Гарри Мэтьюс: Американдық жазушының өмірі мен шығармалары
Harry Mathews
Гарри Мэтьюс (1930-2017) – американдық жазушы, романдар, өлеңдер мен эсселер авторы. Француз тілінен аударма жасаған, өмірі мен шығармашылығы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық автор Гарри Мэтьюс (14 ақпан 1930 жыл - 25 қаңтар 2017 жыл) – американдық жазушы, түрлі роман, өлеңдер жинағы, әңгімелер мен эсселердің авторы. Мэтьюс сонымен қатар француз тілінен аударма жасаған.
American author
the American writer
Harry Mathews (February 14, 1930 – January 25, 2017) was an American writer, the author of various novels, volumes of poetry and short fiction, and essays. Mathews was also a translator of the French language.
Өмір
Нью-Йорк қаласында жоғары орта таптағы отбасында дүниеге келген Мэтьюс, 1947 жылы Принстон университетіне түсуден бұрын, сол жердегі жеке мектептерде және Массачусетс штатындағы Гротон мектебінде білім алды. Ол Принстон университетінің екінші курсында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қызметке кетті, осы қызмет барысында (1949 жылы) балалық шағынан таныс суретші Ники де Сент-Фалльмен қашып кетті. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін, 1950 жылы Гарвард университетіне ауысты. 1952 жылы музыка саласында бакалавр дәрежесін алғаннан соң, отбасы Парижге көшті, онда ол I’École Normale de Musique-де дирижерлік өнерін оқуын жалғастырды, екі баласының күтімін өзіне алды. Джон Эшбери, Джеймс Шейлер және Кеннет Кохпен бірге Мэтьюс 1961-1962 жылдары қысқа ғұмырлы, бірақ әсерлі әдеби журнал – Locus Solus-ты (Мэтьюстің алғашқы ықпалдастарының бірі Реймонд Русселдің романының атымен аталады) құрды және басқарды. Мэтьюс француз әдеби қоғамы Оулипоға мүше болып сайланған алғашқы американдық болды, ол әдебиеттегі жаңа мүмкіндіктерді зерттеуге, әсіресе түрлі шектеулер мен мәтіндік алгоритмдерді қолдану арқылы арналған. 1960 жылдары Мэтьюс "Paris Review" редакторы Максин Грофскимен бірнеше жыл бойы қарым-қатынаста болды. Кейіннен ол жазушы Мари Шейске үйленді және уақытын Париж, Ки-Уэст және Нью-Йорк қалалары арасында бөлісті.
Born in New York City to an upper middle class family, Mathews was educated at private schools there and at the Groton School in Massachusetts, before enrolling at Princeton University in 1947. He left Princeton in his sophomore year for a tour in the United States Navy, during the course of which (in 1949) he eloped with the artist Niki de Saint Phalle, a childhood friend. His military service completed, Mathews transferred to Harvard University in 1950; the couple's first child, Laura Duke Condominas, was born the following year. After Mathews graduated in 1952 with a Bachelor of Arts degree in music, the family moved to Paris, where he continued studies in conducting at I’École Normale de Musique. with the two children remaining under his care. Together with John Ashbery, James Schuyler, and Kenneth Koch, Mathews founded and edited the short lived but influential literary journal Locus Solus (named after a novel by Raymond Roussel, one of Mathews's chief early influences) from 1961 to 1962. Mathews was the first American chosen for membership in the French literary society known as Oulipo, which is dedicated to exploring new possibilities in literature, in particular through the use of various constraints and textual algorithms. In the 1960s Mathews had a relationship of several years' duration with Paris Review editor Maxine Groffsky. Mathews was later married to the writer Marie Chaix, and divided his time among Paris, Key West, and New York City.
