Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Франсистаун – Ботсвананың екінші ірі қаласы, 2022 жылғы халық санауы бойынша халқы шамамен 103 417 адамды, ал агломерациясы 147 122 адамды құрайды. Ол Ботсвананың шығысында, астана Габоронеден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Франсистаун Тати және Нтше өзендерінің қосылған жерінде, Шеше өзенінің (Лимпопо өзенінің саласы) және Зимбабвемен халықаралық шекараға жақын жерде жатыр. Франсистаун Оңтүстік Африкадағы алғашқы алтын асығу орталығы болды және әлі де ескі және тасталған кендермен қоршалған. Франсистаун қаласы – Солтүстік-Шығыс ауданынан бөлінген әкімшілік аудан. Оны Франсистаун қалалық кеңесі басқарады. Франсистаун және оның төңірегінде сөйлейтін және қолданылатын негізгі тіл – каланга. Аймақта исиндебеле, чишона және сецвана тілдері де қолданылады. Франсистаун – Ботсванадағы ағылшын тіліндегі атауы бар жалғыз қала. Ағылшын тілінде аталған қалалар жоқ, тек бірнеше ауылдар ғана бар.
Francistown is the second largest city in Botswana, with a population of about 103,417 and 147,122 inhabitants for its agglomeration at the 2022 census. It is located in eastern Botswana, about north northeast from the capital, Gaborone. Francistown is located at the confluence of the Tati and Ntshe rivers, and near the Shashe River (tributary to the Limpopo) and from the international border with Zimbabwe. Francistown was the centre of Southern Africa's first gold rush and is still surrounded by old and abandoned mines. The City of Francistown is an administrative district, separated from North East District. It is administered by Francistown City Council. The main language spoken and used in and around Francistown is Kalanga. Other languages used in the area are isiNdebele, ChiShona as well as SeTswana. Francistown is the only city in Botswana with an English name. There are no English language named towns and only a couple of villages with English names.
Тарих
Адамдардың қоныстануына қатысты мәліметтер шамамен 10 000 жылға дейін барып жетеді, бірақ жазбаша дәлелдері одан кешірек пайда болған. Тарихи мәліметтер Франсистаунның Бакаланга халқының кен өндірумен әйгілі болған елді мекендерінің бірі ретінде қалыптасқанын көрсетеді. Бұрын Ботсвананың солтүстік-шығысындағы Бакаланга/Каланга аймағында кең таралған және әсер еткен кен өндіру, көбінесе алтын өндірумен айналысқан. Ньягабгве Франсистаунға ең жақын ауыл болған және оған еуропалықтар келген, оның ішінде миссионер Роберт Моффат келген. 1867 жылы Моффаттан кейін алтын іздеуші Карл Маух Тати өзені бойында Бакаланга халқының алтын өндіріп жатқанын тапты және Тати алтын кен орындары туралы хабарлады, осылайша Оңтүстік Африкадағы алғашқы алтын асыруды бастады. Қазіргі қала 1897 жылы Монарх кенішіне жақын жердегі елді мекен ретінде құрылды және 1869 жылы аймақта іздеу лицензиясын алған Ливерпульдік ағылшын кен іздеушісі Дэниел Фрэнсистің құрметіне аталды. Фрэнсис патша Лобенгуладан жер сатып алған «Тати концессиялық жер» (Тати концессиялық компаниясы) директоры болды. Жаңа қаланың орталығы сол жылдың тамызында компания 300 учаске сатқан кезде қалыптасты. Монарх кеніші сол кездегі жалғыз жұмыс істеп тұрған кеніш емес еді және Франсистаунның тез өседі деп көптеген адамдар сенді. Бастапқыда қала теміржолға параллель, шығысқа қарай созылған бір көшеден тұрды. Бұл көшеде бірнеше компания, оның ішінде екі қонақ үй («Гранд» және «Тати»), бөлшек және көтерме сауда дүкендері, үш банк орналасқан. Тәуелсіздік алғанға дейін Франсистаун Ботсвананың ең ірі сауда орталығы болды. 1897 жылы компания жердің бір бөлігін тұрғын және коммерциялық мақсаттар үшін сатты. Қала алтын өндіру қалашығы ретінде пайда болды және алтын 1800 жылдардың соңынан 1930 жылға дейін аймақтың экономикасын қамтамасыз етті. 1869 жылы жақын жерде алтынның табылуы Оңтүстік Африкадағы Витватерсрандтағы алтын асырудан он бес жыл бұрын Африкадағы алғашқы алтын асыруды тудырды. 1930 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс бұл салаға ауыр соққы берді. 1936-1980 жылдар аралығында Франсистаунның экономикасы көбінесе Оңтүстік Африка шахталарына жұмысшыларды тартқан «Витватерсранд туысқандық еңбек қауымдастығына» (Witwatersrand Native Labour Association) тәуелді болды. Шахташылар көптеген африкалық елдерден таңдалды және Оңтүстік Африкаға Франсистаун арқылы әуемен немесе теміржолмен тасымалданды. Тәуелсіздік алғанға дейін қаладағы белгілі отбасының атымен аталған Хаскинс көшесі Ботсванадағы алғашқы асфальтталған жол болды. 