Кіріспе
Американдық суретші Джеймс Браунинг Уайет (6 шілде 1946 жылы туған) – американдық реалист суретші, Эндрю Уайеттің ұлы және Н. С. Уайеттің немересі. Ол Пенсильвания штатының Чаддс-Форд қалашығында өсті және Брэндивайн мектебі дәстүрінің көркемдік мұрагері. Бұл мектептегі суретшілер Делавэр және Пенсильвания штаттарындағы Брэндивайн өзені маңындағы ауылдық аймақта жұмыс істеп, оның тұрғындары, жануарлары мен пейзаждарын бейнелеген.
James Browning Wyeth (born July 6, 1946) is an American realist painter, son of Andrew Wyeth, and grandson of N. C. Wyeth. He was raised in Chadds Ford Township, Pennsylvania, and is artistic heir to the Brandywine School tradition — painters who worked in the rural Brandywine River area of Delaware and Pennsylvania, portraying its people, animals, and landscape.
Ерте өмір
Джеймс Уайет – Эндрю мен Бетси Уайеттің екінші баласы, ағасы Николастан үш жыл кейін дүниеге келді. Ол ата-анасының "The Mill" атты фермасында, Пенсильвания штатының Чаддс-Форд қаласында, әкесі тәрбиеленгендей және сондай-ақ оған әсер еткендей өсті. Ол әкесі сияқты, бірдей жасында сурет салудағы тамаша қабілеттерін көрсетті. Алты жыл мемлекеттік мектепте оқығаннан кейін, өтініші бойынша, үйде жеке сабақ алды, осылайша өнерге толыққанды назар аудара алды. Оның ағасы Николас кейін өнер сатушысы болды.
Өнерлік зерттеу
12 жасында Джейми өзінің тәтесі Кэролин Уайетпен, өзінің жеке танымал суретшісімен және сол кезде Н.К. Уайеттің үйі мен студиясында тұратын адаммен, атасының өнер туындылары мен құрал-жабдықтарымен бірге оқыды. Таңертең ол үйде ағылшын тілі мен тарихты оқыды, ал түстен кейін студиядағы басқа оқушылармен бірге сурет салу және композицияның негіздерін үйренді. Кейін ол: «Ол өте шектеулі болды. Қызықты емес еді, бірақ маңызды болды» деді. Тәтесі арқылы Джейми майлы бояумен жұмыс істеуге қызығушылық танытты, бұл оның сезімдеріне әсер ететін орта болды: оның сыртқы түрі, иісі және сезімі. Кэролин Уайет және Говард Пайл – оның майлы бояумен жұмыс істеу техникасын дамытудағы ең маңызды алғашқы ықпал етушілері болды. Джеймидің акварельдегі жұмысы әкесіне ұқсас болғанымен, оның түстері көбірек жарқын болды. Бала кезінде Джейми өнермен көптеген жолдармен танысты: талантты отбасы мүшелерінің туындылары, өнер кітаптары, көрмелерге қатысу, коллекционерлермен кездесу және өнер тарихшыларымен танысу.
Үйлер
1960 жылдары Джейми Мэн штатындағы Монхеган аралындағы Lobster Cove мүлігін сатып алды, бұл мүлік бұрын әйгілі американдық суретші, модернистік дала пейзаждарымен танылған Роквелл Кентке тиесілі болған, оны оның әкесі мен келесі ұрпақтары бағалаған. Джейми Монхеган аралының көптеген жергілікті тұрғындарын суреттеді. Оның Пенсильвания штатының Чаддс-Форд қаласында Брэндивайн өзенінің жанында үйі бар.
