Кіріспе

Альп тауларының кейбір аймақтарында киетін дәстүрлі киім – дирндль. Бұл киім Альп тауларының неміс тілінде сөйлейтін аймақтарында пайда болған әйелдер киімі. Оны Австрия, Бавария (Оңтүстік-Шығыс Германия), Лихтенштейн, Швейцария және Италияның Альпілік аймақтарында (Оңтүстік Тироль) әйелдер мен қыздар дәстүрлі түрде киеді. Дирндль – төменгі мойындықпен тігілген корсет, астыңғы көйлек, биік белдікті юбка және алжапқыштан тұрады. Дирндль халықтық киім (трахт) саналады. Ол 16-18 ғасырлар аралығында Альпілік шаруалардың киімі ретінде қалыптасқан. Бүгінде ол Альп тауларының неміс тілді аймақтарында әйелдер мен қыздардың дәстүрлі киімі деп есептеледі. Дирндльдің еркекке сай киімі – ледерхозен. 19 ғасырдың соңында дирндльді жоғарғы және орта таптар сәндік киім ретінде қабылдап, одан кейін ол өзінің туған жерінен тысқары да тарады. Бұрынғы халықтық үлгілердің көптеген бейімделу нұсқалары бар. Бавария мен Австрияда дирндль жас әйелді, бойжеткенді немесе киімді білдіреді. Киімді нақтырақ атау үшін Dirndlkleid («жас әйел киімі») немесе Dirndlgewand («жас әйел киімі») деп атауға болады. Неміс тілінде сөйлейтіндердің арасында «дирндль» атауын дәстүрлі де, заманауи үлгілерге де қолдануға бола ма деген пікір қарама-қайшы. Кейбіреулер дәстүрлі халықтық киім (трахт) мен «дирндль» арасында айқын шекара салады, осы сөзді тек заманауи үлгілер үшін ғана қолданады. Мысалы, трахт зерттеушісі Текла Вайссенгрубер тарихи үлгілерге негізделген қайта жаңартылған трахт пен трахтенбеклиденг (трахт киімі), оның ішінде дирндль мен ледерхозенді ажыратады. Ол былай дейді: «Бұл санаттағы үлгілер көбінесе тарихи костюмдерге қайта оралады, тек материалдар, юбка ұзындығы және түстер композициясы маусымға қарай өзгереді және сән орталықтарынан келетін трендтерге сәйкес келеді». Бұл айырмашылық «дирндль» термині тек заманауи үлгідегі киімді ғана сипаттайды деген тұжырымға әкеледі. Алайда, көптеген неміс тілінде сөйлейтіндер «дирндль» және «трахт» терминдерін әйел киімі үшін, оның дизайны дәстүрлі немесе заманауи болғанына қарамастан, бір-бірімен ауыстырып қолданады. Мысалы, трахт зерттеушісі Гекси Тостманн, қазіргі дирндльдің дәстүрлі трахт үлгілерінен дамығанын ескере отырып, тарихи үлгілер үшін де «дирндль» терминін қолданады. Бұл Альпілік трахттың дизайн қағидаттарына негізделген киімді «дирндль» деп атауға болады, тіпті ол халықтық киім ретінде ғасырлар бойы құжатталған тарихы болса да. Мысалы, Австрияның Вахау аймағының дәстүрлі көк шүберекті киімін «Wachauer Tracht» деп те атауға болады. Юбка (Rock) толық, белден жиналған бүктемелермен жасалған. 1930 жылға дейін ол корсеттен бөлек болды, бірақ содан бері екеуі тігіліп біріктірілген. Бастапқыда юбка ұзын болған, бірақ қазіргі заманғы үлгілерде көбінесе орташа ұзындықта болады. Мини-юбка нұсқалары да бар. Дәстүрлі түрде юбканың бүйінінде немесе алдында, алжапқыштың астына жасырылған қалтасы болады. Алжапқыш (Schürze) юбкаға бекітіледі, тар және тек юбканың алдыңғы бөлігін жабады. Дәстүрлі алжапқыштардың дизайны жергілікті дәстүрге сәйкес әртүрлі болады және көбінесе бір түсті болады. Заманауи үлгілерде дизайн көбірек әшекейленген. Қысқы стильдегі дирндльде ауыр, жылы юбка, ұзын жең және қалың мақта, зығыр, барқыт немесе жүннен жасалған алжапқыштар болады. Түстері көбінесе қоңыр, терең жасыл немесе қою көк болады. Басқа халықтық киімдер сияқты, дәстүрлі дирндльдер де екі түрде келеді: біреуі күнделікті киюге, екіншісі – дәстүрлі мерекелерге және ресми киімдерге арналған. Күнделікті киетін дирндльдер сұр немесе түсті зығырдан жасалған, кейде былғары корсет және жиектерімен безендірілген. Ресми жағдайда киетін дирндльдер әдетте аймаққа тән материалдардан, үлгілерден, түстерден және кестеден жасалады.

