Кіріспе
Вольфганг Амадей Моцарттың 4 бөлімнен тұратын музыкалық шығармасы, №35 ре мажор, К. 385, сондай-ақ Хаффнер симфониясы деп белгілі, 1782 жылы Вольфганг Амадей Моцарт жазған. Ол Зальцбургтің көрнекті Хаффнер отбасының тапсырысымен Сигмунд Хаффнер кішінің абыройлы атануына арналған. Хаффнер симфониясын, Моцарттың сол отбасының тапсырысымен 1776 жылы жазған сегіз бөлімді Хаффнер серенадасымен шатастырмау керек.
Symphony No. 35 in D major, K. 385, also known as the Haffner Symphony, was composed by Wolfgang Amadeus Mozart in 1782. It was commissioned by the Haffners, a prominent Salzburg family, for the occasion of the ennoblement of Sigmund Haffner the Younger [de]. The Haffner Symphony should not be confused with the eight movement Haffner Serenade, another piece Mozart wrote on commission from the same family in 1776.
Өмірбаян
Хаффнер симфониясы симфония ретінде емес, Сигмунд Хаффнерді абыройландыру рәсімінде фонограмма ретінде қолданылатын серенада ретінде бастады. Моцарттар Хаффнерлермен Сигмунд Хаффнердің әкесі, Зальцбург қаласының мэрі болған және олардың Еуропаға жасаған алғашқы турларында көмектескен Зигмунд Хаффнер Ұлы арқылы танысқан. Ұлы Хаффнер 1772 жылы қайтыс болды, бірақ отбасылар байланыста қалды. 1776 жылы кіші Хаффнер Мари Элизабет Хаффнер мен Франц Ксавьер Шпаттың үйлену тойына арналған серенада жазуды тапсырды. Бұл туынды атақты Хаффнер серенадасына айналды, ол жас Сигмунд Хаффнерді абыройландырғанда, Моцартты осы шараға музыка жазуға шақырудың себебі болды. Музыка жазу туралы өтініш тікелей 1782 жылдың 20 шілдесінде Моцарттың әкесі арқылы келді, олардың Моцарттың бос уақыты болмады. Моцарт "жұмыстан шаршап, демалуға уақыты болмады". Ол сабақ берумен қатар, 28 шілдеге дейін "Die Entführung aus dem Serail" операсының партитурасын қайта жазуға да міндетті болды. Бұған қоса, Констанце Веберге жасаған ұсынысы бірнеше қиындықтарға тап болды, соның ішінде Венадағы Хохе Брюккедегі үйге көшу де бар еді. Дегенмен, Моцарт музыканы жазып, бөлімдерін әкесіне жіберді. Моцарт бұл жолы жаңа серенада жазды – төрт жыл бұрын ұсынылған серенададан мүлдем өзге туынды, оған кіріспе маршы және екі минуэт қосылды. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Моцарт әкесінің музыканы Сигмунд Хаффнердің абыройландыру рәсіміне дейін аяқтау мерзімін орындамауы мүмкін. Кейіннен Моцарт бұл музыканы біз бүгін Хаффнер симфониясы деп білетін туындыға айналдырды. 1782 жылдың желтоқсан айының соңында Моцарт концертте жаңа Хаффнер серенадасының музыкасын орындауға шешім қабылдады. Моцарт әкесінен серенаданың партитурасын қайта жіберіп беруін сұрағаннан кейін, оның осынша қысқа мерзімде жазылғандығына қарамастан, сапасына таң қалды. Ол жаңа Хаффнер серенадасын Хаффнер симфониясына айналдыру үшін партитураға бірқатар өзгерістер енгізуге кірісті. Бұл өзгерістерге кіріспе маршты (K. 385a) және екі минуеттің бірін (қазір жоғалған) алып тастау кірді. Сонымен қатар, бірінші бөлімнің экспозициясының соңындағы қайталау белгілері алынып тасталды. Моцарт сондай-ақ, Хаффнер симфониясына екі флейта мен екі кларнет қосып, алғашқы және соңғы бөлімдердің дыбысталуын