Кіріспе

Франсистаун – Ботсвананың екінші ірі қаласы, 2022 жылғы халық санауы бойынша халқы шамамен 103 417 адамды, ал агломерациясы 147 122 адамды құрайды. Ол Ботсвананың шығысында, астана Габоронеден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Франсистаун Тати және Нтше өзендерінің қосылған жерінде, Шеше өзенінің (Лимпопо өзенінің саласы) және Зимбабвемен халықаралық шекараға жақын жерде жатыр. Франсистаун Оңтүстік Африкадағы алғашқы алтын асығу орталығы болды және әлі де ескі және тасталған кендермен қоршалған. Франсистаун қаласы – Солтүстік-Шығыс ауданынан бөлінген әкімшілік аудан. Оны Франсистаун қалалық кеңесі басқарады. Франсистаун және оның төңірегінде сөйлейтін және қолданылатын негізгі тіл – каланга. Аймақта исиндебеле, чишона және сецвана тілдері де қолданылады. Франсистаун – Ботсванадағы ағылшын тіліндегі атауы бар жалғыз қала. Ағылшын тілінде аталған қалалар жоқ, тек бірнеше ауылдар ғана бар.

Тарих

Адамдардың қоныстануына қатысты мәліметтер шамамен 10 000 жылға дейін барып жетеді, бірақ жазбаша дәлелдері одан кешірек пайда болған. Тарихи мәліметтер Франсистаунның Бакаланга халқының кен өндірумен әйгілі болған елді мекендерінің бірі ретінде қалыптасқанын көрсетеді. Бұрын Ботсвананың солтүстік-шығысындағы Бакаланга/Каланга аймағында кең таралған және әсер еткен кен өндіру, көбінесе алтын өндірумен айналысқан. Ньягабгве Франсистаунға ең жақын ауыл болған және оған еуропалықтар келген, оның ішінде миссионер Роберт Моффат келген. 1867 жылы Моффаттан кейін алтын іздеуші Карл Маух Тати өзені бойында Бакаланга халқының алтын өндіріп жатқанын тапты және Тати алтын кен орындары туралы хабарлады, осылайша Оңтүстік Африкадағы алғашқы алтын асыруды бастады. Қазіргі қала 1897 жылы Монарх кенішіне жақын жердегі елді мекен ретінде құрылды және 1869 жылы аймақта іздеу лицензиясын алған Ливерпульдік ағылшын кен іздеушісі Дэниел Фрэнсистің құрметіне аталды. Фрэнсис патша Лобенгуладан жер сатып алған «Тати концессиялық жер» (Тати концессиялық компаниясы) директоры болды. Жаңа қаланың орталығы сол жылдың тамызында компания 300 учаске сатқан кезде қалыптасты. Монарх кеніші сол кездегі жалғыз жұмыс істеп тұрған кеніш емес еді және Франсистаунның тез өседі деп көптеген адамдар сенді. Бастапқыда қала теміржолға параллель, шығысқа қарай созылған бір көшеден тұрды. Бұл көшеде бірнеше компания, оның ішінде екі қонақ үй («Гранд» және «Тати»), бөлшек және көтерме сауда дүкендері, үш банк орналасқан. Тәуелсіздік алғанға дейін Франсистаун Ботсвананың ең ірі сауда орталығы болды. 1897 жылы компания жердің бір бөлігін тұрғын және коммерциялық мақсаттар үшін сатты. Қала алтын өндіру қалашығы ретінде пайда болды және алтын 1800 жылдардың соңынан 1930 жылға дейін аймақтың экономикасын қамтамасыз етті. 1869 жылы жақын жерде алтынның табылуы Оңтүстік Африкадағы Витватерсрандтағы алтын асырудан он бес жыл бұрын Африкадағы алғашқы алтын асыруды тудырды. 1930 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс бұл салаға ауыр соққы берді. 1936-1980 жылдар аралығында Франсистаунның экономикасы көбінесе Оңтүстік Африка шахталарына жұмысшыларды тартқан «Витватерсранд туысқандық еңбек қауымдастығына» (Witwatersrand Native Labour Association) тәуелді болды. Шахташылар көптеген африкалық елдерден таңдалды және Оңтүстік Африкаға Франсистаун арқылы әуемен немесе теміржолмен тасымалданды. Тәуелсіздік алғанға дейін қаладағы белгілі отбасының атымен аталған Хаскинс көшесі Ботсванадағы алғашқы асфальтталған жол болды. 1966 жылдан бері қала, негізінен Родезия/Зимбабвемен белсенді шекаралық сауданың арқасында айтарлықтай өсті. 1997 жылы Франсистаун қала мәртебесін алды, Габоронеден кейін Ботсвананың екінші қаласы болды. Қала Ботсвананың негізгі автомобиль және теміржол көлігі жолдарының торабында орналасқандықтан, кен өндіру, сауда және ауыл шаруашылығы оның экономикасының маңызды бөлігін құрады. «Тати Никель», «Думела өнеркәсіп кешені» және «Ботсвана ет комиссиясы» қаланың негізгі экономикалық драйверлері болып табылады. Мемлекеттік және жеке секторлар жергілікті экономикаға үлес қосады. Қаланың әртүрлі діни орындары бар, оның ішінде католик шіркеулері, мұсылман мешіттері, сондай-ақ дәстүрлі африкалық қауымдарға, мысалы, сионисттік христиан шіркеуіне қызмет ететін протестант шіркеулері бар. Қаланың білім беру жүйесі де әртүрлі. Бірнеше жеке ағылшын тілінде оқытатын мектептер («Mophato School», «KTM» және «John Mackenzie School»), сондай-ақ «Mater Spei College» (Рим-католик шіркеуінің бір бөлігімен басқарылады), «Francistown Teacher Training College», Ботсвана университетінің кампусы және бірнеше техникалық колледждер бар. Көлік жүйесі де сенімді, Хараре және Булавайо қалаларымен (Зимбабве) теміржол байланысы, солтүстіктегі Рамокгвебана шекарасымен, Казунгула, сондай-ақ Касане, Маун қалаларымен (Ната арқылы) автомобиль байланысы бар. Әуежайдан Габороне, Маун, Касане және елдің басқа да аймақтарына рейстер бар. Жергілікті таксилер түнде де жұмыс істейді.

