Кіріспе

"Далек" – британдық ғылыми фантастикалық телесериал "Доктор Кто" қайта жаңғыртылған бірінші маусымның алтыншы бөлімі. Алғаш рет 2005 жылғы 30 сәуірде BBC One арнасында көрсетілді. Бұл эпизод – "Доктор Кто" сериалының 21 ғасырдағы қайта жандануында Далектердің тұңғыш рет пайда болуы; сонымен қатар Бруно Лэнглидің Адам Митчелл рөліндегі серік ретінде алғашқы қатысуын белгілейді. Оқиға 2012 жылы Юта штатында, шетелдік артефактілерді коллекциялайтын бай Генри ван Статтенге (Кори Джонсон) тиесілі жер асты бункерінде өтеді. Эпизодта уақыт саяхатшысы Тоғызыншы Доктор (Кристофер Экклстон) және оның серігі Роза Тайлер (Билли Пайпер) бункердегі жалғыз тірі экспонатпен – Далекпен кездеседі. Далек өзін жөндеп алып, бункердегі барлық адамды жоюға тырысып, бостандыққа шығады.

Сюжет

Тоғызыншы Доктор мен Роуз 2012 жылы Юта штатының астындағы, Генри Ван Статтен жинаған шетелдік артефакттармен толтырылған алып бункерге қауіп сигналымен тартылады. Ван Статтен үшін артефакттарды сатып алып, тізімдейтін Адам Митчелл Роузға нысанды аралап көруді ұсынады. Ван Статтен Докторды тұтқында ұстап отырған тірі шетелдік нысанын көрсету үшін шақырады, Доктор оны Далек деп таниды – Уақыт соғысында жойылған деп есептелген нәсіл. Далек ауыр жараланған және әлсіреген, тізгіннен шыға алмайды, бірақ Доктор оны жоюға тырысқанда, Ван Статтен күзетшілеріне Докторды ұстап, кеңсесіне қайтаруға бұйырады. Ол жерде Ван Статтен Докторды бекітеді, ол тек шетелдіктерді жинап қана қоймай, сонымен қатар ақпарат алу үшін оларды азаптап, оның физиологиясын жақсырақ білу үшін Доктордың денесін қатаң және зорлықпен зерттейді. Темдеу арасында Адам Розаны Далекке алып келеді. Роза әлсіз жаратылысқа ашыр, оның қабығына тиеді; Далек дереу оның ДНК-сын сіңіріп алып, уақыт саяхатшысының биомассасын анықтап, қайтадан қуаттанады. Ол тізгіннен босап, бірнеше күзетшіні өлтіреді, қабығын жөндеп, Интернетке қосылады, онда Далектердің тағдырын біліп, өзінің нәсілінің соңғы тірі мүшесі екенін түсінеді. Басқа мақсаты болмағандықтан, ол Далек емес барлық тіршілік формаларын жоюға кіріседі. Ван Статтен Далекті тоқтатуға көмектесу үшін Докторды босатуға мәжбүр болады, бірақ Далек ынтымақтастыққа бармайды және Қамбадағы барлық адамдарды өлтіруді жалғастырады. Далек Розаны өлтіруге дайын, бірақ оны өлтіре алмайды, Розаның ДНК-сын сіңіргеннен кейін қорқыныш сезінетінін түсінеді және өзін-өзі күмәнге салады. Далек Ван Статтенді кек алу үшін өлтіруге құштар, бірақ Роуз оны өмірін сақтап қалуға көндіреді. Далек Розаға еркіндік қалайтынын айтады және күн сәулесін сезіну үшін шатырды бұзып жібереді. Доктор келіп, Далекті өлтіруге дайындалады, бірақ Роуз оны тоқтатып, Далекке ұқсап бара жатқанын түсіндіреді. Далек жаңа эмоцияларымен күресе алмайды және Розадан өзін-өзі жоюға өтінеді. Роза оның азабын тоқтатуға келіседі, ал Далек ішке қарай құлап түседі. Ван Статтеннің көмекшісі Годдард бункерді басып алады, Ван Статтеннің естелігін жойып, бункерді цементпен толтыруды жоспарлайды. Роуз Адамға өзімен және Доктормен бірге саяхаттауды ұсынады, себебі одан кейін оның жұмысы болмайды. Адам ұсынысты қабылдайды.