күшейтті. Бұл қосымша ағаштан жасалған аспаптар жаңа мелодиялық материал емес, тек ағаштан жасалған аспаптардың октаваларын екі еселеу болды. Хаффнер симфониясы, бүгінгі күні бізге белгілі болған түрінде, 1783 жылдың 23 наурызында Венадағы Бургтеатрде алғаш рет орындалды. Концертте Моцарт осы симфонияның алғашқы үш бөлімімен, "Идоменеодан" "Se il padre perdei" ариясымен (осы жылдың 29 наурызында әкесіне жазған хатында Мюнхен операсы ретінде сипатталған), фортепиано концерті No. 13 K. 415, K. 369 сценасы (концерт ариясымен байланысты жанр), оның соңғы Finalmusik K. 320-дегі концерттік бөлімдері, оның фортепиано концерті K. 175 (жаңа финалымен) және тағы бір сценасы, "Parto, m'affretto" (Милан үшін жазған Луцио Силла операсынан) басталды; содан кейін императордың қатысуына орай фуганы импровизациялады, содан кейін екі вариация жинағын (Паизиелло ариясында K. 398 және Глюк ариясында K. 455) орындады. Осыдан кейін Мадам (Алоизия) Ланж өзінің жаңа рондосын (K. 416?) орындады, содан кейін концертті аяқтау үшін Хаффнер симфониясының соңғы бөлімі орындалды. Бұл концертте Хаффнер симфониясының орындалуы өте сәтті болды. Куйлер (1995) Хаффнер, Линц (No. 36) және Прага (No. 38) симфонияларын "барлық бұрынғы симфониялық туындыларынан асып түсетін үш симфония" деп сипаттады. Автограф қолжазба қазіргі уақытта Нью-Йорктегі Морган кітапханасы мен мұражайының мұрағатында сақтаулы. Антон Рейха өзінің 36 фугасы жинағында симфонияның ашылу тақырыбын фуга үшін пайдаланды.
Аспаптар
Симфония екі флейта, екі гобой, екі А кларинеті, екі фагот, D және G тондарына қосылған екі мүйіз, D тонына қосылған екі керней, тимпан және скрипкалар тобы үшін жазылған.
Кілт
Хаффнер симфониясы ре мажор тональдылығында жазылған. Куйлердің сөзіне қарағанда, Моцарттың Хаффнер симфониясы үшін осы тональдылықты таңдауы қызығушылық тудырады, себебі "жел аспаптары үшін өте қолайлы болған ре мажор тональдылығы Моцарттың басқа ешқандай тональдылықтан, тіпті до мажордан да, симфониялары үшін жиірек қолданылды", оның ішінде Париж (No. 31) және Прага (No. 38) симфониялары да бар.
I. Аллегро кон спирто
Әкесі Леопольдпен сөйлескенде Моцарт бұл бөлімді жалынмен орындау керектігін айтты. Бұл бөлім сонаталық формада, қысқа даму бөлімімен жазылған. Экспозиция барлық аспаптардың бір үнмен ойнауымен жасалған жалған баяу кіріспемен басталады, ал 4-ші тақтың ырғағы бөлімнің жылдам темпін ашады. Екінші тақырып мелодиялық материал және ырғақ жағынан бірінші тақырыпқа ұқсас, Хайднның монотематикалық сонаталық бөлімдерін еске түсіреді (мысалы, Симфония №104). Моцарт экспозицияның соңына қайталау белгілерін қоймайды. Бұл сол кездегі стандартты сонаталық форма ережесіне қайшы келеді, бірақ ол Хаффнер симфониясынан бұрын жазылған үш ірі симфонияда да осылай істейді (№31, 33 және 34). Даму D минорына сілтеме жасаудан басталады (95–104 тақтар), содан кейін F минорына (105–118 тақтар) тоқталады. Бірінен соң бірі келетін доминантты жетіншілер тізбегі (110–119 тақтар) музыканы D мажорға қайтарады, осымен рекапитуляция басталады. Рекапитуляция экспозицияға ұқсас, бірақ күтілетін өзгешеліктерге ие өтпелі бөлімнен басқа.