1966 жылдан бері қала, негізінен Родезия/Зимбабвемен белсенді шекаралық сауданың арқасында айтарлықтай өсті. 1997 жылы Франсистаун қала мәртебесін алды, Габоронеден кейін Ботсвананың екінші қаласы болды. Қала Ботсвананың негізгі автомобиль және теміржол көлігі жолдарының торабында орналасқандықтан, кен өндіру, сауда және ауыл шаруашылығы оның экономикасының маңызды бөлігін құрады. «Тати Никель», «Думела өнеркәсіп кешені» және «Ботсвана ет комиссиясы» қаланың негізгі экономикалық драйверлері болып табылады. Мемлекеттік және жеке секторлар жергілікті экономикаға үлес қосады. Қаланың әртүрлі діни орындары бар, оның ішінде католик шіркеулері, мұсылман мешіттері, сондай-ақ дәстүрлі африкалық қауымдарға, мысалы, сионисттік христиан шіркеуіне қызмет ететін протестант шіркеулері бар. Қаланың білім беру жүйесі де әртүрлі. Бірнеше жеке ағылшын тілінде оқытатын мектептер («Mophato School», «KTM» және «John Mackenzie School»), сондай-ақ «Mater Spei College» (Рим-католик шіркеуінің бір бөлігімен басқарылады), «Francistown Teacher Training College», Ботсвана университетінің кампусы және бірнеше техникалық колледждер бар. Көлік жүйесі де сенімді, Хараре және Булавайо қалаларымен (Зимбабве) теміржол байланысы, солтүстіктегі Рамокгвебана шекарасымен, Казунгула, сондай-ақ Касане, Маун қалаларымен (Ната арқылы) автомобиль байланысы бар. Әуежайдан Габороне, Маун, Касане және елдің басқа да аймақтарына рейстер бар. Жергілікті таксилер түнде де жұмыс істейді.
Although evidence of habitation by humans goes back around 10,000 years, written evidence is more recent. Historical evidence shows that Francistown started off as one of the villages of the BaKalanga people which was best known for its mining. Mining which used to be a common activity and influence to the BaKalanga/Kalanga area of north eastern Botswana was widely practiced in the area mostly gold mining. Reportedly, Nyangabgwe was the nearest village to Francistown to have been visited by Europeans, when it was visited by the missionary, Robert Moffat. Moffat was followed in 1867 by a gold prospector, Karl Mauch who found the Bakalanga mining gold along the Tati River, and publicised the Tati Goldfields starting the first Southern Africa goldrush. The present town was founded in 1897 as a settlement near the Monarch mine and named after Daniel Francis, an English prospector from Liverpool who acquired prospecting licences in the region in 1869. Francis was a director of the Tati Concessions Land (Tati Concessions Company), which acquired the land from King Lobengula. The centre of the new town was formed when the company sold off 300 lots in August of that year. The Monarch mine was not the only mine in operation at that time, and it was widely believed that Francistown would grow rapidly. In the beginning, the town comprised one street east of, and parallel to the railway line. This street featured several companies, including two hotels (the Grand and the Tati), retail and wholesale shops, and three banks. Prior to independence Francistown was Botswana's largest commercial centre. In 1897, the company sold part of the land for residential and commercial purposes. The city started as a gold mining town, and gold sustained the area's economy from the late 1800s until the 1930s. When gold was discovered nearby in 1869 it sparked the first gold rush in Africa fifteen years before the gold boom at Witwatersrand in South Africa. The industry was hard hit by the global recession of the 1930s. Between 1936 and 1980s, the economy of Francistown was largely supported or dependent on the Witwatersrand Native Labour Association, a company that recruited labour for South African mines. The miners were recruited from many African countries, and transported to South Africa through Francistown by air or railway. Haskins Street (named after a prominent family in the town prior to independence) was the first tarred road in Botswana. Since 1966, the city has grown significantly due mainly to active cross border trading with Rhodesia/Zimbabwe, in 1997, Francistown became a city, Botswana's 2nd after Gaborone. With the city located astride Botswana's main road and rail transport routes, mining, commerce and agriculture have been essential parts of its economy. Tati Nickel, The Dumela Industrial Complex and Botswana Meat Commission are the main economic drivers in the city. Both government departments and private benefit the local economy. There are a variety of places of worship, including Catholic churches, Muslim mosques, as well as Protestant churches some of which serve traditional African congregations such as the Zionist Christian Church. Education around the city is also diverse. There are several private English medium schools (Mophato School, KTM and John Mackenzie School) and government schools such as Mater Spei College (partly run by the Roman Catholic Church), Francistown Teacher Training College, University of Botswana Campus and several technical colleges. Transport is also reliable, with railway links to Harare and Bulawayo in Zimbabwe, road links with Ramokgwebana Border in the north, and Kazungula as well as Kasane, Maun via Nata. The airport has flights flying locally, to Gaborone, Maun, Kasane and other points around the country. Local taxis operate all night.
