Кіріспе

Американдық автор Гарри Мэтьюс (14 ақпан 1930 жыл - 25 қаңтар 2017 жыл) – американдық жазушы, түрлі роман, өлеңдер жинағы, әңгімелер мен эсселердің авторы. Мэтьюс сонымен қатар француз тілінен аударма жасаған.

Өмір

Нью-Йорк қаласында жоғары орта таптағы отбасында дүниеге келген Мэтьюс, 1947 жылы Принстон университетіне түсуден бұрын, сол жердегі жеке мектептерде және Массачусетс штатындағы Гротон мектебінде білім алды. Ол Принстон университетінің екінші курсында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қызметке кетті, осы қызмет барысында (1949 жылы) балалық шағынан таныс суретші Ники де Сент-Фалльмен қашып кетті. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін, 1950 жылы Гарвард университетіне ауысты. 1952 жылы музыка саласында бакалавр дәрежесін алғаннан соң, отбасы Парижге көшті, онда ол I’École Normale de Musique-де дирижерлік өнерін оқуын жалғастырды, екі баласының күтімін өзіне алды. Джон Эшбери, Джеймс Шейлер және Кеннет Кохпен бірге Мэтьюс 1961-1962 жылдары қысқа ғұмырлы, бірақ әсерлі әдеби журнал – Locus Solus-ты (Мэтьюстің алғашқы ықпалдастарының бірі Реймонд Русселдің романының атымен аталады) құрды және басқарды. Мэтьюс француз әдеби қоғамы Оулипоға мүше болып сайланған алғашқы американдық болды, ол әдебиеттегі жаңа мүмкіндіктерді зерттеуге, әсіресе түрлі шектеулер мен мәтіндік алгоритмдерді қолдану арқылы арналған. 1960 жылдары Мэтьюс "Paris Review" редакторы Максин Грофскимен бірнеше жыл бойы қарым-қатынаста болды. Кейіннен ол жазушы Мари Шейске үйленді және уақытын Париж, Ки-Уэст және Нью-Йорк қалалары арасында бөлісті.

Романдар

Мэтьюстің алғашқы үш романы сюжеттері мен кейіпкерлері бір-бірімен байланысты болмаса да, олардың ортақ көзқарасы бар. Бастапқыда жеке туындылар ретінде жарық көрген (үшіншісі – «The Paris Review» журналында бөлім-бөлім жарияланған), олар 1975 жылы «The Sinking of the Odradek Stadium and Other Novels» деген атпен бір томдық жинақталды, бірақ кейін жеке-жеке қайта басылды. Әр роман автордың ықпалсыз ойлар құруға құштарлығын, оның юморын және оқырманды білімнің құпия жолдарына бастаудан алған ләззатын көрсетеді. «Көңілді айналдыру» атты тұңғыш романының басында баяндаушы Грент Уэйл есімді бай және ерекше тұлғаның үйіне кешкі шақыру алады. Кеш барысында ол бірнеше кішкентай құрттар арасында жарысқа қатысатын, мұқият ұйымдастырылған ойынға қатысуға шақырылады. Уэйл жарыстың нәтижесін өзгертіп, баяндаушыны жеңімпаз деп жариялайды және сыйлық ретінде, ритуалдық сипаттағы ерекше ою-өрнектермен әшекейленген аждаһаны алады. Тойдан кейін көп ұзамай Уэйл қайтыс болады, ал оның зор мүлкінің көп бөлігі оның мәніне қатысты үш жұмбақ сұраққа дұрыс жауап бере алатын адамға қалдырылады. Романның басым бөлігі баяндаушының үш сұраққа жауап беру әрекеттеріне арналған, бұл оны әртүрлі шатасулар мен оқиғалар арқылы жетеледі, олардың көпшілігі өзіндік қызығушылық тудырады. Роман Пиншонның «49-шы нөмірлі лоттың жоқтауы» туындысымен кейбір сыртқы ұқсастықтарға ие; оқырман, баяндаушы сияқты, ол қаншалықты алданудың құрбаны болғанын білмейді. Ритуалдық аждаһаға және онымен байланысты жер асты культына қатысты материалдың көп бөлігі Роберт Грейвстің «Ақ қасиетті кітабынан» алынған. Шағын тұтқындар тобы, соның ішінде баяндаушы, қашу жоспарлайды және оны шеберлікпен жасалған қашқыш көлік құралы арқылы іске асырады. Оңтүстікке және Гималай тауларынан қашқаннан кейін олар тарап кетеді; романның кейінгі бөлімдерінде, әртүрлі жерлерде (көбінесе Италияда) орын алатын оқиғалар баяндаушының басқа тұтқынды, Эвелин Рокты іздеп табу және оны жою әрекеттеріне арналған, өйткені ол баяндаушының саусақтарын мүгедектендірген. Басты кейіпкерлердің көпшілігінің жынысы анық емес, және кітаптың соңында ғана олардың ер немесе әйел екенін білуге болады. «Көңілді айналдыру» романындағыдай, негізгі оқиғаны аздаған ғана итермелейтін көптеген қосалқы сюжеттер бар. «Одрадек стадионының суға батуы» да «Көңілді айналдыру» сияқты қазына іздеу туралы әңгіме, бұл жолы Оңтүстік-Шығыс Азиялық Тванг есімді әйел мен оның американдық күйеуі Закари Маккальтекс арасындағы хаттар тізбегі арқылы баяндалған. Олар бір кезде Медичи әулетіне тиесілі жоғалған алтын жүктің тағдырын зерттейді. Бұрынғы романдағыдай, түрлі таңғажайып оқиғалар мен екіұшты заговорлар бар; кітаптың көптеген эпизодтары құпия қоғамның (Қойыншық салт аттылары) айналасында өрбиді, оған Закари қосылуға шақырылады. Автордың әртүрлі тілдерге деген қызығушылығын көрсететін кітаптағы маңызды хат Тванның (құрық) туған жерінің (құрық) тілінде жазылған, оны аудару үшін оқырман сөздердің мағынасын анықтау үшін бұрынғы тарауларға қайта оралуы керек. Мэтьюстің әдетінше, романның атауы оқырман соңғы беттерге жеткенше мәні жоқ сияқты, сол кезде ол кітаптың мәтінінде ешқандай жарияланбаған оқиғаның маңызды бұрылысын ашады. Романға сенімді емес болуы мүмкін индекс қосылған. Дэвид Маурердің «Үлкен алдасу» еңбегі Мэтьюске бірқатар жаргон сөздермен және, мүмкін, сюжеттік элементтермен де қамтамасыз еткен. Тағы бір көзге түсетін көз – Раймонд де Роувердің «Медичи банкісінің өркендеуі мен құлдырауы: 1397–1494» еңбегі; Мэтьюс де Роувер мен оның әйелін кішігірім кейіпкерлер ретінде мәтінге енгізу арқылы өзінің қарызын ашық мойындамады. Мэтьюстің келесі романы «Сигареттер» оның шығармашылығында өзгеріс әкелді. Алғашқы үш романына қарағанда аз қиялдануға толы, бірақ техникалық жағынан кем емес, өзара байланысты кейіпкерлердің шағын тобының айналасында айналатын өзара байланысты әңгімелер тізбегінен тұрады. Кітаптың әңгімеге деген көзқарасы көбінесе реалистік, және «Сигареттер» ақырында оның бұрынғы кітаптарының ешқайсысының ұмтылмаған сезімдік күйінде аяқталады. «Өмірім ЦРУ-да» романы – өмірінде жарық көрген соңғы роман (егер ол шын мәнінде көркем шығарма болса), Мэтьюстің өміріндегі бір кезең туралы естеліктері. Оның соңғы романы «Жалғыз егіз» 2018 жылдың наурыз айында New Directions баспасында жарық көрді.

