Кіріспе
Эволюциялық қақтығыс ата-аналардың оңтайлы инвестицияларының айырмашылығынан туындайды. Ата-ана мен бала арасындағы қақтығыс (POC) – Роберт Триверс 1974 жылы қолданған термин. Ол ата-ана мен баланың көзқарастасынан балаға жасалатын оңтайлы ата-аналық инвестицияның (ПИ) айырмашылығынан туындайтын эволюциялық қақтығысты сипаттау үшін қолданылады. ПИ – ата-ананың басқа ұрпаққа инвестиция салу мүмкіндігін төмендетіп, оның орнына таңдалған баланың тірі қалу ықтималдығын арттыратын кез келген инвестиция. POC жыныстық көбейтуге қабілетті түрлерде кездеседі және генетикалық қақтығысқа негізделген: ата-аналар өздерінің әр баласымен тең дәрежеде туыс болады, сондықтан олардың арасында инвестицияны тең бөлуді күтеді. Балалар өз бауырларымен жартылай немесе одан да аз туыс, ал өзімен толық туыс, сондықтан ата-аналар көздегеннен артық ПИ алуға тырысады, тіпті бұл бауырларына зиян келтірсе де. Дегенмен, POC ата-ана мен бала арасындағы тығыз генетикалық байланыспен шектеледі: бала егер бауырларының есебінен қосымша ПИ алса, тірі қалған бауырларының саны азаяды. Сондықтан, баланың ішіндегі қосымша ПИ-ге әкелетін кез келген ген, оның өзінің тірі көшірмелерінің санын (біршама) азайтады, олар бауырларында болуы мүмкін. Осылайша, егер бауырлар үшін шығын тым жоғары болса, онда бұл генге, балаға тиесілі пайдаға қарамастан, қарсы таңдау жасалуы мүмкін. Туысқандарды өзімен салыстыру мәселесін 1964 жылы В.Д. Гамильтон туыстық таңдау контекстінде қарастырды. Гамильтон ережесіне сәйкес, егер алушыға тиесілі пайда, алушы мен орындаушының генетикалық туыстығына көбейтілгенде, орындаушыға тиесілі шығыннан артық болса, альтруистік мінез-құлыққа оң таңдау жасалады. Керісінше, өзімшіл мінез-құлық тек Гамильтон теңсіздігі орындалмаған жағдайда ғана жақсы көрінеді. Бұл, басқа факторлар бірдей болғанда, POC жартылай бауырлар (мысалы, туыс емес еркектер әйелдің кезекті балаларына әке болады) арасында, толық бауырларға қарағанда күштірек болады деген болжамға әкеледі.
Parent–offspring conflict (POC) is an expression coined in 1974 by Robert Trivers. It is used to describe the evolutionary conflict arising from differences in optimal parental investment (PI) in an offspring from the standpoint of the parent and the offspring. PI is any investment by the parent in an individual offspring that decreases the parent's ability to invest in other offspring, while the selected offspring's chance of surviving increases. POC occurs in sexually reproducing species and is based on a genetic conflict: Parents are equally related to each of their offspring and are therefore expected to equalize their investment among them. Offspring are only half or less related to their siblings (and fully related to themselves), so they try to get more PI than the parents intended to provide even at their siblings' disadvantage. However, POC is limited by the close genetic relationship between parent and offspring: If an offspring obtains additional PI at the expense of its siblings, it decreases the number of its surviving siblings. Therefore, any gene in an offspring that leads to additional PI decreases (to some extent) the number of surviving copies of itself that may be located in siblings. Thus, if the costs in siblings are too high, such a gene might be selected against despite the benefit to the offspring. The problem of specifying how an individual is expected to weigh a relative against itself has been examined by W. D. Hamilton in 1964 in the context of kin selection. Hamilton's rule says that altruistic behavior will be positively selected if the benefit to the recipient multiplied by the genetic relatedness of the recipient to the performer is greater than the cost to the performer of a social act. Conversely, selfish behavior can only be favoured when Hamilton's inequality is not satisfied. This leads to the prediction that, other things being equal, POC will be stronger under half siblings (e. g., unrelated males father a female's successive offspring) than under full siblings.
