Тодор Александров: Бүлгар революционерінің өмірі мен қызметі
Todor Aleksandrov
Тодор Александров – болгар революционері, ұлт-азаттық күрескер. Македонияны Болгарияға қосу, кейін тәуелсіз мемлекет құру идеяларын қолдады. Тарихы даулы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Болгар революционері Тодор Александров Попорушов, Тодор Александров (болгарша / македонша: Тодор Александров), сондай-ақ Александров деп те жазылады (4 наурыз 1881 – 31 тамыз 1924), болгар революционері, әскери офицер, саясаткер және мұғалім. Ол бастапқыда Македонияны Болгарияға қосуды жақтады, бірақ кейін Балқандағы екінші болгар мемлекеті ретінде тәуелсіз Македония идеясына көшті. Александров Ішкі Македониялық-Адрианополь революциялық ұйымының (IMARO) және кейін Ішкі Македониялық революциялық ұйымының (IMRO) Орталық комитетінің мүшесі болды. Солтүстік Македонияда Александров, бұрынғы Югославияның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі македон тарихшылары тарапынан болгаршыл және ұлттық сатқын деп есептелген, қазір елдің тарихи мұрасына этникалық македон ретінде енгізілді. Бірақ бұл саяси және қоғамдық пікір қақтығыстарына әкеп соқты.
Bulgarian revolutionary
Todor Aleksandrov Poporushov, best known as Todor Alexandrov (Bulgarian/Macedonian: Тодор Александров), also spelt as Alexandroff (4 March 1881 – 31 August 1924), was a Bulgarian revolutionary, army officer, politician and teacher. He favored initially the annexation of Macedonia to Bulgaria, but later switched to the idea of an Independent Macedonia as a second Bulgarian state on the Balkans. Alexandrov was a member of the Internal Macedonian Adrianople Revolutionary Organisation (IMARO) and later of the Central Committee of the Internal Macedonian Revolutionary Organisation (IMRO). In North Macedonia, Aleksandrov, who was previously dismissed by the post WWII Yugoslav Macedonian historiography as a controversial Bulgarophile and national traitor, was added to the country's historical heritage as an ethnic Macedonian. Though, this has caused political and public controversies.
Өмірбаян
Александров Ново-Селода, Косово вилайеті, Осман империясында (қазіргі Штип маңы, Солтүстік Македония) Александр Попорушев пен Мария Александрованың отбасында дүниеге келген. 1898 жылы Скопьедегі болгар педагогикалық мектебін бітіріп, Кочани, Кратово, Виница және Штип қалаларында тікелей болгар тілі мұғалімі болып жұмыс істеді. Салоникидегі болгар ерлер гимназиясында оқыған. 1903 жылы Александров Кочани революциялық округінің ерекше басшысы және ұйымдастырушысы ретінде көзге түсті. Ол Осман билігінің өкілдерімен 1903 жылдың 3 наурызында тұтқындалып, сол түні Скопьеге күзетпен жіберілді. Сол жердегі төтенше сот оны бес жылға жалғыз камерада отыруға кесті. 1904 жылдың сәуір айында амнистиядан кейін босатылды. Ұзақ өтпей Штиптегі екінші гимназияның директоры болып тағайындалды. Александров Тодор Лазаров пен Мише Развигоровпен бірлесіп, Штип революциялық округін ұйымдастыру үшін күні-түні еңбек етті. Оның қызметі Осман билігінің назарына ілігіп, 1904 жылдың қарашасында сабақ беруге тыйым салынды. 