Қосымша құралдар

Дирндльмен бірге тағылатын әшекейлерге әртүрлі әсемдіктер, сырғалар, мойындықтар мен тізбектер жатады. Күмістен жасалған брошьтар, бұғы мүйіздері және тіпті жануарлардың тістері де танымал. Көктемде корсеттің алдыңғы бөлігін жаңа гүлдермен безендіру де кездеседі. Баварияның Хинтерскирхен қаласында үйленбеген әйелдер кішкентай тәж (kranl) тағады. Шіркеу мерекелері сияқты ресми шараларда дәстүрлі түрде бас киім немесе кәдімгі қалпақ киіледі. Германия мен Австрияның кейбір аймақтарында үйленген әйелдер дирндльді алтын қалпақ деп аталатын бас киіммен үйлестіреді. Бұл бас киім 17 ғасырда орамал немесе бас киімнен пайда болған, бастапқыда орта таптың қалалық әйелдері киген, кейіннен бұл әдет елді мекендерге тарады. Алтын қалпақтың ерекшелігі – жібек пен алтын жіптердің өрілуі, ламе, алтын және тізбелермен кестеленуі. Аймақтық түрлері көп, соның ішінде Мюнхендегі Ригельхаубе, Линцтегі Линцер Голдхаубе және Вахаудағы Бреттлхаубе. Стиль сарапшылары арзан киімдерден аулақ болуға кеңес береді. Trachtenmode және Landhausmode (сөзбе-сөз "елдік стиль") терминдері халықтық киімнен алынған элементтерді – түс, кесім немесе материалды пайдаланатын әртүрлі стильдегі киімдерді сипаттайды. Мысалы, дирндль юбкасы бар бір бөліктен жасалған көйлектер. Соңғы онжылдықтарда сәндік дизайнерлер дирндльдің өзіндік нұсқаларын жасап келеді. Сырттай қарапайым болғанымен, сапалы және дұрыс тігілген заманауи дирндльдің бағасы жоғары болуы мүмкін, себебі ол тігіледі және кейде қымбат қолмен басылған немесе жібек матадан тігіледі. Жақындағы жаңашылық – африкалық дирндль (Dirndlkleid à l'Africaine), бұл стильдердің қосылуы: корсет пен юбка африкалық өрнектермен басылған матадан тігіледі. Бұл идеяны екі камерундық қарындас, Мюнхендегі Noh Nee брендінің бас директорлары Мари Даруише мен оның қарындасы Рахме Веттерих ұсынды. Африкалық дирндль 2019 жылы Октоберфестте алғаш рет көрсетілді.

Ұқсас үлгілер

Осындай дизайн элементтері басқа еуропалық халық киімдерінде де кездесетіндіктен, олар кейде дирндльдермен жаңылыстырылады. Неміс тілді елдердегі басқа трахт дәстүрлерінде (мысалы, Қара Орманнан шыққан Гутах аңғарының трахты), сондай-ақ Норвегияның (Бунад) және Данияның дәстүрлі халықтық киімдерінде де осыған ұқсас дизайн элементтері кездеседі.

Тарих

Дирндл тарихында әртүрлі кезеңдер болды. Оларға (1) шаруа киімі ретінде басталуы, (2) мойындалған халықтық костюм ретінде дамуы, (3) сәндегі стиль ретінде өзгеруі, (4) нацистер тарапынан қолданылуы, (5) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін танымалдылығының азаюы, және (6) 1990 жылдан бергі қайта жандануы кіреді. Осы кезеңдердің әрқайсысы дирндлдің дизайны мен оны қабылдауға әсер етті.

