Кіріспе
Бал аралау техникасы
Бал аралаудағы ұяны басқару – арашының ұяның сақталуын қамтамасыз ету және ұяның өнімділігін арттыру үшін қолданатын араласу әдістері. Ұяны басқару техникалары мақсатқа қарай кең ауқымда өзгеріп отырады.
Hive management in beekeeping refers to intervention techniques that a beekeeper may perform to ensure hive survival and to maximize hive production. Hive management techniques vary widely depending on the objectives.
Бал өндіру үшін
Бал өндірісінің тәуелді факторлары – белгілі бір аймақта бал ағынының мерзімі мен уақыты. Бал ағынының мерзімі мен уақыты жергілікті басым климатқа, бал ағыны кезіндегі ауа райына және аймақтағы нектар көздеріне байланысты кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Бал өндіруге қолайлы жағдайлар – солтүстік ендіктерінің шалқары. Жазда күндердің ұзаруына байланысты, аралар ұшып, азық іздеу үшін көбірек уақыт жұмсайды, бұл өндірісті арттырады. Көшпенді ара бағушылар да жергілікті ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің немесе жабайы гүлдер мен ағаштардың гүлдеуінен пайдаланады. Таулы аймақтарда ара бағушы көктемгі және жазғы гүлдеу кезеңінде тауға жоғары көше алады. Зерттеулер көрсеткендей, араның үлкен колониясы салыстырмалы түрде көбірек бал өндіреді. Сондықтан, ерте даму, көктемде қоректендіру және одан кейін үйірудің алдын алу – аса маңызды міндеттер. Үйірудің алдын алу үшін Демари әдісі, «шахматтау» және ара ұясын кеңейту сияқты бірнеше әдістер ұсынылған.
Алынған балдың өнімділігін арттыру әдістері
Жақсы ара шаруашылығы орны таңдалғаннан кейін, бал өндіруді барынша арттыруға бағытталған, ара шаруасының бақылауындағы техникалар, көбінесе балдың ең көп жиналатын кезінде азық іздейтін аралардың санын көбейтуге байланысты. Мұндай техникаларға, негізгі бал ағыны басталар алдында жұмыртқа салуды тоқтату арқылы, күтімші араларды азық іздеуге жіберу жатады. Басты мақсат – аралардың үйірмелеуін болдырмау.
Шаралы балдың барынша көп мөлшерін өндіру әдістері
Шарап балының өндірісі үшін, балды сығып алу арқылы өндіруге қажетті көптеген техникалар қолданылады. Сонымен қатар, ара колониясы өте күшті болуы және тарақ салу қабілетіне ие болуы керек. Тікелей тұтынуға арналған шарап балды жинаған жылы ғана жасалады. Балды да ұғып, тарақты қысып бал алуға болады. Бұл бал өндірудің ең төмен құнмен жасалатын әдісі. Төмен құнмен жоғары сапалы ара ұяларын ұстаушылар осы техниканы бал жинау үшін пайдаланады. Бұл техника Лангстрот ара ұяларының қаңқаларына да қолданылуы мүмкін. "Кесілген шарап бал" деп аталатын нәрсе – бұл жабық бал тарақтарының кесілген бөліктері. Егер кесілген тарақ ұнтақталмай, тұтынуға арналса, тек таза ара балауызынан жасалған негізді ғана қолдану керек.
Ашық жұптасуды барынша арттыру әдістері
Қызды патшайымдардың ашық жұптасуын барынша арттыру үшін, қалаған текті ұшқыштар патшайым жұптасу алаңына көптеп таралуын қамтамасыз ету керек.
Жасанды ұрықтандыруды барынша тиімді ету әдістері
Бал арасының патшайымын жасанды ұрықтандыру – бал арасының тұқымдарын жоғары дәлдікпен селекциялауға қолданылатын әдіс. Патшайымдардың табиғи жұптасуында құмарлық ұрғашыларының (ұшқыштардың) тегін толық бақылау мүмкін емес. Ал жасанды ұрықтандыруда құмарлық ұрғашыларының спермасын толық бақылауға болады және оны ашық селекцияға қарағанда сенімдірек таңдауға болады.
Ағза өнімін өндіруге арналған
Бал арасының гүлтабаны - бұл ара ұясының қосалқы өнімдерінің бірі. Гүлтабан жинау әдетте басқарудың негізгі мақсаты емес. Гүлтабанды ара ұясының кіреберісіне гүлтабан ұстағыш орнату арқылы жинауға болады. Гүлтабан ұстағыштардың әртүрлі конструкциялары бар. Гүлтабан ұстағыш гүлтабан жинап жүрген араларға ұяға кіруді қиындатады. Гүлтабан ұстағыш сымдары арқылы өтетін аралардың гүлтабанынан гүлтабан түсіп, жинау ыдысына жиналады. Әртүрлі ұсыныстар бойынша, гүлтабан ұстағышты бірнеше күнге немесе одан ұзақ уақытқа орнатуға болады. Гүлтабан жинау жыл бойы әртүрлі гүлтабан көздері бар аймақта тиімдірек. Жаңа гүлтабанды тоңдырып немесе кептіріп сақтауға болады. Оны адамдар тамақ ретінде пайдаланады немесе көктемде жұмыртқалауды жеделдету үшін ара колониясына қайта беріледі.