Романдар
Мэтьюстің алғашқы үш романы сюжеттері мен кейіпкерлері бір-бірімен байланысты болмаса да, олардың ортақ көзқарасы бар. Бастапқыда жеке туындылар ретінде жарық көрген (үшіншісі – «The Paris Review» журналында бөлім-бөлім жарияланған), олар 1975 жылы «The Sinking of the Odradek Stadium and Other Novels» деген атпен бір томдық жинақталды, бірақ кейін жеке-жеке қайта басылды. Әр роман автордың ықпалсыз ойлар құруға құштарлығын, оның юморын және оқырманды білімнің құпия жолдарына бастаудан алған ләззатын көрсетеді. «Көңілді айналдыру» атты тұңғыш романының басында баяндаушы Грент Уэйл есімді бай және ерекше тұлғаның үйіне кешкі шақыру алады. Кеш барысында ол бірнеше кішкентай құрттар арасында жарысқа қатысатын, мұқият ұйымдастырылған ойынға қатысуға шақырылады. Уэйл жарыстың нәтижесін өзгертіп, баяндаушыны жеңімпаз деп жариялайды және сыйлық ретінде, ритуалдық сипаттағы ерекше ою-өрнектермен әшекейленген аждаһаны алады. Тойдан кейін көп ұзамай Уэйл қайтыс болады, ал оның зор мүлкінің көп бөлігі оның мәніне қатысты үш жұмбақ сұраққа дұрыс жауап бере алатын адамға қалдырылады. Романның басым бөлігі баяндаушының үш сұраққа жауап беру әрекеттеріне арналған, бұл оны әртүрлі шатасулар мен оқиғалар арқылы жетеледі, олардың көпшілігі өзіндік қызығушылық тудырады. Роман Пиншонның «49-шы нөмірлі лоттың жоқтауы» туындысымен кейбір сыртқы ұқсастықтарға ие; оқырман, баяндаушы сияқты, ол қаншалықты алданудың құрбаны болғанын білмейді. Ритуалдық аждаһаға және онымен байланысты жер асты культына қатысты материалдың көп бөлігі Роберт Грейвстің «Ақ қасиетті кітабынан» алынған. Шағын тұтқындар тобы, соның ішінде баяндаушы, қашу жоспарлайды және оны шеберлікпен жасалған қашқыш көлік құралы арқылы іске асырады. Оңтүстікке және Гималай тауларынан қашқаннан кейін олар тарап кетеді; романның кейінгі бөлімдерінде, әртүрлі жерлерде (көбінесе Италияда) орын алатын оқиғалар баяндаушының басқа тұтқынды, Эвелин Рокты іздеп табу және оны жою әрекеттеріне арналған, өйткені ол баяндаушының саусақтарын мүгедектендірген. Басты кейіпкерлердің көпшілігінің жынысы анық емес, және кітаптың соңында ғана олардың ер немесе әйел екенін білуге болады. «Көңілді айналдыру» романындағыдай, негізгі оқиғаны аздаған ғана итермелейтін көптеген қосалқы сюжеттер бар. «Одрадек стадионының суға батуы» да «Көңілді айналдыру» сияқты қазына іздеу туралы әңгіме, бұл жолы Оңтүстік-Шығыс Азиялық Тванг есімді әйел мен оның американдық күйеуі Закари Маккальтекс арасындағы хаттар тізбегі арқылы баяндалған. Олар бір кезде Медичи әулетіне тиесілі жоғалған алтын жүктің тағдырын зерттейді. Бұрынғы романдағыдай, түрлі таңғажайып оқиғалар мен екіұшты заговорлар бар; кітаптың көптеген эпизодтары құпия қоғамның (Қойыншық салт аттылары) айналасында өрбиді, оған Закари қосылуға шақырылады. Автордың әртүрлі тілдерге деген қызығушылығын көрсететін кітаптағы маңызды хат Тванның (құрық) туған жерінің (құрық) тілінде жазылған, оны аудару үшін оқырман сөздердің мағынасын анықтау үшін бұрынғы тарауларға қайта оралуы керек. Мэтьюстің әдетінше, романның атауы оқырман соңғы беттерге жеткенше мәні жоқ сияқты, сол кезде ол кітаптың мәтінінде ешқандай жарияланбаған оқиғаның маңызды бұрылысын ашады. Романға сенімді емес болуы мүмкін индекс қосылған. Дэвид Маурердің «Үлкен алдасу» еңбегі Мэтьюске бірқатар жаргон сөздермен және, мүмкін, сюжеттік элементтермен де қамтамасыз еткен. Тағы бір көзге түсетін көз – Раймонд де Роувердің «Медичи банкісінің өркендеуі мен құлдырауы: 1397–1494» еңбегі; Мэтьюс де Роувер мен оның әйелін кішігірім кейіпкерлер ретінде мәтінге енгізу арқылы өзінің қарызын ашық мойындамады. Мэтьюстің келесі романы «Сигареттер» оның шығармашылығында өзгеріс әкелді. Алғашқы үш романына қарағанда аз қиялдануға толы, бірақ техникалық жағынан кем емес, өзара байланысты кейіпкерлердің шағын тобының айналасында айналатын өзара байланысты әңгімелер тізбегінен тұрады. Кітаптың әңгімеге деген көзқарасы көбінесе реалистік, және «Сигареттер» ақырында оның бұрынғы кітаптарының ешқайсысының ұмтылмаған сезімдік күйінде аяқталады. «Өмірім ЦРУ-да» романы – өмірінде жарық көрген соңғы роман (егер ол шын мәнінде көркем шығарма болса), Мэтьюстің өміріндегі бір кезең туралы естеліктері. Оның соңғы романы «Жалғыз егіз» 2018 жылдың наурыз айында New Directions баспасында жарық көрді.