1905 жылдың 10 қаңтарында Александровтың үйі көптеген әскерлермен қоршалды, бірақ ол әскери қоршаудан өтіп, Мише Развигоровтың отрядына (тобына) қосылып, оның хатшысы болды. Александров Скопье революциялық аймағының бірінші съезіне Штип округінің делегаты ретінде қатысты. Денсаулығының нашарлауы салдарынан 1906 жылы Болгарияның Қара теңіз жағасындағы Бургас қаласында мұғалім болып жұмыс істеді, бірақ Мише Развигоровтың қазасы туралы естіген соң, мұғалімдік қызметін тастап, бірден Македонияға оралды. 1907 жылдың қарашасында Александров Скопье революциялық округінің үшінші съезінде округтік воевода (басшы) болып сайланды. 1909 жылдың 2 тамызында Османдықтар оны қайтадан тұтқындауға тырысты, бірақ тағы да сәтсіз аяқталды. 1910 жылдың көктемінде ол өзінің отрядымен Скопье аймағын аралап, революциялық қызметін ұйымдастырды. 1911 жылдың басында Александров ИМАРО Орталық Комитетінің мүшесі болды. 1912 жылы Килкис және Салоники округтерінде воевода болып тағайындалды, онда Османдық нысандарға қарсы бірқатар диверсиялық шаралар жүргізіп, Бірінші Балқан соғысында болгар ісіне көмектесті. Болгар армиясын қолдады. 1913 жылы болгар армиясының Македониялық милициясының үшінші бригадасының штабында болды. 1913 жылдан кейін сербтер мен гректер сияқты басқа ұлт өкілдеріне қарсы IMARO қарсылығын ұйымдастырды. Болгарияның 1915 жылдың қазанында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуымен Тодор Александров жұмылдырылды. Сол кезде әскери қорғаныс күштерінің құрылымдары болгар армиясының құрылымына толыққандай біріктірілді. Александров өзі Сабия аумақтарында әкімшілік құрылымды ұйымдастыруға көп күш жұмсады. 1919 жылдың 4 қарашасында Александр Стамболийский үкіметі Александровты тұтқындады, бірақ ол тоғыз күннен кейін қашып кетті. 1920 жылдың көктемінде Александров отрядымен Вардар Македониясына барып, революциялық ұйымды жаңартты және әлемнің назарын шешілмеген македондық мәселеге аударды. 1922 жылдың соңында Белградтағы серб билігі оған 250 мың динар сыйлық белгіледі. 1924 жылы ИМРО Коминтернмен коммунистермен ынтымақтастық және біріккен македондық қозғалысты құру туралы келіссөздер жүргізді. Жаңа біріккен ұйым идеясын Кеңес Одағы қолдады, ол осы дамыған революциялық қозғалысты Балқанда революцияны таратуға және Балқан монархияларын тұрақсыздандыруға пайдалы деп есептеді. Александров ИМРО тәуелсіздігін қорғады және коммунистердің барлық талаптарына келіспеді. "Манифест" (6 мамыр 1924 жылғы мамыр манифесті) деген қағазды қоспағанда, ешқандай келісімге қол жеткізілген жоқ, онда біріккен македондық азаттық қозғалысының мақсаттары баяндалды: бөлінген Македонияның тәуелсіздігі мен бірігуі, барлық көрші Балқан монархияларымен күресу, Балқан коммунистік федерациясын құру және Кеңес Одағымен ынтымақтастық. Александровтың ынтымақтастығын қамтамасыз ете алмағандықтан, Коминтерн оны беделсіз етуге шешім қабылдады және 1924 жылдың 28 шілдесінде "Балқан федерациясы" газетінде Манифесттің мазмұнын жариялады. Тодор Александров пен Александр Протогеров болгар баспасөзі арқылы олар ешқандай келісімге қол қойған жоқтарын мәлімдеді, ал мамыр манифесті коммунистік жалғандық деп атады. Одан кейін Александров 1924 жылдың 31 тамызында Пирин тауларында өз отрядының бір мүшесімен өлтірілді. Оның Вангелия есімді әйелі және екі баласы (Александр мен Мария; әкесінің идеяларын және IMRO жарғысын жақтаған) болды.