II. Аданте
G мажорлық екінші бөлімде ағаштан жасалған үрмелі аспаптар тобының орындауымен баяу, әсем әуендер тыныс алады. Бұл бөлім қысқартылған соната формасында жазылған. Даму бөлімінің орнына, үрмелі аспаптармен қысқа, хорға ұқсас үзінді ұсынылады. Бірінші тақырыптың және екінші тақырыптың ырғақты құрылымы бір-біріне күрт емес, бірақ керемет контраст береді. Екі тақырыптың сипаты ұқсас болғанымен, бірінші тақырыптың серпілісі он алтыдан бірлік ноталарға негіделген, ал екінші тақырыптың серпілісі отыз екінші ноталармен қарқынды. Даму бөлімін алмастыратын қысқа, хорға ұқсас үзінді скрипкалар мен альттардың синкопаланған серіктемесімен айқын естіледі. Бұл бөлімді кейбір музыка зерттеушілері нәзік әрі күрделі, бірақ әсерлі түрде тыныштандыратын деп сипаттаған.
III. Меноэто
D мажорлы минует бұрынғы баяу, салмақты "Анданте" бөлімінен жарқын контраст тудырады. Осы бөлімді тыңдағанда тоник және доминант тондары арасындағы үнемі болатын тартысты байқауға болады. Тоник немесе доминант емес, басқа аккордтар тек үш рет ғана кездеседі. Ерекше атап өтерлік жайт, "Menuetto" бөлімінің барлық динамикасы форте деп белгіленген. Дегенмен, IV және vi аккордтары пайда болатын екі жағдайда Моцарт осы бөлімдерді фортепианомен көрсеткен. Бұл өзгерістер әуен және динамика жағынан жағымды контраст тудырады. "Menuetto" бөлімінен тікелей басталатын "Trio" осы "Menuetto" сипатын толықтырады. Моцарттың партитурада көрсеткеніндей, "Trio" бөлімі "Menuetto" бөлімінен кейін бірден, үнсіздіксіз басталады. А мажорлы тонаға көтерілгенде, "Trio" бөлімінің де "Menuetto" сияқты тернарлық формада екені анық көрінеді. "Trio" бөлімінің ешқайсысы форте деп белгіленбегенін атап өту қажет. 33–36 және 43–44 тақтарынан басқа, барлығы фортепианомен белгіленген, онда Моцарт шағын кресцендоны көрсеткен. Динамикадағы айқын контрастты күшейту үшін Моцарт "Trio" бөлімінде sforzando-ны еркін қолданған. "Trio" бөлімінде де "Menuetto" бөліміндегідей күмән мен шешімнің бірдей сезімі бар. Шындығында, Моцарт "Trio" бөлімінде доминантқа педальді нота қосып, бір қадам алға басады. Бұл доминант педалі хроматикалық B-диез арқылы тоникке бірте-бірте қайта оралады. "Menuetto" мен "Trio" бөлімдерінің мінезін салыстырғанда, бірнеше ерекше "сипаттар" байқалады. "Menuetto" бөлімі жарық және жеңіл, ал "Trio" бөлімі ағынды әсер тудырады. Сондай-ақ, Моцарт "Trio" бөлімінде хроматизмді еркін қолданғанын, бірақ "Menuetto" бөлімінде оны шектегенін атап өту керек.