Mathews's first three novels share a common approach, though their stories and characters are not connected. Originally published as separate works (the third in serialization in The Paris Review), they were gathered in one omnibus volume in 1975 as The Sinking of the Odradek Stadium and Other Novels, but have since been reprinted as individual volumes. Each novel displays the author's taste for improbable narrative invention, his humor, and his delight in leading the reader down obscure avenues of learning. At the outset of his first novel, The Conversions, the narrator is invited to an evening's social gathering at the home of a wealthy and powerful eccentric named Grent Wayl. During the course of the evening he is invited to take part in an elaborately staged party game, involving, among other things, a race between several small worms. The race having apparently been rigged by Wayl, the narrator is declared the victor and takes home his prize, an adze with curious designs, apparently of a ritual nature, engraved on it. Not long after the party, Wayl dies, and the bulk of his vast estate is left to whoever possesses the adze, providing that he or she can answer three riddling questions relating to its nature. The balance of the book is concerned with the narrator's attempts to answer the three questions, attempts that lead him through a series of digressions and stories within a story, many of them quite diverting in themselves. The book has some superficial affinities with Pynchon's The Crying of Lot 49; the reader, like the narrator, is never sure to what extent he has fallen victim to a hoax. Much of the material dealing with the ritual adze, and the underground cult that it is related to, borrows from Robert Graves's The White Goddess. A small group of inmates, including the narrator, plot their escape, which they carry out by constructing an ingenious getaway vehicle. After fleeing south and over the Himalayas, they split up; the later sections of the novel, which take place in various locales (chiefly Italy), are concerned with the narrator's attempts to track down and do away with another inmate, Evelyn Roak, who had been responsible for mutilating the narrator's fingers. Most of the major characters have sex equivocal names, and it is only towards the end of the book that we are given some indication of whether they are actually male or female. As in The Conversions, there are numerous subplots that advance the main action only minimally. The Sinking of the Odradek Stadium, like The Conversions, is the story of a hunt for treasure, this time told through a series of letters between a Southeast Asian woman named Twang and her American husband, Zachary McCaltex. The couple are researching the fate of a vanished cargo of gold that once belonged to the Medici family. As in the earlier novels, there are various odd occurrences and ambiguous conspiracies; many of the book's set pieces revolve around a secret society (The Knights of the Spindle), which Zachary is invited to join. Reflecting the author's interest in different languages, one pivotal letter in the book is written in the (fictitious) idiom of Twang's (fictitious) homeland, and to translate it the reader must refer back to earlier chapters to find the meanings of the words. In a typical Mathews conceit, the title of the novel is apparently meaningless until the reader reaches the final pages, at which point it reveals an important twist in the story that is nowhere revealed in the text of the book itself. The novel is provided with an index, which may be deliberately unreliable. David Maurer's The Big Con provided Mathews with a number of slang terms, and possibly some plot elements as well. Another apparent source was The Rise and Decline of the Medici Bank: 1397 1494 by Raymond de Roover; Mathews implicitly acknowledged his debt by introducing de Roover and his wife in the text as minor characters. Mathews's next novel, Cigarettes, marked a change in his work. Less whimsical but no less technically sophisticated than his first three novels, it consists of an interlocking series of narratives revolving around a small group of interconnected characters. The book's approach to narrative is generally realistic, and Cigarettes is ultimately moving in a way that none of his previous books attempted to be. My Life in CIA, the last published novel in his lifetime (if it is indeed fiction), was purportedly Mathews's memoir of a period in his life in which he was rumored to be a CIA agent and decided to play along and pretend that he in fact was one. His final novel, The Solitary Twin, was published posthumously in March 2018 by New Directions.