Тұжырымдама

Роб Ширман, эпизодтың авторы, 2003 жылы "Доктор Ху" сериасының жаңаруымен алғаш танысты, ол алтыншы Доктор туралы "Юбилей" аудио-драмасын жасағаннан кейін. Бас продюсер Рассел Т. Дэвис "Далландардың оралуы" атты жобасын BBC-ге ұсынғанда "Юбилейден" көп шабыттанды, Дэвис 1963 жылы "Далландар" дебютінде көрсетілген қауіпті қайта жаңғыртуды үміттенеді. Оқиға "Юбилейдегі" балама Жерден 2012 жылғы Юта штатына көшті, жалғыз Далек бизнесмен Генри Ван Статтеннің тұтқынында болды, ол Microsoft төрағасы Билл Гейтстің пародиязы. Ширманның сөзіне сүйенсек, сценарий 14 рет өңделді. Сценарийдегі ең маңызды өзгеріс, Далектердің құқығын иеленген Nation компаниясы, BBC лицензияны тым көп беруіне байланысты Далектерді пайдалануға тыйым салғанда болды. Өзгертілген оқиғада, "Драмдардың дыбысы" және "Соңғы уақыт иелері" фильмдеріндегі Токлафанға айналған, ләззат үшін өлтіретін балаға ұқсас шетелдік жаратылыс болды. Ақырында, BBC Nation компаниясынан құқықтарды алды және эпизодқа "Далек" деген соңғы атауын берді. Одан кейін түсірілім тобы "Миллениум" стадионына көшті, онда эпизодтың көп бөлігі түсірілді. Түсірілімнің басым бөлігі 2004 жылдың 3 қарашасында аяқталды, ал қалған ай бойы Ньюпорттағы студияда қосымша кадрлар түсірілді.

Сыншыларының қабылдауы және марапаттары

Эфирге түсу алдында Mediawatch UK медиа бақылау ұйымы эпизодтың кейбір элементтеріне шағымданып, Ван Статтеннің Докторды тізбектеуін және жақыннан тексеруін "садо-мазохистік" азаптау сахнасы деп сипаттады. Mediawatch сондай-ақ Ван Статтеннің Адам мен Розаны "жақындасуға немесе құшақтасуға, не сіздер, британдықтар не істейтін болсаңыз да" деп шақырғанын орынсыз сексуалдық тіл деп сынады. Эпизод DVD-де жарық көрген кезде, Ұлыбританиялық Фильмдер жіктеу кеңесі (BBFC) Доктордың Далекті азаптаған көріністеріне байланысты эпизодқа 12 рейтинг берді. BBFC мәлімдеді: "Біз балалар үшін үлгі болатын тұлғалардың 'Доктор Ху' сияқты Далектерге қарсы қолданған тактикасынан алаңдаймыз. Егер мұндай әрекет ойын алаңына көшсе, біз оны шешуге тырысамыз". Эпизод көрермендер тарапынан 84 балдық баға алды. The Times газеті эпизодты "сөзсіз табыс" деп атады. The Guardian газеті "Шерманның сценарийі күмән тудырады" деп баяндады және эпизод "2005 жылғы балаларға әйгілі 'тозған қаңқалардың' неге керемет екенін көрсетуі керек" деді. London Evening Standard газеті сюрприздің болмауынан (атап айтқанда, эпизодты "Далек" деп атауынан) ғана көңілі қалды, ал Daily Mirror жай ғана "30 минут бойы тамаша әсер қалдырды, BBC1-дің жаңа 'Доктор Ху' теледидардағы ең жақсы бағдарлама болды. Ешқашан бұрынғысы болған емес" деді. 2010 жылы Den of Geek эпизодты ең жақсы 10 Далек оқиғасының тізімінде 2-орынға қойды. Эпизод "Доктор Ху" сериясының "Әкелер күні" және "Бос бала"/"Доктор билейді" эпизодтарымен бірге 2006 жылғы "Хьюго" сыйлығына үздік драмалық қойылым (қысқа форматта) номинациясына ұсынылды. Осы оқиғалар сәйкесінше үшінші, бесінші және бірінші орындарды иеленді.

Баспаға шығарылған

Роберт Ширман жазған осы оқиғаның романы 2021 жылдың 11 наурызында Target Collection жинағының бір бөлігі ретінде қағаз және электрондық форматта жарық көрді.