Өсімдіктерде
Өсімдіктерде POC ұрық мүшелеріне ресурстарды бөлу мәселесі ұрық санына (бір жемісте пісіп жетілген тұқымдардың саны) және тұқым мөлшеріне әсер етуі мүмкін. Ұрық санына қатысты, аналық ресурстарды ең тиімді пайдалану – бір жеміске мүмкіндігінше көп тұқым салу арқылы, яғни тұқымға келетін шығынды азайту арқылы жүзеге асырылады. Керісінше, ұрпақ жемістегі тұқым санының аз болуынан пайда көреді, себебі бұл таралуға дейін және кейін бауырластар арасындағы бәсекелестікті азайтады. Тұқым мөлшеріне қатысты қақтығыс туындайды, өйткені тұқым мөлшері мен тіршілік қабілеті арасында кері экспоненциалды байланыс бар, яғни тұқымның тіршілік қабілеті ресурстарға жұмсалатын сомамен азаятын қарқынмен артады, бірақ аналық ата-ананың тіршілік қабілеті Смит пен Фретвелл көрсеткендей, оңтайлы деңгейге жетеді (сондай-ақ, шекті құндылық теориясын қараңыз). Дегенмен, ұрпақтың тұрғысынан ресурстарды оңтайлы инвестициялау – оның толық тіршілік қабілетін (тікелей және жанама тіршілік қабілетін) барынша арттыратын сома болуы керек, бұл аналық ата-ананың оңтайлы деңгейінен жоғары. Ресурстарды бөлудегі бұл қайшылық ең айқын түрде ұрық санының азаюында көрінеді (яғни тұқымға жетілген аналық жасушалардың үлесінің төмендеуі). Мұндай азаю ұрпақтың салдарынан болды деп болжауға болады: егер аналық ата-ананың мүддесі байқалғандай, аз тұқым өндіру болса, тұқымға жетілмейтін қосымша аналық жасушаларды өндіруге таңдау жасамас еді. (Бұл құбылыстың басқа да түсіндірмелері бар, мысалы, генетикалық жүктеме, ресурстардың таусылуы немесе ананың ұрпақ сапасын реттеуі, бірақ оларды эксперименттермен растау мүмкін болған жоқ.) Ұрпақ аталық ресурстарды ұрық мүшелеріне бөлуге қалай әсер ете алатынының бірнеше мүмкіндіктері бар. Басым эмбриондардың сіңілісіне қатысты дәлелдер бар: ерте қалыптасқан эмбриондар түсік тудыратын химиялық зат арқылы қалған эмбриондарды өлтіреді. Емен ағаштарында ерте ұрықтанған аналық жасушалар ұрық түтігінің ұрық қуысына енуіне кедергі келтіру арқылы басқа аналық жасушалардың ұрықтануына кедергі келтіреді. Кейбір түрлерде аналық ата-ана ұрықтанғаннан кейін аз тұқымды қабындардың түсігін дамытқан. Дегенмен, ұрпақтың алдауы да мүмкін, атап айтқанда, кейінгі сіңіліс, ұрықтанғаннан кейінгі түсік тоқтаған кезде. POC жалпы моделіне сәйкес, POC салдарынан ұрық санының азаюы жемістегі ұрпақтар арасындағы генетикалық туыстыққа байланысты болуы керек. Шындығында, өздігінен тозаңданатын өсімдіктерге қарағанда, кросс-тозаңдануда эмбриондардың түсігі жиі кездеседі (кросс-тозаңданатын өсімдіктердегі тұқымдар өздігінен тозаңданатын өсімдіктерге қарағанда аз туыс). Сонымен қатар, кросс-тозаңданатын өсімдіктерде ұрпақтың ресурстарды пайдалану деңгейі де жоғары: бірнеше есептерде кросс-тозаңдану арқылы алынған тұқымдардың орташа салмағы өздігінен ұрықтандыру арқылы алынған тұқымдардан жоғары екені көрсетілген.
Құстарда
Ата-ана мен бала арасындағы қақтығыстың ең алғашқы мысалдары құстардың балапандарының арасында, әсіресе жыртқыш құстарда көрінеді. Ата-ана құстар көбінесе екі жұмыртқа салады және екі немесе одан да көп бала өсіруге тырысады, бірақ ең күшті балапан ата-анасы әкелген тамақтың басым бөлігін алып, әлсіз туысын (сиблицид) өлтіруі мүмкін. Мұндай қақтығыстар құстардың оптималды жұмыртқа санының эволюциясын ынталандыратын күш ретінде қарастырылады. Көк аяқты бау-бауларда ата-ана мен бала арасындағы қақтығыс тамақ жетіспеген кезде күшейеді. Белгілі бір жылы тамақ азайғанда, үлкен, үстем балапан кіші балапанға тікелей шабуыл жасап немесе оны ұядан қууы арқылы өлтіреді. Ата-аналар сиблицидтің алдын алу үшін ұяларын тік беткейлі етіп салуға және ауыррақ екінші жұмыртқаларды салуға тырысады.