Aleksandrov was born in Novo Selo, Kosovo vilayet, the Ottoman Empire (present day suburb of Štip, North Macedonia) to Aleksandar Poporushev and Marija Aleksandrova. In 1898, he finished the Bulgarian Pedagogical School in Skopje and became a Bulgarian teacher consecutively in the towns of Kočani, Kratovo, the village of Vinica, and Štip. He attended the Bulgarian Men's High School of Thessaloniki. In 1903, Aleksandrov distinguished himself as an extraordinary leader and organizer of the Kočani Revolutionary District. He was arrested by the Ottoman authorities on 3 March 1903 and sent to Skopje under enforced police escort during the same night. He was sentenced to five years of solitary confinement by the extraordinary court there. In April 1904, he was released after an amnesty. Soon afterwards, he was appointed a head teacher in the Second high school in Štip. Aleksandrov, in co operation with Todor Lazarov and Mishe Razvigorov, worked day and night to organize the Štip Revolutionary District. The results of his activities were detected by the Ottoman authorities and in November 1904 he was forbidden to teach. On 10 January 1905, Aleksandrov's house was surrounded by a numerous troops but he succeeded in breaking through the military cordoned and immediately joined the cheta (band) of Mishe Razvigorov where he became its secretary. Aleksandrov attended the First Congress of the Skopje Revolutionary Region as a delegate from the Štip district. His deteriorating health lead him to become a teacher in Bulgaria — the Black Sea town of Burgas in 1906, but after learning about the death of Mishe Razvigorov, he abandoned his work as a teacher and returned to Macedonia at once. In November 1907, Aleksandrov was elected as a district vojvoda (commander) by the Third Congress of the Skopje Revolutionary District. On 2 August 1909, the Ottomans made another attempt to arrest him but failed again. In the spring of 1910, he and his cheta traversed the Skopje region and organized the revolutionary activities. In early 1911, Aleksandrov became a member of the Central Committee of the IMARO. In 1912, he became a vojvoda in the Kilkis and Thessaloniki districts where he carried out a number of sabotages against Ottoman targets, facilitating this way the Bulgarian cause in the First Balkan War. He supported the Bulgarian Army. In 1913, he was at the headquarters of the Third brigade of the Macedonian Militia in the Bulgarian army. After 1913 he organized the IMARO resistance against other nationalities, such as Serbs and Greeks. With the inclusion of Bulgaria in the First World War in October 1915, Todor Alexandrov was mobilized. At that time, the structures of the Military Defense Forces completely merged into the structure of the Bulgarian army. Aleksandrov himself made considerable efforts to organize the administration in the territories occupied by Sabia. On 4 November 1919, Aleksandrov was arrested by the government of Aleksandar Stamboliyski but he succeeded to escape nine days later. In the spring of 1920, Aleksandrov went with a cheta to Vardar Macedonia where he restored the revolutionary organization and attracted the world's attention to the unsolved Macedonian question. At the end of 1922, there was a bounty of 250,000 dinars placed on him by the Serbian authorities in Belgrade. In 1924 IMRO entered negotiations with the Comintern about collaboration between the communists and the creation of a united Macedonian movement. The idea for a new unified organization was supported by the Soviet Union, which saw a chance for using this well developed revolutionary movement to spread revolution in the Balkans and destabilize the Balkan monarchies. Alexandrov defended IMRO's independence and refused to concede on practically all points requested by the Communists. No agreement was reached besides a paper "Manifesto" (the so called May Manifesto of 6 May 1924), in which the objectives of the unified Macedonian liberation movement were presented: independence and unification of partitioned Macedonia, fighting all the neighbouring Balkan monarchies, forming a Balkan Communist Federation and cooperation with the Soviet Union. Failing to secure Alexandrov's cooperation, the Comintern decided to discredit him and published the contents of the Manifesto on 28 July 1924 in the "Balkan Federation" newspaper. Todor Aleksandrov and Aleksandar Protogerov promptly denied through the Bulgarian press that they have ever signed any agreements, claiming that the May Manifesto was a communist forgery. Shortly after, Alexandrov was assassinated in unclear circumstances, when a member in his cheta shot him on 31 August 1924 in the Pirin Mountains. He had a wife called Vangelia and two children (Alexander and Maria; a strong proponent of her father's ideals and IMRO's charter).
Македония мәселесіне қатысты көзқарас
IMRO және Александровтың өзі, астанасы Салоникиде орналасқан және басым болгар-македониялық элементі бар автономды Македонияны мақсат етті. Ол Грекияның ыдырауын және грек үстемдігіндегі македониялық территорияның автономды Македония құрамына қосылуын ескерді. Болгариядағы Македонияның бөлігі де автономды Македонияға қосылуы көзделді. Оның көзқарасы сол кездегі македониялық славянның болгар этникалық табиғаты туралы ешқандай күмәнді білдірмейді.
IMRO and Alexandrov himself aimed at an autonomous Macedonia, with its capital at Salonika and prevailing Macedonian Bulgarian element. He took into consideration the decomposition of Greece and the incorporation into the autonomous Macedonia of the Macedonian territory which was under the Greek dominion. The part of Macedonia which was in Bulgaria was also foreseen to be incorporated into the autonomous Macedonia. His view does not indicate any doubt about the Bulgarian ethnic character of Macedonian Slavs then.
