Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Католик кардиналы (1930–2021)
Catholic cardinal (1930–2021)
Кристиан Виган Туми (15 қазан 1930 – 3 сәуір 2021) – Камерундық католик шіркеуінің Дуала архиепископы (1991–2009). 1980–1982 жылдары Ягуа епископы болды. 1982 жылдан бастап Гаруаның көмекші епискобы қызметін атқарғаннан кейін, 1984–1991 жылдары Гаруа епископы болды. 1988 жылы кардинал атағына ие болды. Туми – Камеруннан шыққан алғашқы және әзірге жалғыз кардинал.
Christian Wiyghan Tumi (15 October 1930 – 3 April 2021) was a Cameroonian prelate of the Catholic Church who was archbishop of Douala from 1991 to 2009. He was bishop of Yagoua from 1980 to 1982. After serving as coadjutor bishop of Garoua beginning in 1982, he was bishop there from 1984 to 1991. He was made a cardinal 1988. Tumi was the first and so far the only cardinal from Cameroon.
Ерте өмір және діни қызметке тағайындалуы
1930 жылы 15 қазанда Камерунның Солтүстік-Батыс аймағындағы Нсо руындағы Кумбоға жақын орналасқан Кікаикелаки деген шағын ауылда туған Туми Камерун мен Нигериядағы жергілікті семинарияларда білім алды. Ол Нигерия мен Лондонда мұғалімдікке дайындалды, содан кейін Лион қаласындағы католик университетінде теология бойынша лиценциат, ал Швейцариядағы Фрибург университетінде философия докторы ғылымын қорғады. 1966 жылдың 17 сәуірінде Буэа епархиясының священнигіне (діни қызметкеріне) тоғыстырылып, епископ Роган колледжінің семинариясында профессор болғанға дейін бір жыл бойы Соппода викарий болып қызмет етті. 1969-1973 жылдары шетелде білім алғаннан кейін, ол өз епархиясына оралып, Бамбуидегі семинарияның ректоры болып тағайындалды.
Born on 15 October 1930 in Kikaikelaki, a small village near Kumbo, in the Nso clan of the Northwest Region of Cameroon, Tumi studied at local seminaries in Cameroon and Nigeria. He trained as a teacher in Nigeria and London, then earned a licentiate in theology in the Catholic University of Lyon and a doctorate in philosophy at the University of Fribourg, Switzerland. He was ordained a priest of the Diocese of Buéa on 17 April 1966, and then served as a Vicar in Soppo for a year before becoming a professor at Bishop Rogan College's seminary. After studying abroad from 1969 to 1973, he returned to his diocese and was named rector of the seminary in Bambui.
Епископ және кардинал
1979 жылы 6 желтоқсанда Туми Ягуа епархиясының алғашқы епископы болып тағайындалды. 1980 жылы 6 қаңтарда Папа Иоанн Павел II оған епископтық киелену рәсімін өткізді. 1982 жылы 19 қарашада Гаруа архиепископының көмекшісі болып тағайындалды және 1984 жылы 17 наурызда оның ізашарының отставкасы қабылданған соң, архиепископ қызметін атқара бастады. 1982 жылы Камерунның Ұлттық епископтар конференциясының вице-президенті, ал 1985 жылы президенті болып сайланды, бұл лауазымды 1991 жылға дейін атқарды. Папа Иоанн Павел II 1988 жылы 28 маусымда оны кардинал етіп тағайындады, сонымен қатар 1988 жылы 28 маусымда Санти Мартири делл'Уганда а Поджио Амено титулын берді. 1991 жылы 6 шілдеде сенімсіздермен диалог жөніндегі Паптық Кеңес мүшесі болып тағайындалды. Туми 1991 жылы 31 тамызда Дуала архиепископы болып тағайындалды. Ол 2005 жылы Папа Бенедикт XVI сайланған Паптық конклавқа қатысқан кардинал сайлаушылардың бірі болды. Туми Камерун үкіметінің ағылшын тілді мәдениетті басу әрекетін сынап, Камерунның франкофондық және ағылшын тілді аймақтарының бірге өмір сүруіне мүмкіндік беретін федерация құруды қолдады. 2009 жылы Туми Африка Одағының әйелдер құқығын қорғау жөніндегі Мапуто хаттамасын Камерунның мақұлдауына наразылық білдіру үшін Дуала қаласында мыңдаған адамды басқарып шеру ұйымдастырды. Бұл құжатқа сын танушылар оның аборт шектеулерін жеңілдетіп, гомосексуализмді насихаттайтынына сенді. 2007 жылы айтқан сөзінде ол балаларға қарсы сексуалдық зорлық-зомбылықты қоғамның үлкен ұятқа толы жағдайы деп айыптады. 2005 жылы сұхбат беру кезінде Туми некеде СПИД-тен қорғану үшін презервативтерді қолданудың "мағынасы бар" екенін айтты, бірақ Шіркеудің оларды қолдануға тыйым салуы өзгермейтініне күмән келтірді. Туми 2020 жылы 5 қарашада ұрланды, ал 2020 жылы 6 қарашада аман-есен босатылды. Оның ұстаушылары Тумиді сұраққа тартып жатқандағы бейнежазбаны жариялады.
On 6 December 1979, Tumi was appointed the first bishop of the Diocese of Yagoua. He received his episcopal consecration on 6 January 1980 from Pope John Paul II. On 19 November 1982 he was named archbishop coadjutor of Garoua and he succeeded as archbishop there when his predecessor's resignation was accepted on 17 March 1984. In 1982 he was elected vice president of the National Episcopal Conference of Cameroon and in 1985 its president, a post he held until 1991. Pope John Paul II made him a cardinal on 28 June 1988, assigning him as Cardinal Priest the title of Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno on 28 June 1988. On 6 July 1991 he was named a member of the Pontifical Council for Dialogue with Non Believers. Tumi was named the Archbishop of Douala on 31 August 1991. He was one of the cardinal electors who participated in the 2005 papal conclave that elected Pope Benedict XVI. Tumi was critical of the government's attempt to suppress Anglophone culture in Cameroon and advocated a federation to allow the Francophone and Anglophone regions to coexist in Cameroon. In 2009, Tumi led thousands in a march in Douala to protest Cameroon's endorsement of the Maputo Protocol, a women's rights charter promoted by the African Union. Critics of the document believe it will ease restrictions on abortion and promote homosexuality. In a 2007 sermon he denounced child sexual abuse as a scandal and the shame of contemporary society. In 2005, Tumi told an interviewer that the use of condoms as protection against AIDS within marriage "makes sense", though he doubted the Church's prohibition on their use would change. Tumi was kidnapped on 5 November 2020, and released unharmed on 6 November 2020; his captors released video footage of their interrogation of Tumi.
Өлім
Туми 2021 жылғы 3 сәуірде Дуала қаласындағы ауруханада аурудан кейін ертеңгі сағаттарда қайтыс болды. Оның аурухана төсегінде жатқан мәйітінің видеосы интернетке тарағаннан кейін, билік бұл оқиғаны жеке өмірге қатысты құпияны бұзу деп бағалап, тергеу жүргізуді тапсырды.
Tumi died in hospital in Douala on 3 April 2021 in the early hours following an illness. After a video of his corpse in the hospital bed was released on the Internet; authorities denounced it as a violation of privacy and ordered an investigation.