Шығу тегі

Дирндль ауылдық жерлерде киетін киім ретінде пайда болды, ол қазіргі кездегі киімнің берік түрі. Ауылдық киімдер ауылдан шыққан; олар киген адамның белгілі бір әлеуметтік топқа, кәсіпке, діни сенімге немесе этникалық топқа жататынын көрсетті. Әр аймақта әртүрлі үлгілер қалыптасты. Оларға қалалық мода, көршілес аймақтардағы киімдер, қолжетімді материалдар, сондай-ақ патша сарайларының және әскерилердің модалары әсер етті. Дирндльге ұқсас көйлектер, белдемшелер мен блузкалары бар юбкалар 16-18 ғасырларда Еуропада кең таралған. Осыған ұқсас элементтер басқа неміс халық киімдерінде де кездеседі, мысалы, Қара Ормандағы трахт үлгілері; олар Еуропаның басқа бөліктеріндегі халық киімдерінде де кездеседі, мысалы, норвегиялық әйелдердің Бунад киімі және Словенияның Жоғарғы Карниола костюмі. Дирндльдің ерекше белгілері (тар белдемше, төменгі мойын сызығы және кең юбка) 17 ғасырда патша сарайындағы әйелдер модасынан дамыды; уақыт өте келе, сарай модасы қалалық және ауылдық киімге енді. Альпілік дәстүрлі киімдер жұмыс іздеу үшін көшіп-қону арқылы Бавария мен Австрияның таулардан тыс аймақтарына тарады. Нәтижесінде, дирндль уақыт өте келе әйелдердің австриялық қызметшілердің жұмыс киіміне айналды. Байлар әдетте сәнге жетекшілік еткенмен, орта таптар, тіпті шаруалар да бай топтардағы үрдістерді көшірді. 1800 жылға қарай, көптеген батыс еуропалықтардың киім үлгілері ұқсас болды; жергілікті айырмашылықтар алдымен провинциялық мәдениеттің белгісі, кейіннен консервативті шаруаның белгісі болды. Осылайша француз модасының таралуы бай топтардың сәнді киімдері мен халық киімдері арасындағы контрастты арттырды, олар әдепті қоғамға лайық емес, қарапайым болып саналды. Бұл ойды 1810 жылы Баварияның мұрагер ханзадасы Людвигтің (кейін король Людвиг I) Саксеннің Терезасына үйлену тойын атап өту үшін өткізілген алғашқы Октоберфест көрсетеді; Мюнхен тұрғындары мерекеге шақырылды, бірақ француз киімдерімен қамтамасыз етілді, өйткені олардың халық киімдері қоғамдық шараларға жарамды деп есептелмеді. Романтизм – Ұлыбритания, Франция, Италия және басқа да еуропалық елдерде 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың бірінші жартысы аралығында тараған мәдени қозғалыс. Оның өкілдері философтар, жазушылар, музыканттар және суретшілер болды. Германияда Штурм және Дран қозғалысының жазушылары мен зиялылары ағартушылық рационализмге және неоклассицизмнің ілімдеріне қарсы сын көзбен қарады. Романтиктер жеке адамдардың шығармашылық және рухани дербестігін қорғады және олардың эстетикалық нормалар мен талаптардан бостандығын жариялады. Романтикалық өнердегі ішкі сезім мен субъективтілік шынайы өрнек тапты. Екінші жағынан, романтикалық көріністердің артында саяси ұстанымдар тұрды: ағартушылықтың жаһандық азаматтық идеологиясына қарсы, романтиктер отан туралы идеяны және халық мәдениетінің құндылығын қайта жаңғыртты. Әсіресе Италия мен Германияда ұлттық бірігу қозғалысына байланысты байланыс байқалады. Крепальди романтизмнің ағартушылық рационализміне қарсы эмоцияны, академиялық диктаттарға қарсы жеке бостандықты, жаһандық мәдениетке қарсы ұлттық сезімді алға тартқанын айтты. Германия, Австрия және Швейцарияда ағартушылық Франциямен байланысты болды, ол революциялық және Наполеон соғыстарына (1792–1815) әскерін Еуропаға жіберген. Француздардың қайта-қайта басып алуының қорлықтарына жауап ретінде неміс романтизмінің өкілдері өздерінің мәдени мұраларын нығайтуға тырысты. Нәтижесінде зерттеулер мен көркемдік жұмыстар өркендеп, герман мәдени дәстүрлері сурет, әдебиет, сәулет, музыкада және неміс тілі мен фольклорында көрініс тапты. Халық киімдерін насихаттау да ұлттық өзіндік ерекшеліктерін