Кіріспе
Эволюциялық биология мен эволюциялық психологияда ата-аналық инвестиция – ұрпаққа пайда тигізетін ата-ананың кез келген жұмсауы (мысалы, уақыт, энергия, ресурстар). Ата-аналық инвестицияны ерлер мен әйелдер (екі жақты ата-аналық күтім), әйелдер ғана (аналық күтім) немесе ерлер ғана (әкелік күтім) жүзеге асыруы мүмкін. Күтім ұрпақтың өмірінің кез келген кезеңінде көрсетілуі мүмкін, яғни туғанға дейін (мысалы, құстарда жұмыртқаны қорғау және жатырға салу, сүтқоректілерде плацента арқылы қоректендіру) және туғаннан кейін (мысалы, ұрпаққа тамақ беру және қорғау). Ата-аналық инвестиция теориясы – бұл терминді 1972 жылы Роберт Триверс енгізді. Оған сәйкес, ұрпағына көбірек инвестиция салатын жыныс жұбайын таңдағанда әлдеқайда талғампаз болады, ал аз инвестиция салатын жыныс жұбайларға қол жеткізу үшін ішкі жыныстық бәсекелестікке түседі. Бұл теория жануарлар әлемінде де, адамдар арасында да жыныстық таңдаудағы және жұбай таңдаудағы жыныстық айырмашылықтарды түсіндіруде маңызды рөл атқарады. Осы арқылы әлемге табиғи іріктеу ұғымы, сондай-ақ жыныстық іріктеу сияқты байланысты теориялар енгізілді. Эволюциялық теория алғаш рет әйелдердің ұяң, ал еркектердің жігерлі екендігін және әйелдердің назарын аудару үшін бір-бірімен бәсекелесетінін түсіндірді. 1930 жылы Рональд Фишер «Табиғи іріктеудің генетикалық теориясы» атты еңбегін жазды, онда ол ата-аналық инвестицияның қазіргі заманғы түсінігін, «тартымды ұл» гипотезасын және Фишер принципін ұсынды. 1948 жылы Ангус Джон Бейтман жеміс шыбындары туралы маңызды зерттеу жариялады, онда әйелдердің гаметаларын өндіру еркектердің гаметаларын өндіруге қарағанда қымбатқа түсетіндіктен, әйелдердің репродуктивтік сәттілігі жұмыртқа өндіру қабілетімен шектеледі, ал еркектердің репродуктивтік сәттілігі әйелдерге қол жеткізумен шектеледі деген қорытындыға келді. 1972 жылы Триверс бұл ойды ата-аналық инвестиция теориясы арқылы дамытты, ол ата-аналық инвестицияның жыныстық мінез-құлыққа қалай әсер ететінін сипаттайды. Оның қорытындысы бойынша, ата-аналық инвестициясы жоғары жыныс жұбайын таңдағанда көбірек талғампаздық көрсетеді, ал инвестициясы төмен жыныс жұптасу мүмкіндіктері үшін ішкі жыныстық бәсекелестікке түседі.
Parental investment, in evolutionary biology and evolutionary psychology, is any parental expenditure (e. g. time, energy, resources) that benefits offspring. Parental investment may be performed by both males and females (biparental care), females alone (exclusive maternal care) or males alone (exclusive paternal care). Care can be provided at any stage of the offspring's life, from pre natal (e. g. egg guarding and incubation in birds, and placental nourishment in mammals) to post natal (e. g. food provisioning and protection of offspring). Parental investment theory, a term coined by Robert Trivers in 1972, predicts that the sex that invests more in its offspring will be more selective when choosing a mate, and the less investing sex will have intra sexual competition for access to mates. This theory has been influential in explaining sex differences in sexual selection and mate preferences, throughout the animal kingdom and in humans. This introduced the concept of natural selection to the world, as well as related theories such as sexual selection. For the first time, evolutionary theory was used to explain why females are "coy" and males are "ardent" and compete with each other for females' attention. In 1930, Ronald Fisher wrote The Genetical Theory of Natural Selection, in which he introduced the modern concept of parental investment, introduced the sexy son hypothesis, and introduced Fisher's principle. In 1948, Angus John Bateman published an influential study of fruit flies in which he concluded that because female gametes are more costly to produce than male gametes, the reproductive success of females was limited by the ability to produce ovum, and the reproductive success of males was limited by access to females. In 1972, Trivers continued this line of thinking with his proposal of parental investment theory, which describes how parental investment affects sexual behavior. He concludes that the sex that has higher parental investment will be more selective when choosing a mate, and the sex with lower investment will compete intra sexually for mating opportunities.