Прополис өндіруге арналған
Прополис – ара ұясының тағы бір қосалқы өнімі. Кейбір ара тұқымдары прополис қолдануға көбірек бейім. Прополисті арнайы пластикалық прополис экраны арқылы жинауға болады. Аралар прополисті кішкентай тесіктерді жабу үшін желім ретінде пайдаланады, олардың ішінде ара өте алмайды. Прополис экраны әдетте ішкі қаптаманың орнына қойылады. Онда аралар прополиспен толтыратын кішкентай тесіктер болады. Прополис экранын мұздатуға болады, бұл прополисті қаттылатады. Прополис қатып қалғаннан кейін оны оңай қағып алып, жинауға болады. Прополисті көп пайдаланатын ара тұқымдары көбінесе қолайсыз болып саналады, себебі бұл ұяны басқаруды қиындатады. Прополис дәрілік және фармакологиялық өнеркәсіптерде жақсы сұранысқа ие.
Бал ағаш өндіруге арналған
Бал арасы негізгі өнім немесе қосалқы өнім болуы мүмкін. Бір ұядан ең көп балауыз алуға мүмкіндік беретін басқару әдісі – жоғарғы тақталы ұя. Жоғарғы тақталы ұялардан бал жинау кезінде барлық бал ұясы алынып, балды шығару үшін ұсатылады. Кәсіби бал өндірушілер Langstroth ұяшаларын пайдаланады. Балды алу процесінде балауыз қалдықтары пайда болады. Ең жоғары сапалы балауыз дерлік ақ түсті болады. Ескі балауыз қабықтарынан немесе ұялардан алынған төмен сапалы балауыз сары немесе қоңыр түсті болады. Сату алдында балауыз ерітіліп, сүзіліп тазартылуы керек. Балауыздың ең аз мөлшері Росс дөңгелектерінде немесе кассеталық бал өндірісінде өндіріледі. Балауыз бен бал ажыратылмайды және бірге тұтынылады. Бал арасының балауыз құрастыру қабілеті мен бейімділігі түрлеріне қарай өзгеше болады. Бұл колониялар арасында да айырмашылықтар бар. Жаңадан құрылған шоғыр балауызды жылдам өндіріп, ұяларын тез салады.
Жасыл желдеткіш өндіруге арналған
Корольдік желе өндірісі ең көп королеваның дұрыс генетикасына байланысты. Королевалар мен еркек аралар корольдік желе өндірісін арттыру үшін таңдап өсіріледі. Бір шоғырдан жақсы өнім жылына 5 кг-ға жетеді.
Апитоксин өндіруге арналған
Бал арасының уы (апитоксин) бал араны электр тогымен тітіркендіру арқылы алынады, бұл оларды шағуға итермелейді, нәтижесінде бір тамшы у шыны бетіне түседі. Кристаллданған уды жинап, өңдеуге болады. 1 грамм құрғақ у алу үшін 10 000-нан 15 000-ға дейін бал араның апитоксині жиналуы қажет.
Бал араларының ұрығын өсіруге арналған
Бал араларының дерлік ұрығы әдетте сауда тауары болып таралмайды. Дегенмен, ара ұрығы жеуге жарайды және Азия мен Африкада тағам ретінде қолданылады.
Нүкілер өндіруге арналған
Ара шаруашылығын басқару техникалары колонияларды көбейту үшін аралардың ұя салуға деген табиғи құлшынысын ұя салуды имитациялау арқылы пайдаланады. Ұялар көбінесе көктемде сатып алынып сатылады. Жинақталған аралардың артықшылығы – олар жұмыртқа салатын ана арасымен және дамитын шайырмен бірге дайын қаңқаларда болады. Жылдам дамитын ұяны толық ара шаңырағына көшіріп, сол жылы бал өндіруге болады.
Жол жүру бөлінісі
Бөліп алу кезінде жұмыртқалары мен жұмысшы аралары бар қаңқалар алынып тасталады, және аралар қолайлы жұмыртқадан патшайым ұясын жасайды. Патшайым шығып, сәтті жұптасып, уаққа оралғаннан кейін, уақ патшайымды болады.
Бал арасы өнімдерін жинауға арналған
Аралардың бір жиынтығы – бұл патшайым және 1,36-2,27 кг арадан (шамамен 20000 арадан) тұрады. Аралар патшайымды қоршалаған торшаға жиналған күйінде жіберіледі. Патшайым әдетте аралармен туыс емес, сондықтан торша аралар мен патшайым арасында кедергі жасайды. Жиынтықтар көбінесе қысқы аңырымы жұмсақ аймақтардан қысы суық аймақтарға көктемде жіберіледі.