Басқа жұмыстар
Мэтьюстің қысқа жазбалары жиі жанрларды қиып өтеді немесе әдейі шатастырады. Мысалы, "Орталық Франциядағы ауыл асханасы: Қойдың сүйексіз, дөңгеленген, ішін толтырылған иығы (Фарс Дабл)" деп аталатын туынды. Алғашында бұл шығарма әдеби журналдың, саяхат очерктеріне арналған санында жарияланған, ұзақ түсіндірмелермен толық рецепт ретінде ұсынылған. Тағы бір мысал – "Армян қағаздары": Өлеңдер 1954–1984. Бұл бөлім шын мәнінде прозалық мәтін болып табылады, ортағасырлық қолжазбаның фрагментінен жасалған аударма екенін (бірақ бұл рас емес) көрсетеді. Американдық дирижер Дэвид Вудард Мэтьюстің "Plaisirs singuliers" (1983) туындысын "мастурбация туралы жазылған ұзақ прозалық шығарма" деп бағалаған. Мэтьюс өзінің "Таңдалған тәуелділік декларациялары" кітабында 46 ағылшын мақалынан алынған сөздерді негізге ала отырып, мақалдарды шығармашылық түрде пайдаланған. Ол оларды өзі жасаған ережелер бойынша өлеңдер жазу үшін қолданды. Сонымен қатар, ол мақалдарға негізделген күрделі жұмбақтардан тұратын "Perverbs and Paraphrases" ("Ақымақ сөздер мен парафраздар") атты туындыны жасады. Одан бөлек, ол "тілдің қиықтары" деп аталатын анти-мақалдарды құрастырды, мысалы: "Кетер алдында қарап көр". Оның әртүрлі туындыларының ішіндегі маңызды жинақтары: очерктерінің жинағы – "Өлшеусіз қашықтықтар", "Адам елі: Жаңа және жинақталған әңгімелер" және "Үйге жол: Таңдалған ұзақ проза". Мэтьюстің басқа да еңбектері: "Күнделікті жиырма жол" (күнделік) және "Жеміс бақшасы" – Жорж Перекпен достығы туралы қысқаша естелік. Мэтьюстің бір туындысы 1960 жылдары тіл және мағына жасаумен тәжірибе жасаған "0-ден 9-ға дейін" журналында жарияланған.
Mathews's shorter writings frequently cross or deliberately confuse genres. A case in point is the piece entitled "Country Cooking from Central France: Roast Boned Rolled Stuffed Shoulder of Lamb (Farce Double)." Originally included in an issue of the literary magazine Antaeus devoted to travel essays, it is ostensibly a recipe with extended commentary. Another example is the title section of Armenian Papers: Poems 1954 1984: actually prose, this purports to be (but evidently is not) a translation from a fragmentary medieval manuscript. American conductor David Woodard praised Mathews' Plaisirs singuliers (1983) as "a long prose piece about masturbation." Mathews used proverbs in many creative ways in his book Selected Declarations of Dependence, which was based on the words found in 46 common English proverbs. He used them to write poems, following self invented rules. He also created "Perverbs and Paraphrases", complex riddles based on proverbs. In addition, he created anti proverbs that he called "snips of the tongue", such as "Look before you leave." Among the more important collections of his miscellaneous works are Immeasurable Distances, a gathering of his essays; The Human Country: New and Collected Stories; and The Way Home: Selected Longer Prose. Other works by Mathews include Twenty Lines a Day, a journal, and The Orchard, a brief memoir of his friendship with Georges Perec. A piece by Mathews was published in 0 to 9 magazine, a 1960s journal which experimented with language and meaning making.
Басқа
Мэтьюс алдын ала белгіленген ережелер бойынша элементтерді ауыстыру немесе өзгерту арқылы әдеби туындылар жасау әдісін, "Мэтьюс алгоритмін" ойлап тапты.
Mathews invented "Mathews's Algorithm", a method for producing literary works by transposing or permuting elements according to a predetermined set of rules.
Өлім
Мэтьюс 2017 жылғы 25 қаңтарда Флорида штатының Ки-Уэст қаласында 86 жасында табиғи себептерден қайтыс болды.
Mathews died on January 25, 2017, in Key West, Florida from natural causes, aged 86.
Көркем шығармалар
Мэтьюс екінші әйелі Мари Шейкпен бірге Джон А. Скотттың "Мен не жаздым" романында, Барбара Браунингтің "Корреспонденция суретшісі" романында және Андре Алексистің "Жасырын кілттер" романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде пайда болады. Мэтьюс, басқа да көрнекті әдеби тұлғалармен бірге, Пол Остердің "4321" романында бір кештің қонағы ретінде көзге түседі.
Mathews, along with his second wife Marie Chaix, appears as a minor character in the novels What I Have Written by John A. Scott, The Correspondence Artist by Barbara Browning, and The Hidden Keys by André Alexis. Mathews, among other literary luminaries, makes an appearance as a party guest in Paul Auster's novel 4321.