құтқарушылардың інжу-маржанды бөлісіп алуы заң бойынша дұрыс емес. Инжу-маржан апат орнынан табылмайды, олар кейінірек Лаураның ұлының қолында табылады. Дегенмен, құтқарушылар қазынаны тең бөліп алады. Теңіз заңына сәйкес, інжу-маржан құтқарылған мүлік емес және баланың заңды меншігі болып табылады. Құтқарушылардың інжу-маржанға құқығы жоқ.

Сыни қабылдау

Жаваның шығысындағы Кракатау фильмі көбінесе жағымсыз пікірлер алды, сыншылар оқиғасының қарапайым, дүркіндіксіз және нашар баяндалғандығын, ал арнайы эффектілердің тым көп және басым болғандықтан сезімсіздендіретінін айтты. Дегенмен, бірқатар сыншылар фильмді көңілді және экзотикалық жерлерді, теңіздегі өмірді керемет бейнелегендігін мойындады. Стенли Ньюман Cue журналында оны "қарапайым ойын-сауық" деп сипаттаса, ал Фрэнсис Херридж New York Post газетінде апатты көрсетуіне жоғары баға берді. Variety журналының апталық кассалық тізімінде көрсетілген қалаларға сүйенсек, бұл фильм АҚШ-та жылдың ең табысты он жетінші фильмі болды.

Кейінгі релиздер

"Feelarama" форматында қайта өңделген, сол кездегі танымал Sensurround нұсқасы болған бұл фильм 1970 жылдары "Вулкан" деген атпен қайта шығарылды. "Кракатау, Яваның шығысында" деген тіркес 1979 жылы The B 52's тобының "Lava" әнінде қолданылды: "Жаваның шығысындағы Кракатау, балқыған денелер, отты лава". Бұл тіркес Biohazard тобының сол аттас альбомынан шыққан "New World Disorder" әнінде де кездеседі. Фильм "Just Say No" эпизодында еске алынады. Брайан өткен түнігі кездесуі кино болғанда, "толқындар құлап, ракеталар ұшып, жанартаулар атқылап жарылар еді" деп әзілдегенде, Лоуэлл: "Мен сол фильмін көрдім: Кракатау, Шығыс Ява. Онда жыныстық көріністер көп болмады, бірақ ешкімнің оған уақыты болмады" деп жауап берді. 1982 жылы француз тобы Indochine фильмнің оқиғасын баяндайтын "À l'est de Java" әнін жазды. Әннің сөзін Никола Сиркис, ал музыкасын Доминик Николас жазған. 2019 жылы шыққан "Once Upon a Time in Hollywood" фильмінде Cinerama Dome-ның сыртқы көрінісінде театр 1969 жылы "Жаваның шығысындағы Кракатау" фильмін жарнамалап тұрған күйі бейнеленген. Фильм түсіріліміне сәйкес қайта жасалған ескі плакаттар театрдың сыртында қалдырылды.