Басқа жұмыстар

Мэтьюстің қысқа жазбалары жиі жанрларды қиып өтеді немесе әдейі шатастырады. Мысалы, "Орталық Франциядағы ауыл асханасы: Қойдың сүйексіз, дөңгеленген, ішін толтырылған иығы (Фарс Дабл)" деп аталатын туынды. Алғашында бұл шығарма әдеби журналдың, саяхат очерктеріне арналған санында жарияланған, ұзақ түсіндірмелермен толық рецепт ретінде ұсынылған. Тағы бір мысал – "Армян қағаздары": Өлеңдер 1954–1984. Бұл бөлім шын мәнінде прозалық мәтін болып табылады, ортағасырлық қолжазбаның фрагментінен жасалған аударма екенін (бірақ бұл рас емес) көрсетеді. Американдық дирижер Дэвид Вудард Мэтьюстің "Plaisirs singuliers" (1983) туындысын "мастурбация туралы жазылған ұзақ прозалық шығарма" деп бағалаған. Мэтьюс өзінің "Таңдалған тәуелділік декларациялары" кітабында 46 ағылшын мақалынан алынған сөздерді негізге ала отырып, мақалдарды шығармашылық түрде пайдаланған. Ол оларды өзі жасаған ережелер бойынша өлеңдер жазу үшін қолданды. Сонымен қатар, ол мақалдарға негізделген күрделі жұмбақтардан тұратын "Perverbs and Paraphrases" ("Ақымақ сөздер мен парафраздар") атты туындыны жасады. Одан бөлек, ол "тілдің қиықтары" деп аталатын анти-мақалдарды құрастырды, мысалы: "Кетер алдында қарап көр". Оның әртүрлі туындыларының ішіндегі маңызды жинақтары: очерктерінің жинағы – "Өлшеусіз қашықтықтар", "Адам елі: Жаңа және жинақталған әңгімелер" және "Үйге жол: Таңдалған ұзақ проза". Мэтьюстің басқа да еңбектері: "Күнделікті жиырма жол" (күнделік) және "Жеміс бақшасы" – Жорж Перекпен достығы туралы қысқаша естелік. Мэтьюстің бір туындысы 1960 жылдары тіл және мағына жасаумен тәжірибе жасаған "0-ден 9-ға дейін" журналында жарияланған.

Басқа

Мэтьюс алдын ала белгіленген ережелер бойынша элементтерді ауыстыру немесе өзгерту арқылы әдеби туындылар жасау әдісін, "Мэтьюс алгоритмін" ойлап тапты.

Өлім

Мэтьюс 2017 жылғы 25 қаңтарда Флорида штатының Ки-Уэст қаласында 86 жасында табиғи себептерден қайтыс болды.

Көркем шығармалар

Мэтьюс екінші әйелі Мари Шейкпен бірге Джон А. Скотттың "Мен не жаздым" романында, Барбара Браунингтің "Корреспонденция суретшісі" романында және Андре Алексистің "Жасырын кілттер" романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде пайда болады. Мэтьюс, басқа да көрнекті әдеби тұлғалармен бірге, Пол Остердің "4321" романында бір кештің қонағы ретінде көзге түседі.