Стил және техника
external media | width = 210px | float = right | headerimage= | video1 = Джейми Уайет «Inferno» суретін салады. Artist's Process, Көркем өнер мұражайы, Бостон, шілде 2014, 8:13. Ол бұл отбасының суретшілік дәстүрі мен тақырыптарына негізделгенімен, оның өнерінің сол жалғыздығымен байланысты болса да, оның кең саяхаттары мен тәжірибелері оны жан-жақты суретшіге айналдырды. Еуропаға саяхаттағанда ол фламанд және голланд шеберлерін зерттеді, сондай-ақ литографияның күрделі және талапты процесін үйреніп, графикалық жұмыстардың көптеген үлгілерін жасады. Уайеттің өзі де әйелшесі Каролин сияқты үй жануарларын – тауықтарды, иттілерді, шошқаларды және жылқыларды суреттеуді ұнатады. Ол жануардың терісінің немесе қауырсынының текстурасына, көзінің жылтырлығына және аяқтарының айналасындағы шөпке ерекше назар аударады. Қажетті әсерді алу үшін ол текстура үшін щетка соққыларын, ал жылтырлық үшін лак қолданады. Суреттерінде тығындар да жиі кездеседі, көбінесе Хэллоуинге арналғанша кесілген. Тағы бір қайталап келетін тақырыптар – ағаштардың діңдері, олардың ашық түйіскен тамырлары немесе ағаш кепшіктері. 1970 жылдан бері Уайет жиі толқынды картонға сурет салады, себебі картон оның суреттеріне ерекше текстура береді және қазір мұрағаттық нұсқасын негіз ретінде пайдаланады. Уайет сонымен қатар дәстүрлі кенеп суреттерінде картонды бейнелейді, мысалы, 1981 жылғы «10W30» суретінде, онда 10W30 маркалы мотор майы бар тасталған картон қорапта ұя салған екі тауық бейнеленген. Ол сондай-ақ түтікшенің өзінен алынған қалың, мөлдір емес акварель пигменттерін қолданады, бұл майлы бояуларға ұқсас эффект береді. Көрмеде Чаддс-Форд аймалындағы адамдардың портреттері мен пейзаждары ұсынылды. Бір кезде ол Вьетнам соғысына жөнелтілуге тиіс болған, бірақ соғысқа қатыспайтын адамдар үшін рейстер тоқтатылды. Сол кезеңде ол «Адам мен Хауа және C 97» (1969) суретін салды, онда Киелі кітаптағы ерлі-зайыптылар Боинг C 97 Stratofreighter жүк ұшағының үстінен ұшып келе жатқанына таңғалып қарап тұр. Сурет әскери стандарттағы майлы бояумен парашют матасынан жасалған. Оның міндеті жоғары деңгейдегі қауіпсіздік рұқсатын алғаннан кейін өзгерді және ол NASA мен Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясының бірлескен «Ғарышқа куәгер» бағдарламасына қатысты, бұл бағдарлама суретшінің көзқарасы арқылы Аполлон Ай миссиясының қызметін бейнелеуге арналған. «Ғарышқа куәгер» бағдарламасына барлығы 47 суретші қатысты, олардың ішінде Роберт Раушенберг, Ламар Додд, Норман Роквелл және Моррис Грейвс болды. Бағдарламаға қатысушылар Кеннеди мысығы сияқты ұшыру алаңшаларында астронавттармен кездесті, немесе астронавттарды алуды бақылау үшін тікұшақтармен ұшты. Ұлттық өнер галереясы 1969 жылдың желтоқсанынан 1970 жылдың қаңтарына дейін өткен «Суретші және ғарыш» көрмесі үшін 70 картинаны, мүсінді және суретті таңдады.
His assignment changed when he was granted top security clearance and took part in "Eyewitness to Space", a program jointly sponsored by NASA and the National Gallery of Art in Washington, D. C., to depict the activities of the Apollo Moon mission through an artist's perspective. A total of 47 artists were involved in the "Eyewitness to Space" program, including Robert Rauschenberg, Lamar Dodd, Norman Rockwell, and Morris Graves. Participants met astronauts at launch sites, such as Cape Kennedy, or rode helicopters to observe the pickup of astronauts. Of the works developed, the National Gallery of Arts chose 70 paintings, sculptures, and drawings for "The Artist and Space" exhibit that ran from December 1969 to early January 1970.
