Кіріспе
Экономикадағы байқалатын құбылыс. Пенн эффектісі – табысы жоғары елдерде тауар бағаларының жоғары болуын көрсететін экономикалық тұжырым. Бұл көбінесе жоғары және төмен табысты елдер арасындағы нақты табыс арақатынастарын нарықтық айырбас бағамы бойынша есептелген жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) арқылы салыстырудың дұрыс еместігін білдіреді. Ол Пенн әлемдік кестесімен байланысты және кем дегенде 1950 жылдан бері тұрақты эконометрикалық нәтиже болып табылады. Дегенмен, "Пенн эффектісі", тіпті Самюэлсон қолданғанда да, жалпы байқауды көрсетеді: баға деңгейінің жоғары болуы мен жан басына шаққандағы табыстың жоғары болуы арасында байланыс бар. Баласса-Самуэльсон эффектісі моделі осы тұжырымды растау және неоклассикалық аяда оның себебін түсіндіру мақсатымен жасалған зерттеудің нәтижесі болып табылады.
The Penn effect is the economic finding that commodity prices are higher in countries with higher income. This is often interpreted to mean that real income ratios between high and low income countries are misrepresented by gross domestic product (GDP) conversion at market exchange rates. It is associated with what became the Penn World Table, and it has been a consistent econometric result since at least the 1950s. However, the "Penn effect", even as Samuelson used it, refers to the general observation: there is correlation between higher price levels and higher per capita income. The Balassa Samuelson effect model arises from a project to confirm the result and explicate the cause within the neoclassical framework.
Тарих
Классикалық экономика валюта бағамы туралы қарапайым болжамдар жасады; тауарлар жиынтығы әлемнің кез келген жерінде бірдей сомаға тұрады деп айтылды, егер ол белгілі бір ортақ валютамен (мысалы, алтынмен) төленсе1. Бұл сатып алу қабілеті паритеті (ҚҚП) гипотезасы деп аталады, сонымен қатар нақты айырбас бағамы (НАБ) әртүрлі елдердегі тауарлар үшін бірге жуық болуы керек делінеді. Бұл теория бойынша уақыт өте келе ауытқулар күтілді, бірақ олардың шағын және жүйелі емес болуы күтілді. 1940 жылға дейін ҚҚП гипотезасы эконометрикалық қолдауға ие болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пенсильвания университетінің тобы жүргізген бірқатар зерттеулер заманауи қарым-қатынасты анықтады: нарықтық айырбас бағамымен салыстырғанда, жоғары табысы бар елдердегі отандық өнімдердің бағасы тұрақты түрде жоғары болды (салыстырмалы баға индекстерімен өлшенген). 1964 жылы қазіргі теориялық түсіндірме Баласса-Сэмюэлсон эффектісі ретінде қалыптасты, және содан бері жүргізілген зерттеулер бастапқы Пенн эффектісін үнемі растап келеді. Дегенмен, кейінгі талдаулар Пенн эффектісінің пайда болуына себеп болатын көптеген басқа механизмдерді, сондай-ақ оны күткен, бірақ табылмайтын тарихи жағдайларды ұсынды. 1994 жылға дейін ҚҚП-дан ауытқу "Баласса-Сэмюэлсон эффектісі" деп белгілі болды, бірақ өзінің прогресс туралы шолуында, "Баласса-Сэмюэлсонның 30 жылдан кейінгі қырлары" Пол Сэмюэлсон өзінің теориясы Пенн әлемдік кестелерінің деректерін жинағандарға қарыз екенін мойындады, олар ашқан "негізгі фактіні" сипаттау үшін "Пенн эффектісі" терминін қолданып, былай деді: "Пенн эффектісі – нақты тарихтың маңызды құбылысы, бірақ өмірдің сөзсіз заңдылығы емес."
"The Penn effect is an important phenomenon of actual history, but not an inevitable fact of life.”
