Қазіргі қоғамдағы тәуекелге жауап ретіндегі ұйымдасу жолдары
Risk society
Қазіргі қоғам қауіптерге жауап ретінде қалай ұйымдасады? Риск қоғамы – Ульрих Бек, Энтони Гидденс еңбектері, қауіптер мен индустриялық өркениет туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазіргі қоғамның тәуекелге жауап ретінде ұйымдасу жолы.
Manner in which modern society organizes in response to risk
Тәуекел қоғамы – қазіргі қоғамның тәуекелге жауап ретінде ұйымдасу жолы. Бұл термин қазіргі заман туралы маңызды жазбалардың авторларымен, әсіресе Ульрих Бек пен Энтони Гидденспен тығыз байланысты. Термин 1980-ші жылдары пайда болды және 1990-шы жылдардағы оның танымалдылығы, бір жағынан, қазіргі заман туралы ойлаудағы кең ауқымды өзгерістермен, екінші жағынан, осы кезеңде экологиялық алаңдаушылықтың артуымен байланысты болды.
Risk society is the manner in which modern society organizes in response to risk. The term is closely associated with several key writers on modernity, in particular Ulrich Beck and Anthony Giddens. The term was coined in the 1980s and its popularity during the 1990s was both as a consequence of its links to trends in thinking about wider modernity, and also to its links to popular discourse, in particular the growing environmental concerns during the period.
Ғылымдағы заманауилық пен реализм
Бек пен Гидденс екеуі де тәуекелдік қоғамды қазіргі заман тұрғысынан нығайып қарастырады, "қазіргі қоғам немесе индустриялық өркениеттің қысқаша атауы. Қазіргі заман бұрынғы кез келген әлеуметтік құрылымнан гөрі әлдеқайда динамикалық. Бұл – бұрынғы мәдениеттерден өзгеше, өткенге емес, болашаққа бағытталған қоғам". Олар рефлексивтілік тұжырымына да көп сүйенеді, яғни қоғам өзін зерттегенде, сол арқылы өзін өзгерткендігі туралы идея. Классикалық индустриялық қоғамда модернистік көзқарас ғылымдағы реализмге негізделген, ғалымдардың қазіргі заманның құпия, қолжетімсіз ортасында жұмыс істейтін жүйені құруға алып келеді.
Beck and Giddens both approach the risk society firmly from the perspective of modernity, "a shorthand term for modern society or industrial civilization. [M]odernity is vastly more dynamic than any previous type of social order. It is a society which unlike any preceding culture lives in the future rather than the past." They also draw heavily on the concept of reflexivity, the idea that as a society examines itself, it in turn changes itself in the process. In classical industrial society, the modernist view is based on assumption of realism in science creating a system in which scientists work in an exclusive, inaccessible environment of modern period.
Экологиялық қауіптер
1986 жылы Чернобыль апатынан кейін Мюнхен университетінің әлеуметтану профессоры Ульрих Бек өзінің аса ықпалды және катализаторлық жұмысының түпнұсқалық неміс мәтінін, Risikogesellschaft, жариялады (Suhrkamp, Frankfurt 1986). Риск-қоғам 1992 жылы ағылшын тілінде Risk Society: Towards a New Modernity деп жарияланды. Экологиялық дағдарыс қазіргі заманның әлеуметтік талдауының орталық мәселесі болып табылады. Бек экологиялық тәуекелдер индустриалды қоғамның жай ғана жағымсыз, басқарылатын жанама әсері емес, басым өнімге айналды деп мәлімдеді. Гидденс пен Бек адамдар әрқашан табиғи апаттар сияқты тәуекел деңгейіне ұшыраған болса да, олар әдетте адам емес күштердің салдары ретінде қабылданады деп дәлелдеді. Дегенмен, қазіргі қоғам заманауиру процесінің нәтижесінде пайда болған ластану, жаңадан ашылған аурулар, қылмыстар сияқты тәуекелдерге ұшырайды. Гидденс бұл екі тәуекел түрін сыртқы тәуекелдер мен жасалған тәуекелдер деп анықтайды. Жасалған тәуекелдер осындай тәуекелдерді жасау және азайту ісіне қатысқан жоғары деңгейдегі адамдық әрекетпен сипатталады. Жасалған тәуекелдер адам қызметінің нәтижесі болғандықтан, Гидденс пен Бек сияқты авторлар қоғам пайда болған немесе пайда болатын тәуекел деңгейін бағалай алады деп санайды. Мұндай рефлексивті зерделену өз кезегінде жоспарланған іс-шаралардың өзін өзгерте алады. Мысалы, Чернобыль және Лав-Канал дағдарысы сияқты апаттардан кейін заманауи жобаға деген сенім азайды, бұл индустрияға, үкіметке және сарапшыларға деген сенімсіздікке әкелді. Әлеуметтік алаңдаушылықтар ядролық энергетика саласын реттеуді күшейтуге және кейбір кеңейту жоспарларынан бас тартуға әкелді, бұл жаңғыру бағытын өзгертті. Қазіргі заманғы өнеркәсіптік тәжірибелерге күшейген сын қазіргі заманғы рефлексивті жаңғыру күйіне әкелді, оны тұрақтылық және қауіп деңгейін төмендету үшін алдын алу шараларына назар аударатын сақтық қағидаты сияқты ұғымдар көрсетеді. Тәуекел қоғамы ұғымының әлеуметтік иерархия мен сыныптық айырмашылықтармен өзара әрекеттесуіне қатысты әртүрлі пікірлер бар. Көпшілігі әлеуметтік қатынастар жасалған тәуекелдер мен рефлексивті жаңғырудың енгізілуімен өзгергеніне келіседі. Тәуекелдер, байлық сияқты, халық арасында теңсіз бөлінеді және өмір сапасына әсер етеді. Бек ескі сыныптық құрылымдар – негізінен байлықты жинақтауға негізделген – қазіргі заманғы тәуекелдік қоғамда әлсірейеді деп мәлімдейді, онда адамдар тәуекелге қарсылық арқылы қол жеткізілетін әлеуметтік тәуекел позициясын иеленеді. "Бұл кейбір өлшемдерде сыныптар мен қабаттардағы теңсіздіктерді қайталайды, бірақ олар түбегейлі басқа бөлу логикасын қолданады". Бек кең таралған тәуекелдердің "бумеранг әсерін" қамтиды дейді, өйткені тәуекелдерді тудыратын адамдар да оларға ұшырайды. Бұл аргументпен бай адамдар, олардың капиталы ластануды тудыруға негізінен жауапты, мысалы, ластаушылар