Кіріспе

Болгар революционері Тодор Александров Попорушов, Тодор Александров (болгарша / македонша: Тодор Александров), сондай-ақ Александров деп те жазылады (4 наурыз 1881 – 31 тамыз 1924), болгар революционері, әскери офицер, саясаткер және мұғалім. Ол бастапқыда Македонияны Болгарияға қосуды жақтады, бірақ кейін Балқандағы екінші болгар мемлекеті ретінде тәуелсіз Македония идеясына көшті. Александров Ішкі Македониялық-Адрианополь революциялық ұйымының (IMARO) және кейін Ішкі Македониялық революциялық ұйымының (IMRO) Орталық комитетінің мүшесі болды. Солтүстік Македонияда Александров, бұрынғы Югославияның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі македон тарихшылары тарапынан болгаршыл және ұлттық сатқын деп есептелген, қазір елдің тарихи мұрасына этникалық македон ретінде енгізілді. Бірақ бұл саяси және қоғамдық пікір қақтығыстарына әкеп соқты.

Өмірбаян

Александров Ново-Селода, Косово вилайеті, Осман империясында (қазіргі Штип маңы, Солтүстік Македония) Александр Попорушев пен Мария Александрованың отбасында дүниеге келген. 1898 жылы Скопьедегі болгар педагогикалық мектебін бітіріп, Кочани, Кратово, Виница және Штип қалаларында тікелей болгар тілі мұғалімі болып жұмыс істеді. Салоникидегі болгар ерлер гимназиясында оқыған. 1903 жылы Александров Кочани революциялық округінің ерекше басшысы және ұйымдастырушысы ретінде көзге түсті. Ол Осман билігінің өкілдерімен 1903 жылдың 3 наурызында тұтқындалып, сол түні Скопьеге күзетпен жіберілді. Сол жердегі төтенше сот оны бес жылға жалғыз камерада отыруға кесті. 1904 жылдың сәуір айында амнистиядан кейін босатылды. Ұзақ өтпей Штиптегі екінші гимназияның директоры болып тағайындалды. Александров Тодор Лазаров пен Мише Развигоровпен бірлесіп, Штип революциялық округін ұйымдастыру үшін күні-түні еңбек етті. Оның қызметі Осман билігінің назарына ілігіп, 1904 жылдың қарашасында сабақ беруге тыйым салынды. 1905 жылдың 10 қаңтарында Александровтың үйі көптеген әскерлермен қоршалды, бірақ ол әскери қоршаудан өтіп, Мише Развигоровтың отрядына (тобына) қосылып, оның хатшысы болды. Александров Скопье революциялық аймағының бірінші съезіне Штип округінің делегаты ретінде қатысты. Денсаулығының нашарлауы салдарынан 1906 жылы Болгарияның Қара теңіз жағасындағы Бургас қаласында мұғалім болып жұмыс істеді, бірақ Мише Развигоровтың қазасы туралы естіген соң, мұғалімдік қызметін тастап, бірден Македонияға оралды. 1907 жылдың қарашасында Александров Скопье революциялық округінің үшінші съезінде округтік воевода (басшы) болып сайланды. 1909 жылдың 2 тамызында Османдықтар оны қайтадан тұтқындауға тырысты, бірақ тағы да сәтсіз аяқталды. 1910 жылдың көктемінде ол өзінің отрядымен Скопье аймағын аралап, революциялық қызметін ұйымдастырды. 1911 жылдың басында Александров ИМАРО Орталық Комитетінің мүшесі болды. 1912 жылы Килкис және Салоники округтерінде воевода болып тағайындалды, онда Османдық нысандарға қарсы бірқатар диверсиялық шаралар жүргізіп, Бірінші Балқан соғысында болгар ісіне көмектесті. Болгар армиясын қолдады. 1913 жылы болгар армиясының Македониялық милициясының үшінші бригадасының штабында болды. 1913 жылдан кейін сербтер мен гректер сияқты басқа ұлт өкілдеріне қарсы IMARO қарсылығын ұйымдастырды. Болгарияның 1915 жылдың қазанында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуымен Тодор Александров жұмылдырылды. Сол кезде әскери қорғаныс күштерінің құрылымдары болгар армиясының құрылымына толыққандай біріктірілді. Александров өзі Сабия аумақтарында әкімшілік құрылымды ұйымдастыруға көп күш жұмсады. 1919 жылдың 4 қарашасында Александр Стамболийский үкіметі Александровты тұтқындады, бірақ ол тоғыз күннен кейін қашып кетті. 1920 жылдың көктемінде Александров отрядымен Вардар Македониясына барып, революциялық ұйымды жаңартты және әлемнің назарын шешілмеген македондық мәселеге аударды. 1922 жылдың соңында Белградтағы серб билігі оған 250 мың динар сыйлық белгіледі. 1924 жылы ИМРО Коминтернмен коммунистермен ынтымақтастық және біріккен македондық қозғалысты құру туралы келіссөздер жүргізді. Жаңа біріккен ұйым идеясын Кеңес Одағы қолдады, ол осы дамыған революциялық қозғалысты Балқанда революцияны таратуға және Балқан монархияларын тұрақсыздандыруға пайдалы деп есептеді. Александров ИМРО тәуелсіздігін қорғады және коммунистердің барлық талаптарына келіспеді. "Манифест" (6 мамыр 1924 жылғы мамыр манифесті) деген қағазды қоспағанда, ешқандай келісімге қол жеткізілген жоқ, онда біріккен македондық азаттық қозғалысының мақсаттары баяндалды: бөлінген Македонияның тәуелсіздігі мен бірігуі, барлық көрші Балқан монархияларымен күресу, Балқан коммунистік федерациясын құру және Кеңес Одағымен ынтымақтастық. Александровтың ынтымақтастығын қамтамасыз ете алмағандықтан, Коминтерн оны беделсіз етуге шешім қабылдады және 1924 жылдың 28 шілдесінде "Балқан федерациясы" газетінде Манифесттің мазмұнын жариялады. Тодор Александров пен Александр Протогеров болгар баспасөзі арқылы олар ешқандай келісімге қол қойған жоқтарын мәлімдеді, ал мамыр манифесті коммунистік жалғандық деп атады. Одан кейін Александров 1924 жылдың 31 тамызында Пирин тауларында өз отрядының бір мүшесімен өлтірілді. Оның Вангелия есімді әйелі және екі баласы (Александр мен Мария; әкесінің идеяларын және IMRO жарғысын жақтаған) болды.