Негізгі шығармалар
Эндрю Уайеттің портреті (1969) әкесінің тыныш сырт келбетін бейнелейді. Оның көзі, Уайет мінезді анықтау үшін назар аударатын нәрсе, – нық қадамды және шоғырланған. Уайет пен Энди Уорхол бір-бірінің портреттерін алмастырды. Куратор Венди Уик Ривз осы екеу туралы былай деді: «Олар екі ұшы бар деп есептелді. Эндиді поп-арттың патриархы, ал Джеймиді реализмнің ханзадасы деп атады. Екеуі де зор атаққа ие болды, бірақ сонымен қатар өнерлерін жасау жолы үшін қатты сынға ұшырады. Олардың ортақ қызығушылықтары көп еді: американдық мұраны жинады, өлім мен қасірет туралы ойлар қозғады. Олар өте жақсы араласты». «Энди Уорхолдың портреті» (1976) шығармасында Уорхол «жеке тұлғасынан айырылған күйде ұсталғандай» көрінеді. Нұреевтің портреті күшті мінезді адамды көрсетеді. Уайет Нұреевке қызығушылық танытты, оның портреттегідей жануарға тән күші мен сыңарлығын байқады. Ангус (1974), Аралдық (1975) және 10W30 (1981). Уайет суреттейтін жануарларды жақсы біледі, ал туынды олардың жақындығынан туындайды. Жануарларды суреттегенде Уайет бояудың текстурасын тері, жүн немесе қауырсынға ұқсатады. Содан кейін ол қара фонда жартылай жалаңаш өзін-өзі суретке түсіріп, 23 жасында мүшелікке ие болды. Kleberg (1984) – сары лабрадорды бейнелейді, оның бір көзінің айналасына күлкілі қара шеңбер салынған, дәстүрлі ара ұясының жанында отыр. Сурет Уайеттің жануарларға деген сүйіспеншілігін көрсетеді, сонымен қатар фондағы кітап сөресінде көрінетін Уайеттің сүйікті кітаптарының кейбіреулерін көрсетеді. Кітаптардың атаулары оның отбасымен тығыз байланысын көрсетеді: «Қазына аралы», оның атасы Н.С. Уайет салған суреттерімен; оның әкесі жасаған «Кристинаның әлемі»; және анасы Бетси Уайет жазған, Джейми Уайет сурет салған «Жолдан тайған». Оның құрметіне ие болған басқа да тұлғалар: Говард Пайл, Пайлдың «Пираттар кітабында»; Линкольн Кирштейннің «Бұл лаврды төсе» және Джон Ф. Кеннедидің өмірбаяны. Сүйікті кітаптары: Джон Фаулздың «Маг», Ален Фурньенің «Саяхатшы» және 1908 жылғы балалар кітабы «Жел саздарда». Бұл картина Уайеттің кейінгі туындыларына тән «реализмнің құпиялы түрін» көрсетеді. Портреттік сипатымен қатар, суреттің егжей-тегжейлілігі оқиғаға сілтеу жасайды. 2002 жылы Уайет тағы бір әзілді автопортретін – «Қабақша шамшыраққа келеді» шығарды. Inferno, Monhegan (2005) – жарым экспрессионистік, хаотикалық көрініс, онда жас бала жағажайдағы шұңғылға шіріген қоқысты тастап жатыр, ал айналасында қалған тамақты ұрлап алуға тырысатын шағылысқан шағалалар үйірі қоршап тұр. Бұл үлкен сурет толқынды картонға қалың, мөлдір емес акварель пигменттерімен салынған, ал аяқталуы 2014 жылы өткен көрмеге қоса берілген қысқа фильмде жазылған.