Сүтқоректілерде
Даму теориясы пайда болғанға дейін, нәрестелер өздігінен емшектен айырыла ма әлде аналары белсенді түрде емшектен айыра ма деген пікірталас болды. Сонымен қатар, ананың баласын қабылдамауы нәрестенің тәуелсіздігін арттыра ма деген мәселе де талқыланды. Ана мен бала екеуі де нәрестенің тәуелсіздігіне үлес қосатынын анықтадық. Аналық тарапынан бас тарту нәрестемен байланыстың қысқа мерзімді ұлғаюына әкелуі мүмкін, бірақ ол бірнеше приматтарда көрсетілгендей, ұзақ мерзімді байланыстың азаюына соқтырады: Жабайы бабуиндарда ерте және жиі бас тартқан нәрестелер байланыста аз уақыт өткізеді, ал бас тартпағандары анасының жанында ұзақ уақыт қалады және тіпті есейген кезде де сүт сорып немесе арқасында мінеді. Шымпанзелерде аналары жыныстық қызығушылықты қайта бастағанда және еркектермен араласа бастағанда аналық тарапынан бас тартудың күрт өсуі және ана-бала байланысының азаюы байқалады. Резус макактарында келесі көбейту маусымында жүкті болу мүмкіндігі аналық тарапынан бас тартудың жоғары деңгейімен байланысты. Баланың өмірінің алғашқы айларында және анасы жыныстық қызығушылықты қайта басталғанда бас тарту мен мінез-құлықтық қақтығыстар туындауы мүмкін. Бұл зерттеулер ананың көбеюіне оның баласымен өзара әрекеттесуінің әсер ететінін көрсетеді. Осылайша, жекешелендіруге қатысты қақтығыстар туындауы мүмкін. Резус макактарында көбейту маусымында балалардың байланысқа түсу саны аналардың байланысқа түсу санынан айтарлықтай жоғары екені байқалды, ал үзілген байланыстардың саны керісінше. Бұл факт ананың баланың байланыс талаптарына қарсы тұратынын, ал бала байланыста көбірек уақыт өткізуге көбірек қызығушылық танытатынын көрсетеді. Бала үш айлық болғаннан кейін байланысты сақтау жауапкершілігі анадан балаға ауысады. Сондықтан нәресте тәуелсіз бола бастағанда, анасына жақын болуға тырысуы күшейеді. Бұл парадоксалды сияқты көрінуі мүмкін, бірақ көбейту кезеңінде даму теориясының артуын ескерсек, бұл түсінікті болады. Қорыта айтқанда, бұл нәтижелердің барлығы даму теориясымен сәйкес келеді. Бір адам байланыстағы уақыт жекешелендіру үшін дұрыс өлшем емес деп талас етуі мүмкін және, мысалы, сүт беру (лактация) уақыты жақсырақ өлшем болар еді. Мұнда ана мен баланың әртүрлі дене көлеміне байланысты температураны реттеу қажеттіліктері әртүрлі екенін атап өтуге болады, нәтижесінде нәрестелерде ересектерге қарағанда жылу тез жоғалады. Сондықтан нәрестелер аналарына қарағанда төмен температураға көбірек сезімтал болуы мүмкін. Нәресте анасымен көбірек уақыт өткізу арқылы оны өтеуге тырысады, бұл уақыт өте келе мінез-құлықтық қақтығысқа әкелуі мүмкін. Бұл гипотезаның дұрыстығы жапон макактарында көрсетілді, онда температураның төмендеуі аналық тарапынан бас тартудың және нәрестелердің байланысқа түсу санының артуына әкеледі.
Әлеуметтік жәндіктерде
Эусоциалдық түрлерде ата-ана мен ұрпақ арасындағы қақтығыс гаплодиплоидия және стерильді жұмысшылардың көп болуына байланысты ерекше сипатқа ие. Апалы-сіңлілер бір-біріне (0,75) аналарына (0,5) немесе ағаларына (0,25) қарағанда жақын туыс. Көп жағдайда бұл әйел жұмысшыларды колониядағы жыныс арақатынасын 3:1 (әйелдерге 3, еркектерге 1) деңгейінде ұстауға жетелейді. Дегенмен, аналықтары ұлдары мен қыздарына тең дәрежеде жақын, сондықтан олар 1:1 арақатынасын қалайды. Әлеуметтік жәндіктердегі қақтығыс – бұл аналықтың қазіргі және болашақ ұрпақтарының әр жынысына қандай деңгейде инвестиция жасауы керек деген мәселе. Көбінесе жұмысшылар осы қақтығыста жеңіске жетеді және жыныс арақатынасы 3:1-ге жақын болады, бірақ Bombus terrestris сияқты мысалдарда аналық 1:1 арақатынасын күштеп орнатуға қабілетті.
Адам мен басқа плаценталық жануарлардағы үшжақты (жарық ана әке) иммундық қақтығыс
Жүктілік кезінде плацента арқылы иммундық белсенді жасушалардың екі тарапты ағыны жүзеге асырады. Ұрықтың лимфоциттері аналарда бала туғаннан кейін ондаған жылдар бойы сақталуы мүмкін.