Мұра
Югославия дәуіріндегі македониялық тарихнама Александровты «македониялық революциялық және азаттық қозғалысының болгарландырылған опасыздары» тобының бір бөлігі ретінде қарастырды. Қазіргі Солтүстік Македония тәуелсіздік алғаннан кейін, македондық саясаткерлер мен тарихшылар Александровты ақтауға тырысты. Македониялық тарихшылардың көпшілігі оны ұзақ жылдар бойы болгарлық көзқарастары үшін «македониялық істің ең ірі сатқыны» деп санады, ал басқа тарихшылар оны ВМРО-ның басқа мүшелерін және сол кездегі басқа да саяси және әскери тұлғаларды өлтіруге қатысқан деп айыптады. Екінші жағынан, басқа тарихшылар оны «македониялық қарсылықтың жаны мен миы» және «Македонияның Робин Гуды» деп атап, оған ерекше ұйымдастырушылық қабілеттері мен ерік-жігерін жатқызды. Жергілікті әкімдік бюст орнатуға рұқсат бермегеннен кейін, ол жергілікті болгар тұрғынының ауласына орнатылды. Келесі түні тұрғынға бірнеше қауіп шақырылған, ал ескерткішті белгісіз біреулер екі рет құлатқан. Біраз уақыттан кейін, ескерткіш жергілікті биліктің талабымен заңсыз құрылыс ретінде алынып тасталды. Бұл оқиға болгар президенті Георгий Парвановты Сандански қаласында Бранко Крвенковскиймен кездесу кезінде Македония үкіметінен Александровтың істерінің тарихын қайта қарауды сұрауға итермеледі. 2012 жылдың маусым айында Скопьеде «Македониялық атты революционер» деп аталатын жаңа мүсін орнатылды. Соның салдарынан, жасы үлкен тұрғындар арасында бірден шу болды, олар анонимді аттының тарихи тұлғаға өте ұқсас екенін байқады. Сол айдың басында оппозициялық Социал-демократтар жүздеген көше атауларын өзгертуге, соның ішінде Александров атымен аталатын көпірге наразылық білдіру үшін көшеге шықты. Қазан айында, ескерткіш орнатылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, оған Тодор Александровтың есімі жазылған тақта орнатылды. 2021 жылдың көктемінде Македонияның Социал-демократиялық одағының Скопье қалалық кеңесінің жаңа көпшілігі көптеген жергілікті орындардың атауларын өзгерту туралы шешім қабылдады. Осылайша Александров атындағы көпір және оның басшылық еткен IMRO ұйымының атымен аталған көшелер қайта аталды. VMRO DPMNE-дан бұрынғы Скопье мэрі Коче Траяновский оның орнын басып алған Петре Шилеговтың Болгарияның өтініші бойынша македониялық тарихтың бір бөлігін жойғанын мәлімдеді.
The Macedonian historiography in the Yugoslav era regarded Aleksandrov as part of a group of "bulgarianized renegades of the Macedonian revolutionary and liberation movement". After the independence of present day North Macedonia, efforts were made by Macedonian politicians and historians to rehabilitate Aleksandrov. Most Macedonian historians have regarded him as "the biggest traitor to the Macedonian cause" due to his pro Bulgarian views for a long time, while other historians have called him out for his alleged involvement in many assassinations of other VMRO members and other political and military figures of the time. On the other hand, other historians have referred to him as "the soul and the brain of the Macedonian resistance" and as "Macedonia’s Robin Hood", attributing to him remarkable organizational skills and will. After the local administration refused to provide a place for the bust, it was raised in the yard of a local Bulgarian resident. In the following night the resident received a number of threats and the monument was twice thrown down by unknown individuals. Soon after, the monument was removed at the insistence of local authorities, as an unlawful construction. This incident caused Bulgarian president Georgi Parvanov to call upon the Macedonian government to review the history of Alexandrov's deeds on his meeting with Branko Crvenkovski in the town of Sandanski. In June 2012, a new statue called “Macedonian Equestrian Revolutionary” was erected in Skopje. As a consequence, an outcry among older residents erupted almost immediately when they noted the anonymous rider’s similarity to the historical figure. Earlier the same month the opposition Social Democrats took to the streets to protest the changing of hundreds of street names, including a bridge that was to be named after Aleksandrov. In October, a few months after the setting of the monument, on it appeared a board with the name of Todor Aleksandrov. In the spring of 2021, the new Skopje municipal council majority by the Social Democratic Union of Macedonia decided to rename the names of many local sites. Thus, the bridge named after Alexandrov and the street named after the organization he led IMRO, were renamed. The former Skopje Mayor from VMRO DPMNE Koce Trajanovski reacted that his successor Petre Šilegov has deleted part from the Macedonian history at the request of Bulgaria.
Құрметтер
Антарктидадағы Грэм Жеріндегі Александров шыңы Тодор Александровтың құрметіне аталған.
Aleksandrov Peak on Graham Land, Antarctica is named after Todor Aleksandrov.