Сыншыл реакция
1965 жылы Нью-Йоркте алғашқы көрмесін өткізгенде, «Нью-Йорк Таймс» газетінде оның туындыларына қатысты өткір сын жарияланды. Оның жұмысы ата-анасының туындыларымен салыстырылды, олардың ешқайсысы да заманауи өнердің коммерциялық саласында басты бәсекелес саналмады. Джейми Уайеттің сыншылары оның әкесіне тағылған айыптаулардың бір бөлігін қайталап, екі суретшінің де кейбіреулерге көне стильді, иллюстрацияға тым жақын және Пикассодан кейінгі 20 ғасырлық модернизмнің дамуынан тыс қалыпты сияқты көрінеді. Ол былай деп жауап береді: «Менің әкем екеумізді иллюстраторлар деп айыптайды. Мен мұны үлкен мақтау деп қабылдадым. Illustration-да не кінәсі бар? Қазір иллюстрация өнерден екінші деңгейде деп есептейді, мен мұны бекер сөз деп ойлаймын». Брэндивайн өзенінің мұражайының мәлімдемесіне сәйкес, «Джеймс Уайет Джон Ф. Кеннедидің қайтыс болғаннан кейінгі портреті және басқа да туындылары арқылы ұлттық деңгейде танымал болды. Кейіннен ол Рудольф Нуреев пен Энди Уорхолдың керемет портреттерін жасады, олардың эскиздері мұражай қорында сақтаулы. Осыдан бері Уайет өзінің ерекше стилін қалыптастырды, оның пейзаждар мен портреттерінде күшті бейнелер мен айқын контрасттар басым. Ол монументальді жануарлар портреттерімен әйгілі, соның ішінде мұражай қорындағы «Тоңғыз бен қарғаның портреті» оның стильдік эволюциясының әртүрлі кезеңдерін көрсетеді».
Көрмелер
Уайеттің туындылары 1971 жылы Чаддс-Фордтағы жаңа ашылған Брэндивайн өзені мұражайында оның әкесі мен атасының суреттерімен бірге қойылғаннан кейін кеңінен танылды, бұл мұражай барлық Брэндивайн суретшілерінің ең маңызды жиынтығы саналады. Көрменің ең жарқын туындысы – Уайеттің «Шошқаның портреті» болды, бұл картина өзінің нысанының өлшемі мен мәртебесіне сай келді. 1987 жылдың наурыз айында Уайет Ленинградқа «Америкалық көзқарас: Уайет өнерінің үш буыны» көрмесінің ашылуына қатысу үшін барды, бұл көрмеде 117 жұмыс қойылған. 1975 жылдың жазында Уайет Кеңес Одағына шақырылып, елдің өнер музейлерін аралап, диссидент суретшілермен кездесті. 1987 жылғы сапарынан кейін ол сол жердегі жаңадан ашылған өнер еркіндігіне таң қалғанын және Михаил Горбачевтің «Гласность» саясатына қарсы қысым болуы мүмкін деген алаңдаушылығын білдірді (бұл 1991 жылғы сәтсіз төңкеріс талпырысынан бірнеше жыл бұрын болды). 1990 жылдан бері Джейми Уайеттің туындылары АҚШ және басқа елдердегі ондаған көрмелерде көрсетілді. Уайеттің жұмыстары Мэн штатындағы Мэри Луиза Коуэн галереясында ұсынылады; көрмелердің арасында: «Мэннің ықпалы: Джеймс Уайеттің таңдамалы туындылары» және «Нурeевті бейнелеу: Джеймс Уайет суретшіні суреттейді» және тағы да басқалары бар. Джейми Уайеттің «Фермалық жұмыс» атты туындысы 2011 жылы Брэндивайн өзені мұражайында көрсетілді. 2014 жылы Бостонның Көркем өнер мұражайы Уайеттің туындыларының алғашқы ірі ретроспективасын ұйымдастырды, ол тағы үш орынға саяхаттады. Кейбір сыншылар аралас пікір білдірсе, ал басқалары одан әлдеқайда ынтызулы болды. Ретроспектива оның өміріндегі барлық шығармаларын қамтыды, екі немесе үш жасында салған суреттерінен бастап, 2013 жылы аяқталған картиналар мен диорамаларға дейін, сондай-ақ үлкен форматтағы көрме каталогы жарық көрді. Ұлттық сурет галереясы, Ұлттық портрет галереясы, Сан-Францискодағы Көркем өнер музейлері және Бостонның Көркем өнер мұражайы. 1972 жылы Уайет Ұлттық өнер қоры кеңесінің мүшесі болып тағайындалды. 1975 жылы ол Ұлттық ғарыш институты басқармасының мүшесі болды. Ол Ұлттық дизайн академиясының және Америка акварель қоғамының мүшесі. Ол Элизабеттаун колледжінен (1975), Дикинсон құқық мектебінен (1983) және Пайн Манор колледжінен (1987) көптеген құрметті дипломдар алды.