IV. Жедел
Соңғы бөлім, "Престо" деп аталады, бірінші бөлімдегідей күшті эмоцияларды сақтайды. Штайнберг пен Ледбеттердің сөзіне сүйенсек, бұл "Престо" бөлімі Le nozze di Figaro операсының увертюрасына ұқсас атмосферамен қатар, Die Entführung aus dem Serail операсынан Осминнің "O wie will ich triumphieren" атты комикалық ариясын еске түсіреді. Бұл опера осы финалдың жазылуына екі апта бұрын алғаш рет қойылған. Осы себепті, олардың арасындағы ұқсастықтар осылай туған болуы мүмкін. Әкесі Леопольдқа "Престо" бөлімін орындау туралы нұсқаулар бергенде, ол оны "мүмкіндігінше жылдам" орындауға кеңес берген. "Престо" тыныш, шапшаң темппен басталатын болса да, тыңдаушының назары бірден үш секундтық үнсіздікпен тартылып, 9-шы тактта оркестр толық күшімен, анық фортеде ойнай бастайды. Мұндай музыкалық тосынсырулар осы бөлімнің бойымен жиі кездеседі. Бірінші бөлім сияқты, бұл бөлім де ре мажор тоналыстығында жазылған, ал "Престо" бөлімінің формасы соната-рондо формасында анық көрінеді. Үнсіздіктерге толы, жылдам динамикалық өзгерістермен және бөлімнің соңына жақын жарқын орнаментпен, тыңдаушы күтпеген жағдайға дайын болуы керек.
Ұзындығы
Гаффнер симфониясы әдетте шамамен 20 минутқа созылады. Джордж Сзеллдің Кливленд оркестрімен жасаған жазбасы (Sony SBK 46333) 19:11 минуттық, Иона Браунның Academy of St Martin in the Fields тобымен жасаған жазбасы (Haenssler CD 94.003) 21:09 минуттық, ал сэр Невилл Маринердің де сол топпен жасаған жазбасы (Philips 420 486 2) 21:34 минуттық. Карл Бёмнің 1960 жылы Берлин филармониясымен жасаған, жоғары бағаланған жазбасы (Deutsche Grammophon 00289 477 6134) болса, керісінше, 17:47 минуттық.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Аберт, Х. 2007, В. А. Моцарт, Йель университетінің баспасы. Боернер, С. 1997, Моцарт жобасы, К. 385 [онлайн]. Бойник, М. 1996, Вольфганг Амадей Моцарт – 35-ші симфония [онлайн]. Cuyler, L. 1995, Симфония, 2-басылым, Harmonie Park Press, Мичиган. Downs, P. G. 1992, Классикалық музыка, W. W. Norton, Нью-Йорк. Эйнштейн, А. 1945, Моцарт: Оның мінезі, шығармашылығы. Артур Мендель және Нейтан Бродер аударған. Оксфорд университетінің баспасы, Лондон, Нью-Йорк. J. A. W. 1972, “D мажорлық симфония, К. 385” Music & Letters журналынан, 53-том, 2-сан. (1972 жылғы сәуір), 231–232-беттер. Landon, H. C. R. (ред.) 1996, Моцарт анықтамалығы, Thames & Hudson, Лондон. Ledbetter, S. 1997, Pro Arte: Моцарт; Симфония № 35, D мажор, Хаффнер [онлайн]. Карл Бём жетекшілік еткен Вена филармониясы орындаған Хаффнер симфониясының Universal Classics басылымынан алынған линероноталар. Rushton, J. 2007, “Вольфганг Амадей Моцарт” Grove Music Online сайтынан. Sadie, S. (ред.) 1985, Кембридж музыкалық нұсқауы, Кембридж университетінің баспасы, Кембридж. Simpson, R. (ред.) 1967, Симфония – 1: Хайдннен Дворжакке дейін, Penguin Books Ltd, Миддлсекс. Steinberg, M. 1995, Симфония – Тыңдаушының нұсқауы, Oxford University Press, Оксфорд. Wilson, B. E. 1969, “Хаффнер симфониясы; Нью-Йорк Ұлттық оркестр қауымдастығына тиесілі түпнұсқа қолжазбасының факсимилесі” Notes журналынан, 26-том, 2-сан, 350–351-беттер. Zaslaw, N. 1989, Моцарттың симфониялары: контекст, орындалу, практика, қабылдау, Oxford University Press, Оксфорд.