Тау-кен өндірісі
Франсистаун Ботсвананың басты әуе және автомобиль тасымалдарының бағыттарында орналасқан; кен өндіру және ауыл шаруашылығы маңызды салалар болып табылады. Басты кен өндіру компанияларының қатарында – Селькирк және Феникс кендерінде жұмыс істейтін, негізінен кобальт, мыс және никель өндіретін, «Норильск Никель» компаниясына тиесілі «Тати Никель» компаниясы бар. «Думела» өнеркәсіптік кешені – өнеркәсіптік парк, маңызды жұмыс орындарын ұсынады; 2008 жылы қаланың жанында Ботсвана металл қорыту зауыты салынып жатыр. Бірақ, жобаның құны жоғары болғандықтан тоқтатылды.
Francistown is located on Botswana's main air and road transport routes; mining and agriculture are important. Principal mining companies include Tati Nickel, owned by Norilsk Nickel, which has operations at the Selkirk and Phoenix mines, producing principally cobalt, copper and nickel. The Dumela Industrial Complex, an industrial park, is an important employer; the Botswana Metal Refinery was being built in 2008 near the city. However, the project was halted due to high costs.
Медиа
Қаланың медиа қауымдастығы әлі де дамудың бастапқы сатысында. Бұл медиаға 1993 жылы құрылған Ботсвананың "The Voice" газеті кіреді. Бұл өте танымал таблоид газеті, ол астана, Габороне қаласына да тарады.
The city's media fraternity is still in its infancy. The media includes Botswana's The Voice newspaper, which was founded in 1993. This is a very popular tabloid newspaper that had also spread its wings to the capital city, Gaborone.
Климат
Франсистаун ыстық, жартылай құрғақ климатқа ие, жаздары жылы немесе қызыл, қыстары жұмсақ болады. Қалада жыл сайын орташа есеппен жауын-шашын мөлшері байқалады. Қалада желтоқсаннан наурызға дейін қысқа ылғалды маусым және қалған сегіз ай бойы ұзақ құрғақшылық маусымы болады. Франсистаун құрғақ маусымның ең шарықталу кезінде (маусымнан тамызға дейін) орташа есеппен жауын-шашын алады, бұл кезде ең суық температура да байқалады. Аталған айларда орташа ең төменгі температура көбінесе төмендейді. Франсистаун қаласында тіркелген ең жоғары температура болса, ең төменгі температура болды.
Francistown features a hot semi arid climate, with warm to hot summers and mild winters. The city on averages sees of precipitation annually. The city features a short wet season that spans from December through March and a lengthy dry season that covers the remaining eight months. Francistown receives on average only of precipitation at the peak of its dry season (from June through August), which is also when it experiences its chilliest temperatures. Average low temperatures routinely fall below during the aforementioned months. The record high temperature registered in Francistown was and the lowest temperature recorded was .
Мәдениет
Франсистаунда Супа Нгао мұражайы орналасқан, онда аймақтың тарихы мен мәдени мұрасына қатысты экспонаттар бар. Мұражайдың қаржысының басым бөлігі мемлекеттен түседі және 2011 жылдың қазанынан бастап қайта жөндеуден өтуде. Франсистаун қаласының орталық бөлігінде бұрынғы Тати компаниясының шаруашылығында, «Леди Мэри» деген атаумен жаңа Тачила табиғи қорығы құрылды. Бұл табиғи қорық, түрлі жабайы жануарларға толы, қаланың дамып келе жатқан туристік айналымын одан әрі арттыруы күтілуде.
