Кіріспе

1952 жылы шыққан француздық "Чипс Ару" (фр. Le ʒø sɔ̃ fɛ) – Жан-Поль Сартрдың 1943 жылы жазған және 1947 жылы жарық көрген сценарийі. Алғашқы атау тікелей "ойын басталды" деп аударылады, бұл негізінен казинодағы құмар ойындарда қолданылатын француз тіліндегі идиома, "салымдар жасалды" деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ "alea iacta est" сөзінің француз тіліндегі мағынасы. 1948 жылы Луиза Варезе француз тілінен жасаған ағылшын тіліндегі аударма (қазір басылмайды) "The Chips Are Down" деген атпен жарияланды. Оқиғаның өрісі Парижде, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның оккупациялаған солтүстік Франциясында (немесе, мүмкін, Виши Франциясында) орналасқан. Сюжет екі кейіпкер – Пьер Дюмен мен Эва Шарлиердің тағдырына арналған. Олар жан жарасымды болуға тағдырланған, бірақ олардың ерте, зорлықпен аяқталған өлімдері олардың кездесуіне кедерілді, және олар тек өлімнен кейінгі өмірге өткеннен кейін ғана кездеседі.

Кескіннің қысқаша мазмұны

Ева мен Пьер өмірінде бір-бірімен кездеспеген. Кітаптың басында Ева ауыр сырқатқа шалдыққан, ал күйеуі Андре оны улайды, себебі ол оның қарындасы Люсетке үйленіп, қалың малын өзіне алғысы келеді. Пьер болса, революция жоспарлап жүрген, бірақ оны досы Люсьен өлтіреді. Пьер де, Ева да біраз уақыттан бері қайтыс болғанын білмейді. Көзге көрінбей, тірілердің арасында арбақтар болып серуендеп, тек басқа қайтыс болған жандармен ғана қарым-қатынас құра алатын күштің арқасында Пьер мен Ева өз өмірлері туралы жаңа шындықтарды табады. Пьер мен Еваның осы күшсіз жағдайға бейімделуі қиын. Олар жаңадан қайтыс болғандардың бюрократиялық тіркеу орталығында тіркелу үшін кезекте кездеседі, онда екеуі де құжаттарда қателік болғанын анықтайды. 140-бап бойынша, олардың жанындас болуы алдын ала белгіленгенін білгенде таңғалады. Пьер мен Ева шағымын табысты аяқтап, қайта тіріледі және бір-біріне махаббатын көрсетуге жиырма төрт сағат уақыт беріледі, әйтпесе екінші өмір сүру мүмкіндігінен айырылады. Алайда, олардың әрқайсысы бұрынғы өмірінен аяқталмаған мәселелермен алаңдап жүреді. Ева күйеуінің улағандығына байланысты, қарындасына оның жақсы адам емес екеніне көндіруді қалайды. Пьер болса, Регентті құлату үшін жоспарлаған революцияны тоқтатуға тырысады, себебі ол қайтыс болғаннан кейін Регенттің бұл жоспарды білгенін жасайды және оны іске асырса, оның достарының қырғынға ұшырап, қарсылық қозғалысының аяқталуына әкелетінін түсінеді. Олардың осы білімді қалай алғандарын түсіндіруге келмейтініне байланысты, достарын дұрыс шешімді білетіндеріне сендіру қиынға соғады. Екеуі де бұрын маңызды болған нәрселерден толығымен айырыла алмайды, және махаббатына назар бөлмесе, өмірдегі екінші мүмкіндігінен айырылуы мүмкін екенін түсінеді.

Кейіпкерлер

Пьер Дюмен – оқиға орын алатын аталмаған қаладағы жергілікті регентке қарсы құпия қарсылық қозғалысының жетекшісі. Оның өлімі, бас көтерілістің тағы бір мүшесі Лусьеннің және полиция хабаршысының сатқандығы салдарынан болды. Ève Шарлиер – Милиция (Милиция) бастығы Андре Шарлиердің әйелі. Пьер сияқты, оның да өлімі сатқындықтан туды. Күйеуі Андре, оның байлығын мұраға алу және кіші әпкесі Люсетке зекет үшін үйлену мақсатымен, төсекте жатқан кезде оның ішімдігіне у қосып, баяу-баяу өлтірді. Андре Шарлиер – Ève-дің күйеуі, Милиция бастығы, оны өлтіреді және Люсетке қызығушылық танытады. Люсетта – Ève-дің өте қарапайым әпкесі.

Талдау

Пьер мен Еваға бір-біріне ғашық болу үшін тірілерге қайта оралуға рұқсат беріледі. Бірақ өмірден кейінгі әлемде олар тірі кезде байқамаған қорқынышты нәрселерді көреді және бір-бірін жақсы көрудің орнына, осы нәрселердің алдын алуға тырысады. 24 сағаттан кейін бұл жұп тағы да қайтыс болады, олар жас қыз Мари Аструкты құтқарудан басқа ештеңе жасамайды. Оның өмірін жақсартуға Ева мен Пьер оның әкесіне (өлгендер дүкенінде айтылған адамға) уәде берген еді. Олар Маридің өмірін жақсартуға ұмтылып, сәттілікке жеткенмен, өз махаббаттарын толыққанды жүзеге асыра алмайды. Бұл Сартрдың, адам өз таңдауларына қарамастан, жақсы немесе жаман болсын, оларды іске асыруға міндетті деген көзқарасын бекітеді (детерминизмді қараңыз). Ол сондай-ақ, тіпті ең жақсы ниетпен жасалған болса да, таңдаудың дұрыс екенін білудің мүмкін емес екенін көрсетеді. Сартр үшін абсолюттік шындық пен мораль жоқ. Оның орнына, ол осы сценарийде тағдырдың өмір күшінен әрқашан басым түсетінін ұсынады. Сартр еркіндік, мүмкін, иллюзия болғанымен, ол қажеттілік екенін көрсетеді. Пьер мен Ева көшеде серуендеп, екінші рет қайтыс болғаннан кейін достары мен жақындарының проблемаларын көріп, өлімнің абсурдтығын сезінеді. Олар көріп отырған жағдайларға байланысты өздерінің азабынан құтылуға және көмектесуге күшсіз. Олар өмірді қарауға мәжбүр, бірақ олар оған қатыса алмайды, себебі олар тек арбақтар. Бізді пайдасыз, сәтсіз өмір сүруден тек қана қоршаған әлеммен өз қалауымыз бойынша әрекеттесуге берілген күш пен бостандық сақтайды.

Фильмге бейімделу

Жан Деланной режиссерлік еткен фильм 1947 жылы түсірілді, онда Мишелин Пресли Ева рөлін, ал Марчелло Паглиеро Пьер рөлін сомдады.