Кіріспе
Мехраули – Үндістанның Дели қаласындағы Оңтүстік Делиде орналасқан аудан. Ол Дели заң шығарушы жиналысының сайлау округі болып табылады. Бұл аймақ Гурграмға жақын және Васант-Кундждің іргесінде жатыр.
Тарих
Мехраули – қазіргі Дели одақтық аумағын құрайтын жеті ортағасырлық қаланың бірі. Лал-Кот бекінісін томар басшысы Анангпал I шамамен 731 жылы салған, ал 11 ғасырда Анангпал II оны кеңейтті. Ол өз елордасын Каннауж қаласынан Лал-Котқа көшірді. 12 ғасырда томарлар чаухандардан жеңіліске ұшырады. Притвирадж Чохан бекіністі одан әрі кеңейтті, ол қазір Қила Рай Питора деп аталады. 1192 жылы Мохаммед Гори оны жеңіп, өлтірді, өзінің генералы Құтб-уд-дин Айбақты басқаруға тағайындап, Ауғанстанға қайтып кетті. 1206 жылы Мохаммед Гори қайтыс болғаннан кейін Құтбуддин өзін Делидің бірінші сұлтаны деп жариялады. Осылайша Дели солтүстік Үндістанды билеген мұсылман сұлтандарының алғашқы әулеті – Дели мамлюк әулетінің (құл әулеті) астанасы болды. 12 ғасырға жататын джайни діни кітаптарында бұл жер Йогнинипура деп еске алынады, қазір Кутуб-Минар кешенінің жанында орналасқан «Йогмайя ғибадатханасы» осы жердің ерекшелігі, ол Пандавалар салған деп саналады. Бұл сонымен қатар Банда Сингх Бахадурдың Самана аймақтық моғол астанасын тонағаннан кейін өлім жазасын алған жері болды.
География және климат
Мехраули Делидің оңтүстік ауданында орналасқан. Солтүстігінде Малвия Нагар жатыр. Батысында Васант-Кунж, ал оңтүстігінде Туглакабад орналасқан. Делидің қалған бөлігі сияқты, Мехраулиде де жартылай құрғақ климат басым, жазғы және қысқы температура арасында үлкен айырмашылық бар. Жазғы температура 46°C-қа дейін көтерілуі мүмкін, ал қысқы температуралар жылы климатқа дағдыланған адамдарға мұздай сезілуі мүмкін, шамамен 0°C-қа дейін төмендейді. Мехраулидің топырағы құмды-сазды топырақтан сазды топыраққа дейін құрамымен ерекшеленеді. Халық санының өсуіне байланысты су деңгейі соңғы жылдары 45-50 метр аралығында төмендеп барады.
Сәулет
Мехраули қазіргі кез-келген қарапайым аудан сияқты болса да, оның өткені сәулет тұрғысынан ерекшеленеді. Ахинша Стал – Мехраулидегі джайнистік ғибадатхана. Ғибадатхананың басты құдайы – Махавира, қазіргі жарты циклдің 24-ші және соңғы Тиртанкарасы (адамның рухани жетекшісі). Мұнда Тиртанкара Махавираның керемет мүсіні орнатылған. Мамлюк әулетінің билігі аяқталғаннан кейін астана Мехраулиден ауысқан болса да, басқа көптеген әулеттер Мехраулидің сәулет өнеріне елеулі үлес қосты. Архитектураның ең көрнекті бөлігі – Құтб-уд-Дин Айбақ салған Құтб Минары, кейіннен оны Илтутмиш пен Алауддин Халджи толықтырды. Құтб Минары кешені ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген, сонымен қатар жыл сайынғы Құтб фестивалінің өткізілетін орны. Құтб Минары кешенінің жанында 13 ғасырдағы суфилік әулие Хуажа Кутбуддин Бахтиар Какидің кесенесі орналасқан. Дарға кешенінде кейіннен моғол императорлары Бахадур Шах I, Шах Алам II және Акбар II-нің қабірлері орналасқан. Дарғаның сол жағында соңғы моғол императоры Бахадур Шах Зафардың жазғы сарайы – Зафар Махал және Аурангзебтің ұлы Бахадур Шах I-нің жеке дұғасы үшін салынған шағын мешіт – Моти Мәсжиді орналасқан. Дели сұлтандығының мамлюк әулеті билеушісі Балбанға тиесілі Балбанның қабірі 13 ғасырда салынған, оны әлі күнге дейін қираған күйінде көруге болады. Бұл сәулет тұрғысынан маңызды ғимарат, өйткені ол Үнді-Ислам сәулетіндегі алғашқы шын арка. Балбанның ұлы Хан Шахидтің таққа отырғызудан бұрын қайтыс болған қабірі Мехраули археологиялық саябағында орналасқан. Раджон Ки Баоли деп аталатын баоли немесе баспа құдық 1506 жылы Сикандар Лодидің тұсында салынған. Ол суды сақтауға арналған, бірақ қазір ол толығымен құрғап, қазір Сухи Баоли (құрғақ құдық) деп аталады. Жамали Камали мешіті 1528 жылы суфилік қасиетті шейх Хамид бин Фазлулланың құрметіне салынған. 