айқын түрде нығайтты, әсіресе француздық модаға қарсы. Неміс тілді әлемде трахтты алғаш рет насихаттау 1805 және 1808 жылдардағы Швейцариядағы Уншпуннен фестивальдерінде болды. Екі шарада да дәстүрлі киімдер парады өтті. 1808 жылғы фестиваль Швейцарияның ұлттық киімдер қауымдастығының құрылуына әкелді. Бавария мен Австрияда корольдік сарайлар ауыл тұрғындарының әртүрлі киімдеріне қызығушылық танытты. Әртүрлі аймақтардағы дәстүрлі киімдердің алғашқы толық сипаттамасын Баварияның ресми өкілі Йозеф фон Хацци (1768–1845) берді. Баварияның ұлттық киімдерінің толық сипаттамасы 1830 жылы архивші Феликс Йосиф фон Липовский жариялады. 1835 жылы Октоберфестте Бавария королі Людвиг I (1825–1848 жылдары билік құрған) мен королева Терезаның күміс той мерейтойын атап өту үшін дәстүрлі киімдер парады өтті. Оның ізбасары Максимилиан II (1848–1864 жылдары билік құрған) дәстүрлі киімдерді корольдік сарайда киюге жарамды киім ретінде ресми түрде мойындады. Король өзінің сарайлық рәсімдеріне трахт киген шенеуніктерді қосты және 1849 жылы халық киімдерін киюдің ұлттық сезім үшін «зор маңызы бар» екенін жазды. 1859 жылы Баварияның Мисбах қаласында халық киімдерін насихаттау үшін алғашқы қауымдастық құрылды. Келесі жылдары Германия мен Австрияда ұқсас трахт қауымдастықтары (Trachtenvereine) құрылды. Трахт қауымдастықтары әр аймақтағы дәстүрлі киімдерді зерттеу және киюді насихаттады. Бұл дәстүрлерді қазіргі сәнге қарсы сақтауға көмектесті; керісінше, трахт қауымдастықтары белсенді болмаған аймақтарда дәстүрлі трахт кию азайды. Трахт қауымдастықтары үшін алғашқы бас ұйым 1890 жылы құрылды. Дирндльдің жоғарғы және орта таптардың қабылдауы дәстүрлі киімнің мәртебесін көтерді; бұл өз кезегінде ауыл тұрғындарын дәстүрлі халық киімдерін бағалауға және киюді жалғастыруға ынталандырды. Білефельд қаласының (Солтүстік-Батыс Германия) түпкілікті тұрғындары. 1890 жылы отбасымен Мюнхенге көшкеннен кейін олар Альпілік трахтқа қызығушылық танытып, оны насихаттауды бастады. Олар жұмысқа алған тікшілер түрлі-түрлі басылған маталардан, негізінен жібектен жасалған әдемі дирндльдер шығарды, олар фирманың модельдерімен Альпілік курорттарда көрсетілді. Валлах ағайлылар үшін үлкен жетістік 1910 жылы Октоберфестің 100 жылдығына арналған дәстүрлі киімдер парадын ұйымдастырып, төлегенде болды. Сәйкесінше, ол халық киімдерін үлкен көлемде өндіруге мүмкіндік беретін материалдар мен үлгілерді табу үшін коммерциялық фирмалармен жұмыс істеді. Нәтижесінде Альпілік трахт жалпы халыққа танымал болды және тіпті дәстүрлі киім мәдениеті болмаған Шығыс Австрияға дейін тарады. Дирндль австриялық ұлттық киім ретінде көбірек танылды. 1930 жылы Валлах ағайлылары «Ақ жылқы трактирі» (Im weißen Rössl) операеттасы үшін сахналық костюмдерді жасады. Романтикалық комедия Австрия Альпілерінің идиллиялық суретін көрсетті және Берлин, Вена, Мюнхен, Лондон, Париж және Нью-Йорк сияқты қалаларда ұзақ уақыт көрсетілді. Жанды трактир иесінің кейіпкерінен шабыттанған дирндль халықаралық сән құбылысына айналды, әрқашан алжапқышпен және көбінесе терең декольтемен. Бұл кең таралуға 1930 жылдардағы сәнге сәйкес келетін силуэт те көмектесті: толық юбкалар, жоғары белдемшелер, кең иықтар және белге тығыз киімдер. Сонымен қатар, 1937 жылы Ширли Темплдің басты рөлде ойнаған «Хайди» фильмі хитке айналды. Сол жылға қарай дирндль әр сәнді американдық әйелдің гардеробындағы «міндетті» зат саналды. Дирндльді Австрияда насихаттаған Виктор фон Герамб 1938 жылы нацистік нәсілдік теорияға қарсылық көрсеткені үшін Вена университетіндегі лауазымынан айырылды. Ол әсіресе христиандық адамдық құндылықтарына берілгендігі үшін сынға ұшырады. Ол қалпына келтірілді...