Francistown is home to the Supa Ngwao Museum, with exhibits related to the area's history and heritage. The museum, which receives most of its funds from the government, is currently going through refurbishment as of October 2011. A new nature reserve, Tachila, has been established from central Francistown on an old Tati Company Farm, Lady Mary. The nature reserve is expected to be a tourism turn over for the already flourishing city with its variety of wild animals.
Ғибадат орындары
Ғибадат орындарының арасында ең көп кездесетіні – христиан шіркеулері мен ғибадатханалары: Ботсванадағы евангелистік лютеран шіркеуі (Лютерандық әлемдік федерациясы), Құдайдың жиналыстары, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі, Халықаралық Елуінші күн қасиеттілігі шіркеуі, Мәсіх елшілігі, Францистаун Рим католик діоцезі (Католик шіркеуі).
Among the places of worship, they are predominantly Christian churches and temples : Evangelical Lutheran Church in Botswana (Lutheran World Federation), Assemblies of God, the Church of Jesus Christ of Latter day Saints, International Pentecostal Holiness Church, Christ Embassy, Roman Catholic Diocese of Francistown (Catholic Church).
Білім
Қаланың дерлік барлық қалашықтарында бастауыш мектептер бар, олардың көпшілігі қалалық кеңес басқарады. Олардың ішінде қаладағы ең көне мектептердің бірі – Ихутсенг бастауыш мектебі, сондай-ақ Тати қаласының бастауыш мектебі және Ньянгабгве бастауыш мектебі бар. Аэродром бастауыш мектебі де бар. Үкімет «орта мектептер» деп аталатын жасөспірімдер мектептерін де ұстап тұрады. Олардың көпшілігі үкімет пен қоғам арасындағы серіктестіктер ретінде құрылған. Үкімет оларды жақында ғана өз басқаруына алды. Мысалдарға Сетлалекгоси, Монцмаиса және Селепа жасөспірімдер мектептері кіреді. Бұл мектептер JC деңгейіндегі білім беруде ең жақсы сапаны ұсынады және үш жылдық оқу бағдарламасын жүзеге асырады. Қалада жеке мектептер де бар, олардың ішінде тарихи және әйгілі Джон Маккензи мектебі бар, ол бастауыш, жасөспірімдер және жоғары орта білім береді. Сондай-ақ, мектеп IGCS емтиханын тапсырған студенттерге O деңгейін де ұсынады. Мофато ағылшын тіліндегі орта мектеп, ТКМ, Клифтон дайындық мектебі және тағы да көптеген кішкентай жеке мектептер бар. Қазіргі уақытта Францистаунда екі жоғары орта мектеп бар: Mater Spei колледжі, ол Рим-католик шіркеуімен бірге жұмыс істейді және 1978 жылы ашылған, қазір 1200 оқушы оқитын Францистаун жоғары орта мектебі. Тарихы бай Аэродром қалашығында орналасқан бұл мекеме қаланың ең ірі білім ошақтарының бірі. Франсистаун мұғалімдер даярлау колледжі 1973 жылы Ботсвана университетінің кампусының біріне айналды. Франсистаун техникалық және кәсіптік білім беру колледжінің ашылуы 2008 жылдың 10 қазанында Ботсвананың бұрынғы президенті Иан Хама тарапынан ресми түрде жасалды. Колледж 1500 оқушыны техникалық және кәсіптік курстарға, сондай-ақ мұғалімдерді даярлау бағдарламаларына қабылдау үшін салынған. Колледж ғимараттары Джеральд Эстейтс маңындағы ауданда орналасқан. Қалада сондай-ақ Ньянгабгве емдеу ауруханасының жанында орналасқан Денсаулық сақтау ғылымдары институты бар. Бұл институт медбикелік және денсаулық сақтау салаларындағы курстарды ұсынады.