Тау-кен өндірісі

Франсистаун Ботсвананың басты әуе және автомобиль тасымалдарының бағыттарында орналасқан; кен өндіру және ауыл шаруашылығы маңызды салалар болып табылады. Басты кен өндіру компанияларының қатарында – Селькирк және Феникс кендерінде жұмыс істейтін, негізінен кобальт, мыс және никель өндіретін, «Норильск Никель» компаниясына тиесілі «Тати Никель» компаниясы бар. «Думела» өнеркәсіптік кешені – өнеркәсіптік парк, маңызды жұмыс орындарын ұсынады; 2008 жылы қаланың жанында Ботсвана металл қорыту зауыты салынып жатыр. Бірақ, жобаның құны жоғары болғандықтан тоқтатылды.

Медиа

Қаланың медиа қауымдастығы әлі де дамудың бастапқы сатысында. Бұл медиаға 1993 жылы құрылған Ботсвананың "The Voice" газеті кіреді. Бұл өте танымал таблоид газеті, ол астана, Габороне қаласына да тарады.

Климат

Франсистаун ыстық, жартылай құрғақ климатқа ие, жаздары жылы немесе қызыл, қыстары жұмсақ болады. Қалада жыл сайын орташа есеппен жауын-шашын мөлшері байқалады. Қалада желтоқсаннан наурызға дейін қысқа ылғалды маусым және қалған сегіз ай бойы ұзақ құрғақшылық маусымы болады. Франсистаун құрғақ маусымның ең шарықталу кезінде (маусымнан тамызға дейін) орташа есеппен жауын-шашын алады, бұл кезде ең суық температура да байқалады. Аталған айларда орташа ең төменгі температура көбінесе төмендейді. Франсистаун қаласында тіркелген ең жоғары температура болса, ең төменгі температура болды.

Мәдениет

Франсистаунда Супа Нгао мұражайы орналасқан, онда аймақтың тарихы мен мәдени мұрасына қатысты экспонаттар бар. Мұражайдың қаржысының басым бөлігі мемлекеттен түседі және 2011 жылдың қазанынан бастап қайта жөндеуден өтуде. Франсистаун қаласының орталық бөлігінде бұрынғы Тати компаниясының шаруашылығында, «Леди Мэри» деген атаумен жаңа Тачила табиғи қорығы құрылды. Бұл табиғи қорық, түрлі жабайы жануарларға толы, қаланың дамып келе жатқан туристік айналымын одан әрі арттыруы күтілуде.

Ғибадат орындары

Ғибадат орындарының арасында ең көп кездесетіні – христиан шіркеулері мен ғибадатханалары: Ботсванадағы евангелистік лютеран шіркеуі (Лютерандық әлемдік федерациясы), Құдайдың жиналыстары, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі, Халықаралық Елуінші күн қасиеттілігі шіркеуі, Мәсіх елшілігі, Францистаун Рим католик діоцезі (Католик шіркеуі).