Австрия

Австрияда дирндльді қоғамдық орындарда, тіпті жас әйелдер де киеді. Дирндль альпілік халық мәдениетінің маңызды бөлігі болып саналады. Халықтық мәдениеттің басқа аспектілері – ерлерге арналған ледерхозен, дәстүрлі спорт түрлері (мысалы, оқ ату, музыка, арбалетпен ату), шеберлік (мысалы, кестелеу) және музыкалық дәстүрлер (мысалы, Рождество әндері мен шуплаттлер биі). Католик шіркеуі Австрияда дирндльді насихаттауда маңызды рөл атқарды; дәстүрлі киімдер құлшылық қызметтерінде, әсіресе шіркеудің маңызды мерекелерінде (мысалы, Пасха, Елуінші күн, Корпус Кристи) және әулиелердің мерекелерінде киіледі. Тироль аймағында heiligen Tracht (қасиетті халықтық киім) дәстүрі бар, оны ішімдік ішілетін шараларда киюге болмайды. Тироль, Салцкаммергут және Төменгі Австрияның Вахау аймағы сияқты кейбір аймақтар дирндль дәстүрімен ерекше танымал. Туристік ортада кеңселер, мейрамханалар, шарап заводтары мен дүкендердегі қызметкерлер көбінесе жұмыс киімі ретінде дирндль киеді; бұл Австрияның альпілік емес шығыс аймақтарында да осылай. Салцбург фестивалі мен қыркүйектегі Ауссер Киртаг фестивалі дәстүрлі мәдениетке терең интеграцияланған. Дәстүрлі дирндль – альпілік халық мәдениетімен байланысты шараларға қатысатын әйелдердің әдеттегі киімі. Дәстүрлі үлгілерді Бавариялық халықтық киімдер қауымдастығына (Bayerische Trachtenverband) қарасты жергілікті халық мәдениеті қауымдастықтары қолдайды және қорғайды. Бұл үлгілерде киімнің дәстүрлі материалдары, өрнектері мен түстері, сондай-ақ зергерлік бұйымдар, бас киімдер және т.б. көрсетілген. Қазіргі уақытта Баварияда алты ресми альпілік трахт түрі танылған, олардың әрқайсысы ерлерге (ледерхозен) және әйелдерге (дирндль) арналған үлгілерді қамтиды: Miesbacher Tracht, Werdenfelser Tracht, Inntaler Tracht, Chiemgauer Tracht, Berchtesgadener Tracht және Isarwinkler Tracht. Дирндль Баварияның символы болып саналады. Оны көбінесе туризм немесе дәстүрлі мәдениетпен байланысты бизнесте жұмыс істейтін әйелдер киеді, оның ішінде фольклорлық музыка, мейрамханалар мен сыра бақшалары. Немістер дирндльді тек бавариялық емес, жалпы неміс символы ретінде қарастыра бастағанын көрсететін дәлелдер көбейіп келеді. Соңғы жылдары "Октоберфест" мерекелері Германияның Бавариядан алыс аймақтарында, мысалы Вестфалиядағы Мюнстерде өткізілуде. Дирндль мен ледерхозен мұндай шаралардың ажырамас бөлігі болып саналады. Тағы бір дәлел – Германияның ұлттық түстеріндегі дирндльдердің сәтті сатылуы, олар футбол матчтарында киіледі, бұл 2006 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында байқалды. Киімді католик шіркеуінің процессиялары сияқты мерекелік шараларда киеді. Дәстүрлі үлгілер аймақтар, аңғарлар және кейде ауылдар арасында әртүрлі болады. Жергілікті дирндльдер мен ледерхозендер бірнеше жергілікті мұражайларда көрсетілген. Дитенхаймдегі Оңтүстік Тироль фольклорлық мұражайында, Штайнэгг жергілікті мұражайында және Болцано қалалық мұражайында тұрақты көрмелер бар. Халықтық киімдерге байланысты қоғамдық шараларға Валь-Гардена фольклорлық фестивалі ("Гроден в Трахте") және Кастелруттағы ауылдық той кіреді.