1536 жылы мешітке іргелес қаланған қаза болған әулиенің қабірі орналасқан. Жамали Камалидің жанында Кули ханның қабірі орналасқан, оны британдықтар кезінде Меткалф отбасы ел үйіне айналдырған. "Дилхуша" немесе "Жүрек қуанышы" деп аталатын бұл ғимаратты сэр Томас Теофилус Меткалф ағылшын стилімен көптеген демалыс үйлері, сарайлар мен бау-бақшалармен қоршап, демалыс орны ретінде салған. Адам ханның қабірін моғол императоры Акбар өзінің асырап алған ағасы және генерал Адам ханды еске алу үшін 1566 жылы салған. Бүлбұлайян деп те аталатын қабір, оның лабиринтіндегі жолдарда адасып кету мүмкін болғандықтан, кейіннен оны британдықтар тұрғын үй, демалыс үйі және тіпті полиция бөлімшесі ретінде қолданды. Адам ханның қабірінің жанында басқа моғол генералы Мұхаммед Құли ханның қабірі орналасқан. Кейін ол моғол сотының генерал-губернаторының агенті сэр Томас Меткалфтың резиденциясы ретінде қызмет етті. Құтб Минары орналасқан жердің маңында орналасқан 200 акр жерге орналасқан Мехраули археологиялық паркі 1997 жылы қайта жаңғыртылды. Мехраулидегі ескерткіштер мен мұражайлардың көпшілігі қазір құрып қалған күйде. Қалалардың жоспарсыз кеңейуіне байланысты, әсіресе Үндістанның бөлінуінен кейін, көптеген хавелилер, мешіттер мен баулилер үйлер салу үшін басып алынып, қиратылды. Жаратылысты қалпына келтіру мен сақтаудың нашар болуы көптеген мұралық ғимараттардың жоғалуына, басып кіруіне және бұзылуына әкелді. 2024 жылдың ақпан айында Дели даму басқармасы 600 жылдық мешіт, медресе және бірнеше қабірлерді алдын ала ескертусіз қиратып тастағаннан кейін дау туындады. Бұл қиратуды бірнеше тарихшылар мен ғалымдар сынға алды.
Balban's tomb belonging to Balban, Mamluk dynasty ruler of Delhi Sultanate was constructed here in the 13th century can still be seen through in a dilapidated condition. The architecturally important structure as it is the first true arch in Indo Islamic architecture. Another tomb, that of Balban's son, Khan Shahid, who died before he could be crowned, is also located nearby in Mehrauli Archeological Park. A baoli or stepwell known as Rajon Ki Baoli was constructed in 1506 during Sikandar Lodhi's reign. It was used to store water though it is now completely dried and is now known as Sukhi Baoli (dry well). The Jamali Kamali Mosque was built in 1528, in honour of the Sufi saint Shaikh Hamid bin Fazlullah, also known as Dervish Shaikh tahaJamali Kamboh Dihlawi or Jalal Khan. The saint's tomb built in 1536 upon his death is adjacent to the mosque. Near the Jamali Kamali lies the tomb of Quli Khan, which during the British period was converted into a country house by the Metcalfe family. Known as 'the retreat' or 'Dilkhusha', this was built by Sir Thomas Theophilus Metcalfe in true English style as a pleasure retreat by surrounding it with many rest houses, follies, and gardens. 'Dilkhusha' in Urdu means "Delight of the Heart". The Adham Khan's Tomb was constructed by Mughal Emperor Akbar in memory of his foster brother and general Adham Khan in 1566. The tomb, also known as Bhulbhulaiyan, as one could get lost in the labyrinth of its passages, it was later used by the British as a residence, rest house and even as a police station. Close to Adham Khan's tomb, lies that of another Mughal General, Muhammad Quli Khan, later it served as the residence of Sir Thomas Metcalfe, governor general's agent at the Mughal court. The Mehrauli Archaeological Park spread over 200 acres, adjacent to Qutb Minar site was redeveloped in 1997. Most of the monuments and heritage buildings in Mehrauli today lie in a state of despair. Due to unplanned urban sprawl especially after the Partition of India, most havelis, mosques and baolis were occupied and razed to build houses. Poor restoration and conservation have led to the disappearance, encroachment and vandalization of many heritage buildings. In February 2024, a controversy erupted after the Delhi Development Authority demolished a 600 year old mosque, madrasa and several graves without any prior notice. The demolition was criticized by several historians and scholars.
Саясат
2013 жылы Делиде өткен заң шығарушы жиналыс сайлауында БЖП-дан Парвеш Верма Мехраулидің депутаты болып сайланды. Ол Үндістан Ұлттық Конгресіне қатысы бар, Дели жиналысының бұрынғы спикері Йогананд Шастриден кейін осы лауазымға келді. Мехраули сайлау округіне төрт муниципалдық округ кіреді: атап айтқанда, 169-округ Ладо Сарай (W), 170-округ Мехраули (GEN), 171-округ Васант Кундж (SCW) және 172-округ Кишангарх (W). Бұл төрт округтің барлығында қалалық кеңесте әйелдер өкілдік етеді. Реха Сатбир Чаудхари Мехраулидің жаңа кеңесшісі болып сайланды.
2008 жылғы жарылыстар
2008 жылы 27 қыркүйекте Нью-Делидегі Сараи электронды базарында мотоциклмен келе жатқан екі белгісіз адам қара полиэтилен қапқа жасырылған бомба лақтырды. Екі апта бұрын елорданың үш ірі базары террористердің шабуылына ұшырағаннан кейін, Оңтүстік Делидің Мехраули ауданындағы тығыз гүл базарында орташа қуатты жарылыс болды, нәтижесінде кем дегенде екі адам қаза тауып, 22 адам жарақат алды.