Білім

Қаланың дерлік барлық қалашықтарында бастауыш мектептер бар, олардың көпшілігі қалалық кеңес басқарады. Олардың ішінде қаладағы ең көне мектептердің бірі – Ихутсенг бастауыш мектебі, сондай-ақ Тати қаласының бастауыш мектебі және Ньянгабгве бастауыш мектебі бар. Аэродром бастауыш мектебі де бар. Үкімет «орта мектептер» деп аталатын жасөспірімдер мектептерін де ұстап тұрады. Олардың көпшілігі үкімет пен қоғам арасындағы серіктестіктер ретінде құрылған. Үкімет оларды жақында ғана өз басқаруына алды. Мысалдарға Сетлалекгоси, Монцмаиса және Селепа жасөспірімдер мектептері кіреді. Бұл мектептер JC деңгейіндегі білім беруде ең жақсы сапаны ұсынады және үш жылдық оқу бағдарламасын жүзеге асырады. Қалада жеке мектептер де бар, олардың ішінде тарихи және әйгілі Джон Маккензи мектебі бар, ол бастауыш, жасөспірімдер және жоғары орта білім береді. Сондай-ақ, мектеп IGCS емтиханын тапсырған студенттерге O деңгейін де ұсынады. Мофато ағылшын тіліндегі орта мектеп, ТКМ, Клифтон дайындық мектебі және тағы да көптеген кішкентай жеке мектептер бар. Қазіргі уақытта Францистаунда екі жоғары орта мектеп бар: Mater Spei колледжі, ол Рим-католик шіркеуімен бірге жұмыс істейді және 1978 жылы ашылған, қазір 1200 оқушы оқитын Францистаун жоғары орта мектебі. Тарихы бай Аэродром қалашығында орналасқан бұл мекеме қаланың ең ірі білім ошақтарының бірі. Франсистаун мұғалімдер даярлау колледжі 1973 жылы Ботсвана университетінің кампусының біріне айналды. Франсистаун техникалық және кәсіптік білім беру колледжінің ашылуы 2008 жылдың 10 қазанында Ботсвананың бұрынғы президенті Иан Хама тарапынан ресми түрде жасалды. Колледж 1500 оқушыны техникалық және кәсіптік курстарға, сондай-ақ мұғалімдерді даярлау бағдарламаларына қабылдау үшін салынған. Колледж ғимараттары Джеральд Эстейтс маңындағы ауданда орналасқан. Қалада сондай-ақ Ньянгабгве емдеу ауруханасының жанында орналасқан Денсаулық сақтау ғылымдары институты бар. Бұл институт медбикелік және денсаулық сақтау салаларындағы курстарды ұсынады.

Көлік және инфрақұрылым

Қала – маңызды көлік торабы. Темір жол Булавайо арқылы қаламен Зимбабведегі Хараре қаласын байланыстырады. Осы жол Франсистаунды астанасы Габоронемен және оңтүстіктегі Лобацемен де байланыстырады. Салған жолдар қаланы солтүстіктегі Рамокгвебанамен, Казунгуламен және сондай-ақ Ната арқылы Касанемен байланыстырады. Қалаға Франсистаун халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол 2011 жылдың 9 қыркүйегінде 596 миллион пула сомасына салынғаннан кейін ашылды, және көлік министрі Франк Рамсден ресми түрде ашты. 2025 жылға дейінгі жолаушылар ағынына есептелген терминал ғимараты бар, бұл әуежайдың сыйымдылығы зор, ол қазір Ботсвана Қорғаныс күштері Әуе күштері пайдаланатын ескі әуежайдың орнын басты.

Спорт

Франсистаун клубында орналасқан Франсистаун теннис мектебі – жас балаларды (4 жастан бастап) халықаралық теннисшілерге дамытуға арналған кәсіби теннис орталығы. Франсистаунда бірнеше футбол клубы бар, олардың ішінде TAFIC Sporting Club, TASC FC (Tati Sporting Club), ECCO City Greens FC, Great North Tigers FC (GNT) және тағы да басқалары. Бұл командалардың бәрі BTC Mobile демеушілігімен Ботсвана Премьер-лигасының жоғарғы лигасында ойнаған. GNT жақында Премьер-лигаға өтті, ал TAFIC төменгі дивизионда ойнайды. Жаңа Франсистаун стадионының құрылысы әлі жалғасып жатыр және жақын арада аяқталады. Бұл стадион Боцвананың солтүстік бөлігіндегі ең ірі стадион болады, оның сыйымдылығы 27 000 көрерменге жетеді және жоғарыда аталған командалардың кейбіреуіне үй стадионы болады. Қаланың басқа стадиондарының қатарында Франсистаун қалалық кеңесінің S аймағындағы стадионы бар.