Швейцария

Швейцариялықтар австриялық немесе неміс дәстүрлі киімін дирндль деп атайды, бірақ өздерінің дәстүрлі киімдерін трахт деп атайды. Көршілес Лихтенштейндегідей, швейцариялық киімге дирндль терминін қолдануға кеңес берілмейді. Стилі аймаққа қарай өзгеше, мысалы, Берн трахтасы. Бұл киімдер Швейцарияның ұлттық күнінде (1 тамыз) немесе әр кантон бойынша маусымдық тойларда, мысалы, егін жинау кезінде немесе қыс аяқталуымен бірге киіледі. Цюрих кантонында қыстың аяқталуын Sechseläuten фестивалімен тойлайды. Бұл атау швейцариялық диалектіде сағат алтыны хабарлаушының қоңырауын білдіреді. Орта ғасырлық цехтардан тараған ұйымдар өздерінің туларын көрсетеді. Парадтарда дәстүрлі костюмдер киген адамдар болады. Тойдың кульминациясы – сабаннан жасалған үлкен қар адамды өртеу. Оның басы жарылуға кеткен уақыт алдағы жаздың салқын немесе ыстық болатынын көрсетеді.

Неміс диаспорасында

Шығу елдерінен тыс жерлерде дирндль этникалық киімге айналды, оны неміс диаспорасының мүшелері өздерін анықтау белгісі ретінде киеді. Бұл термин неміс тілі азшылық тіл болып табылатын елдерде тұратын неміс тілінде сөйлейтіндер мен олардың ұрпақтарын қамтиды. 19 ғасырда немістер, австриялықтар, швейцариялықтар және скандинавиялықтар Солтүстік Америкаға көшіп келді. Немістер Монтана, Миннесота, Дакота, Миссури, Висконсин, Нью-Йорк және Чикаго штаттарының гендік қорына маңызды үлес қосты. Неміс-американдық этносы (Deutschamerikaner) – Солтүстік Америкадағы олардың ұрпақтары және жаһандық неміс диаспорасының бір бөлігін құрайды. 1920 жылдан бастап, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, көптеген дунайлық швабтар Аргентинаға, Австралияға, Австрияға, Бразилияға, Канадаға, Мексикаға және АҚШ-қа көшіп кетті. АҚШ-тың барлық штаттарында неміс-американдық мәдениет және мұра клубтарының ондағандаған ұйымдары бар, мысалы, дунайлық швабтар мұра клубтары.

Филателиядағы дирндл

Австрия пошта қызметі дирндль және басқа да австриялық халық киімдерін бейнелейтін пошта маркаларын тұрақты түрде шығарады. Бұл маркалар сериясы "Klassische Trachten" (классикалық халық киімдері) деген атпен жарияланады. 2020 жылдың сәуір айында 85 центтік маркада Вахауер Трахт дәстүрінде күнделікті жұмыс киімі ретінде таралған көгілдір баспалы дирндль суреті орналасқан. 2016 жылы пошта кеңсесі өрнектелген дирндль суреті бар жаңа марка шығарды, одан барлығы 140 000 дана ғана басылды.