Македония мәселесіне қатысты көзқарас

IMRO және Александровтың өзі, астанасы Салоникиде орналасқан және басым болгар-македониялық элементі бар автономды Македонияны мақсат етті. Ол Грекияның ыдырауын және грек үстемдігіндегі македониялық территорияның автономды Македония құрамына қосылуын ескерді. Болгариядағы Македонияның бөлігі де автономды Македонияға қосылуы көзделді. Оның көзқарасы сол кездегі македониялық славянның болгар этникалық табиғаты туралы ешқандай күмәнді білдірмейді.

Мұра

Югославия дәуіріндегі македониялық тарихнама Александровты «македониялық революциялық және азаттық қозғалысының болгарландырылған опасыздары» тобының бір бөлігі ретінде қарастырды. Қазіргі Солтүстік Македония тәуелсіздік алғаннан кейін, македондық саясаткерлер мен тарихшылар Александровты ақтауға тырысты. Македониялық тарихшылардың көпшілігі оны ұзақ жылдар бойы болгарлық көзқарастары үшін «македониялық істің ең ірі сатқыны» деп санады, ал басқа тарихшылар оны ВМРО-ның басқа мүшелерін және сол кездегі басқа да саяси және әскери тұлғаларды өлтіруге қатысқан деп айыптады. Екінші жағынан, басқа тарихшылар оны «македониялық қарсылықтың жаны мен миы» және «Македонияның Робин Гуды» деп атап, оған ерекше ұйымдастырушылық қабілеттері мен ерік-жігерін жатқызды. Жергілікті әкімдік бюст орнатуға рұқсат бермегеннен кейін, ол жергілікті болгар тұрғынының ауласына орнатылды. Келесі түні тұрғынға бірнеше қауіп шақырылған, ал ескерткішті белгісіз біреулер екі рет құлатқан. Біраз уақыттан кейін, ескерткіш жергілікті биліктің талабымен заңсыз құрылыс ретінде алынып тасталды. Бұл оқиға болгар президенті Георгий Парвановты Сандански қаласында Бранко Крвенковскиймен кездесу кезінде Македония үкіметінен Александровтың істерінің тарихын қайта қарауды сұрауға итермеледі. 2012 жылдың маусым айында Скопьеде «Македониялық атты революционер» деп аталатын жаңа мүсін орнатылды. Соның салдарынан, жасы үлкен тұрғындар арасында бірден шу болды, олар анонимді аттының тарихи тұлғаға өте ұқсас екенін байқады. Сол айдың басында оппозициялық Социал-демократтар жүздеген көше атауларын өзгертуге, соның ішінде Александров атымен аталатын көпірге наразылық білдіру үшін көшеге шықты. Қазан айында, ескерткіш орнатылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, оған Тодор Александровтың есімі жазылған тақта орнатылды. 2021 жылдың көктемінде Македонияның Социал-демократиялық одағының Скопье қалалық кеңесінің жаңа көпшілігі көптеген жергілікті орындардың атауларын өзгерту туралы шешім қабылдады. Осылайша Александров атындағы көпір және оның басшылық еткен IMRO ұйымының атымен аталған көшелер қайта аталды. VMRO DPMNE-дан бұрынғы Скопье мэрі Коче Траяновский оның орнын басып алған Петре Шилеговтың Болгарияның өтініші бойынша македониялық тарихтың бір бөлігін жойғанын мәлімдеді.

Құрметтер

Антарктидадағы Грэм Жеріндегі Александров шыңы Тодор Александровтың құрметіне аталған.