The city has primary schools on almost all its townships, most if not all of which are run by the city council. Notable amongst these are Ikhutseng Primary School, Tati Town Primary School and Nyangabgwe Primary School, which are one of the oldest in the city. There is also Aerodrome Primary School. The government also has junior high schools, trading as "secondary schools". Most of these were started as partnerships between government and society. It was only recently that the government took most of these over. Examples of these include Setlalekgosi, Montsamaisa and Selepa Junior Secondary Schools. These offer the best education at JC level and have a three year course. There are private schools in the city as well, among others the historic and famous John Mackenzie School, which offers primary, junior secondary as well as senior secondary education. The school also offers O Levels for students who have pursued the IGCS Examination. There is also Mophato English Medium School, TKM, Clifton Preparatory School and many more other smaller private schools. There are currently two senior secondary schools in Francistown, being Mater Spei College, partly ran by the Roman Catholic Church and Francistown Senior Secondary School, opened in 1978 and currently enrolling 1200 students. Located in the history rich township of Aerodrome, it is one of the largest institutions in the city. The Francistown Teacher Training College became one of the campuses of the University of Botswana in 1973. The Francistown College of Technical and Vocational Education was officially opened by former president of Botswana Ian Khama on 10 October 2008. The college was built in order to accommodate 1,500 learners on technical and vocational courses and teacher training programmes. The college buildings are situated amongst a area in the suburbs of Gerald Estates. The city also hosts the Institute of Health Sciences, which is located near the Nyangabwe Referral Hospital. The institution, amongst others, offers courses in nursing and health care.
Көлік және инфрақұрылым
Қала – маңызды көлік торабы. Темір жол Булавайо арқылы қаламен Зимбабведегі Хараре қаласын байланыстырады. Осы жол Франсистаунды астанасы Габоронемен және оңтүстіктегі Лобацемен де байланыстырады. Салған жолдар қаланы солтүстіктегі Рамокгвебанамен, Казунгуламен және сондай-ақ Ната арқылы Касанемен байланыстырады. Қалаға Франсистаун халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол 2011 жылдың 9 қыркүйегінде 596 миллион пула сомасына салынғаннан кейін ашылды, және көлік министрі Франк Рамсден ресми түрде ашты. 2025 жылға дейінгі жолаушылар ағынына есептелген терминал ғимараты бар, бұл әуежайдың сыйымдылығы зор, ол қазір Ботсвана Қорғаныс күштері Әуе күштері пайдаланатын ескі әуежайдың орнын басты.
The city is a major transport hub. A railway line links the city with Harare in Zimbabwe via Bulawayo. The same line links Francistown with the capital city Gaborone and Lobatse in the south. Surfaced roads link the city to Ramokgwebana in the north, and to Kazungula as well as Kasane via Nata. The city is served by Francistown International Airport, who was opened on 9 September 2011 after being built at a cost of P596 million, officially opened by Minister of Transport, Frank Ramsden. With a terminal building designated for traffic forecast of up to 2025, it has a larger capacity and has replaced the old airport, which is now used by the Botswana Defence Force's Air Arm.
Спорт
Франсистаун клубында орналасқан Франсистаун теннис мектебі – жас балаларды (4 жастан бастап) халықаралық теннисшілерге дамытуға арналған кәсіби теннис орталығы. Франсистаунда бірнеше футбол клубы бар, олардың ішінде TAFIC Sporting Club, TASC FC (Tati Sporting Club), ECCO City Greens FC, Great North Tigers FC (GNT) және тағы да басқалары. Бұл командалардың бәрі BTC Mobile демеушілігімен Ботсвана Премьер-лигасының жоғарғы лигасында ойнаған. GNT жақында Премьер-лигаға өтті, ал TAFIC төменгі дивизионда ойнайды. Жаңа Франсистаун стадионының құрылысы әлі жалғасып жатыр және жақын арада аяқталады. Бұл стадион Боцвананың солтүстік бөлігіндегі ең ірі стадион болады, оның сыйымдылығы 27 000 көрерменге жетеді және жоғарыда аталған командалардың кейбіреуіне үй стадионы болады. Қаланың басқа стадиондарының қатарында Франсистаун қалалық кеңесінің S аймағындағы стадионы бар.
Based at the Francistown Club, the Francistown School of Tennis is a professional tennis centre dedicated to developing young children (starting at 4 years old) into international tennis players. Francistown also hosts several football clubs. These include TAFIC Sporting Club, TASC FC (Tati Sporting Club), ECCO City Greens FC, Great North Tigers FC (GNT) and others. All the teams have played in the country's highest league, Botswana Premier League, sponsored currently by BTC Mobile. GNT was recently promoted to the Premier League, while TAFIC play in the lower division. The new Francistown Stadium is still under construction, and will be complete soon. The stadium will be the largest in the northern part of Botswana, with a capacity of 27,000 spectators, and will be home ground to some of the above teams. Other stadiums in the city include the Francistown City Council's Area S stadium.