Ата-ананың қамқорлығы
Ата-аналық инвестиция теориясы – өмір тарихы теориясының бір саласы. Ата-аналық инвестицияны алғаш рет қарастырған Рональд Фишер, 1930 жылғы «Жаратылыс таңдауының генетикалық теориясы» атты кітабында, ата-аналардың ұрпақтың екі жынысына жұмсайтын шығындары тең болуы керек деген тұжырым келтірді. Клаттон Брок ата-аналық инвестиция тұжырымын кеңейтіп, ата-аналыққа қатысты кез келген компонентке жұмсалатын шығындарды қамтыды. Еркек дунноктар өз балаларын және басқа еркектердің балаларын ажырата алмайды. Олар өнімділіктеріне жұптасу кезеңінде аналыққа қол жеткізуге байланысты ұрпақты тамақтандыру арқылы үлес қосады, бұл әдетте аталықтың анықтамасы болып табылады. Еркектердің осындай ата-аналық күтімі қызыл ерінді балықтарда да байқалады. Кейбір жәндіктерде еркектердің ата-аналық инвестициясы неке сыйлығы түрінде беріледі. Мысалы, әсем мольдың аналықтары жұптасу кезінде еркектен қоректік заттар, сперма және қорғаныс токсиндері бар сперматофор алады. Бұл сыйлық еркектің дене салмағының 10% дейін құрайды және еркектің беретін жалғыз ата-аналық инвестициясы болып табылады. Кейбір түрлерде, мысалы, адамдар мен көптеген құстарда, ұрпақ шала дамыған болып туады және туғаннан кейін ұзақ уақыт бойы өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды. Мұндай түрлерде аталар аналықтарға қарағанда ұрпақтарына көбірек инвестиция жасайды, өйткені өнімділік бұдан әрі төмендеуі мүмкін. Ата-аналық инвестицияның ұрпаққа тигізетін пайдасы зор және ұрпақтың жағдайына, өсуіне, тірі қалуына және соңғы репродуктивтік табысына әсер етеді. Мысалы, Tropheus moorii цихлидасының аналықтары өз балаларына көп инвестиция жасайды, өйткені олар балаларын аузында көтереді және аузында көтеріп жүргенде барлық тамақ балаларын тамақтандыруға жұмсалады, өзін аштыққа ұшыратады. Бұл жағдайда олардың балалары үлкен, ауыр және жылдам болады. Бұл өте пайдалы, өйткені ол жыртқыштардың жеу қаупін азайтады және мөлшері ресурстар үшін туындайтын қақтығыстарда шешуші фактор болып табылады. Алайда, мұндай пайдалар ата-ананың болашақта көбейту қабілетіне кедеріл келтіруі мүмкін, мысалы, ұрпақты жыртқыштардан қорғау кезінде жарақат алу қаупі, ұрпақ өсіру кезінде жұптасу мүмкіндіктерін жоғалту және келесі көбеюге дейінгі уақыт аралығының ұлғаюы арқылы. Ата-аналық инвестицияның ерекше жағдайы – ұрпаққа тамақтандыру және қорғау қажет болғанда, бірақ генетикалық ата-аналар өз ұрпақтарын өсіруге тікелей үлес қоспайды. Мысалы, Bombus terrestris-те, көбінесе сүйексіз әйел жұмысшылар өздері көбеймейді, бірақ аналарының ұяларын өсіреді. Бұл әлеуметтік гименоптерлерде гаплодиплоидияға байланысты жиі кездеседі, онда еркектер гаплоидты, ал әйелдер диплоидты болады. Бұл әйелдердің бір-біріне өз балаларына қарағанда жақын туыс екенін қамтамасыз етеді, бұл оларды өз балаларына қарағанда аналарының балаларын өсіруге ынталандырады. Жалпы алғанда, ата-аналар пайда мен шығындар арасындағы айырманы барынша арттыруға бейімделген, ал ата-аналық күтім пайда шығындардан асып түскен кезде дамиды.