Эффекттің қарапайым ашық экономика модельдеріне қарсы күресі
Сатып алу қабілеті паритеті гипотезасының (наивті түрі) Баласса-Сэмюэлсон эффектісінің пайда болмауы керек екенін көрсетеді. Big Mac-ты тауар ретінде қарастыратын қарапайым ашық экономика моделі, халықаралық баға бәсекесінің салдарынан Норвегия, Египет және АҚШ-тағы бургер бағаларының теңесуіне әкеледі. Алайда, Пенн эффектісі жалпы баға деңгейінің (доллардағы) табысы жоғары елдерде тұрақты түрде жоғары болып қалатынын айтады.
Бірдей өнімдер әртүрлі жерлерде әртүрлі бағамен сатылуы мүмкін
Бір баға заңына сәйкес, бір тауардың бір нарықта екі түрлі бағасы болуы мүмкін емес (барлығы тек арзанырақ бағамен сатып алады). Осы заңды кері қолданып, бірдей тауардың бағасы әртүрлі болса, онда әртүрлі елдер тиімді ортақ нарыққа ие емес деп қорытуға болады. Егер Ослодағы McDonald's тұтынушысы Каирдегі бірдей ресторанда төрт есе арзанға тамақтана алса, ол солай істейтін болар еді, ал баға бәсекелестігі бүкіл әлемде Big Mac бағасын теңестірер еді. Әрине, адамдар тек өз аймақтарында тамақтана алады, сондықтан аймақтық баға айырмашылықтары сақталуы мүмкін; Осло мен Каирдегі филиалдар бәсекелес емес. Егер Каирдегі McDonald's бургерлерін тегін таратуды бастаса, Ослодағы бағаға ешқандай әсер етпейді, себебі Ослода кешін бастаған адам Каирде тамақтануы қиын, сондай-ақ, египеттік тағамды Норвегияға алып келуге болмайды.
Баға деңгейі
"Баға деңгейін" өлшеу үшін гамбургерлерден өзге де тауарлар қарастырылады, бірақ тұтынушы баға индексіндегі (CPI) көптеген тауарлар бірдей үлгіні көрсетеді; эквивалентті заттар жоғары кіріс елдерінде көбінесе қымбатқа түседі. Көптеген қызметтер, Big Mac сияқты тез бұзылатын тауарлар және тұрғын үй тұтыну орнынан (тұтынушының тұратын жерінен) алыс сатып алына алмайды. Бұл заттар әдеттегі тұтынушылардың сатып алу тізімін құрайды, сондықтан тұтыну баға деңгейі, гамбургер бағасы сияқты елден елге өзгеруі мүмкін.
Халықаралық дамудың әсері
Сатып алу қабілеті теңдігінен ауытқулар Үндістандағы ауыл тұрғындарына бай елдердегі абсолюттік ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен табыспен өмір сүруге мүмкіндік береді. Егер ақшалай табыс деңгейі белгілі болса, қалған жағдайлар тең болғанда, Пенн эффектісі өте пайдалы. Егер ол қолданылмаса, әлемдегі миллиондаған ең кедей адамдардың табысы тіршілік шегінен төмен болып шығар еді. Дегенмен, бұл эффект халықаралық валюта бағамдарымен өлшенген ақшалай табыс деңгейінің айырмашылығы – бұл иллюзия екенін көрсетеді, себебі бұл бағамдар тек саудаланатын тауарларға, тұтынудың шағын бөлігіне ғана қатысты. Егер нақты табыс айырмашылығы (жергілікті бағаларды ескере отырып) нарықтық валюта бағамымен көрініс берсе, бай және кедей елдер арасындағы өмір сүру деңгейінің нақты айырмашылығы нарықтық бағамдар бойынша аударылғанда жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіштері көрсететіннен кем болады. Осыған байланысты, экономистер елдің орташа табысын тұтыну бағалары индексіне бөліп қарастырады.