сумен қамтамасыз етуге сіңгенде, зардап шегуге мәжбүр болады. Бұл дәлел тым қарапайым болып көрінуі мүмкін, өйткені бай адамдар, мысалы, бөтелкедегі суды сатып алу арқылы тәуекелді жеңілдету мүмкіндігіне ие болуы мүмкін. Бек, алайда, тәуекелдің осы түрінің таралуы байлық емес, білімнің нәтижесі деп дәлелдейді. Бай адам тәуекелді болдырмауға мүмкіндік беретін ресурстарға қол жеткізе алатын болса да, адам тәуекелдің бар екенін білмейтін болса, бұл тіпті таңдау да емес. Алайда, тәуекелдер тек белгілі бір әлеуметтік топқа немесе жерге ғана әсер етпейді, өйткені тәуекелге назар аударылмайды және әлеуметтік топқа қарамастан, бәріне әсер етуі мүмкін; ешкім тәуекелден азат емес. Керісінше, Гидденс сыныптық құрылымның ескі формалары тәуекелдік қоғамда күштірек рөл атқарады деп дәлелдейді, қазір ол ішінара "өзін-өзі іске асыру және күшейту формаларына әртүрлі қол жеткізу тұрғысынан" анықталады. Гидденс сондай-ақ тәуекел қоғамы туралы түсінікке Бекке қарағанда оң көзқараспен қарайды, бұл "тәуекелге тек теріс көзқараспен қарау туралы сөз бола алмайды. Тәуекелге ұқыпты қарау керек, бірақ белсенді тәуекелге бару – динамикалық экономика мен инновациялық қоғамның негізгі элементі".
In 1986, right after the Chernobyl disaster, Ulrich Beck, a sociology professor at the University of Munich, published the original German text, Risikogesellschaft, of his highly influential and catalytic work (Suhrkamp, Frankfurt 1986). Risikogesellschaft was published in English as Risk Society: Towards a New Modernity in 1992. The ecological crisis is central to this social analysis of the contemporary period. Beck argued that environmental risks had become the predominant product, not just an unpleasant, manageable side effect, of industrial society. Giddens and Beck argued that whilst humans have always been subjected to a level of risk – such as natural disasters – these have usually been perceived as produced by non human forces. Modern societies, however, are exposed to risks such as pollution, newly discovered illnesses, crime, that are the result of the modernization process itself. Giddens defines these two types of risks as external risks and manufactured risks. Manufactured risks are marked by a high level of human agency involved in both producing, and mitigating such risks. As manufactured risks are the product of human activity, authors like Giddens and Beck argue that it is possible for societies to assess the level of risk that is being produced, or that is about to be produced. This sort of reflexive introspection can in turn alter the planned activities themselves. As an example, due to disasters such as Chernobyl and the Love Canal Crisis, public faith in the modern project has declined leaving public distrust in industry, government and experts. Social concerns led to increased regulation of the nuclear power industry and to the abandonment of some expansion plans, altering the course of modernization itself. This increased critique of modern industrial practices is said to have resulted in a state of reflexive modernization, illustrated by concepts such as sustainability and the precautionary principle that focus on preventive measures to decrease levels of risk. There are differing opinions as to how the concept of a risk society interacts with social hierarchies and class distinctions. Most agree that social relations have altered with the introduction of manufactured risks and reflexive modernization. Risks, much like wealth, are distributed unevenly in a population and will influence quality of life. Beck has argued that older forms of class structure – based mainly on the accumulation of wealth – atrophy in a modern, risk society, in which people occupy social risk positions that are achieved through risk aversion. "In some of their dimensions these follow the inequalities of class and strata positions, but they bring a fundamentally different distribution logic into play". Beck contends that widespread risks contain a "boomerang effect", in that individuals producing risks will also be exposed to them. This argument suggests that wealthy individuals whose capital is largely responsible for creating pollution will also have to suffer when, for example, the contaminants seep into the water supply. This argument may seem oversimplified, as wealthy people may have the ability to mitigate risk more easily by, for example, buying bottled water. Beck, however, has argued that the distribution of this sort of risk is the result of knowledge, rather than wealth. Whilst the wealthy person may have access to resources that enable him or her to avert risk, this would not even be an option were the person unaware that the risk even existed. However, risks do not only affect those of a certain social class or place, as risk is not missed and can affect everyone regardless of societal class; no one is free from risk. By contrast, Giddens has argued that older forms of class structure maintain a somewhat stronger role in a risk society, now being partly defined "in terms of differential access to forms of self actualization and empowerment". Giddens has also tended to approach the concept of a risk society more positively than Beck, suggesting that there "can be no question of merely taking a negative attitude towards risk. Risk needs to be disciplined, but active risk taking is a core element of a dynamic economy and an innovative society."