Ата-аналар мен балалардың арасындағы қақтығыс
Көбейту қымбатқа түседі. Жеке адамдар балаларын өсіруге және тәрбиелеуге жұмсай алатын уақыт пен ресурстардың мөлшері шектеулі, ал мұндай шығындар олардың болашақ жағдайына, тіршілік етуіне және одан әрі көбейтуге зиян келтіруі мүмкін. Дегенмен, мұндай шығындар көбінесе ұрпаққа пайдалы, себебі олардың жағдайын, тіршілік ету мүмкіндігін және көбейту табыстылығын арттырады. Бұл айырмашылықтар ата-ана мен бала арасындағы қақтығысқа алып келуі мүмкін. Ата-аналар табиғи түрде пайда мен шығын арасындағы айырманы барынша арттыруға бейімделеді, ал ата-аналық күтім пайда шығыннан айтарлықтай жоғары болғанда пайда болады. Ата-аналар барлық балаларымен бірдей туыс, сондықтан олардың өмірлік күшін және гендерін арттыру үшін инвестицияларын қазіргі және болашақ ұрпақ арасында тең бөлуі керек. Бірақ, кез келген жеке бала өзімен (өз ДНК-сының 100% -ы оған тиесілі) бауырларынан (бауырлар әдетте ДНК-сының 50% -ын бөліседі) гөрі өзіне жақын, сондықтан ата-ана балаға көбірек инвестиция салса, баланың өмірлік күші артады. Өмірлік күшті оңтайландыру үшін ата-ана әр балаға тең инвестиция салуды қалайды, бірақ әр бала ата-аналық инвестицияның үлкен үлесін қалайды. Ата-ана қазіргі балаға инвестиция салу болашақ балаға қарағанда қымбатқа түсетін уақытқа дейін инвестиция салуға бейімделеді. Итеропарозды түрлерде, яғни жеке адамдар өмірінде бірнеше репродуктивтік циклдардан өтетін жағдайларда, қазіргі ұрпаққа және болашақ көбейтуге инвестиция салу арасында компромисс болуы мүмкін. Ата-аналар балаларының қажеттіліктерін өздерінің өмірлік қажеттіліктерімен теңестіруі керек. Ата-аналық күтімнің бұл ықтимал теріс әсерін 1972 жылы Триверс нақтылай түсіндірді, ол ата-аналық инвестиция деген терминді ата-ананың басқа ұрпаққа инвестициялау мүмкіндігінен айырылып, жеке баланың тіршілік ету мүмкіндігін (осылайша көбейту табыстылығын) арттыратын кез келген инвестиция деп анықтады. Мысалы, пингвиндер өздерінің денсаулығына зиян келтіріп, жұмыртқаның тіршілік ету мүмкіндігін арттыруға тырысады. Бірақ еркек пингвиннің шығындары сәтті көбейту маусымының пайдасына қарағанда тым жоғары болып кетеді. Олоф Олссон жеке адамның көбейту тәжірибесінің қаншалықты көп болуы және оның жұмыртқасын тастауға дейін қанша уақыт күтетіні арасындағы байланысты зерттеді. Ол жеке адам неғұрлым тәжірибелі болса, дене қорын толтыруы оңайырақ болады, бұл оған жұмыртқасының жанында ұзақ уақыт қалуға мүмкіндік береді. Баланың тіршілік ету мүмкіндігі және ауылдағы ресурстардың болуы баласын сақтау немесе тастау туралы шешімге әсер ететін факторлар болды. Бір жағдайда анасы баланың тым ауыр сырқаттандығынан аман қалмайтынын ойлап, оны бұталарға тастауға дайындалды. Бірақ баланың қозғалысын көргенде, анасы оны қайта орап алып, ауылға әкелді, бұл өмір мен өлім арасындағы шешімді көрсетеді. Немесе егер медициналық жағдай туындап, балаға шұғыл шомылдыру қажет болса. Бұл тіршілік етудің (эмоционалдық және физикалық) арасындағы қақтығыс мәдени тәжірибелерде өзгерістерге алып келді, нәтижесінде анадан балаға инвестицияның жаңа формалары пайда болды.
Барлық ата-аналық қамқорлық
Алломатеринг деп те аталатын ата-аналық емес қамқорлық – бұл баланың биологиялық ата-аналарынан басқа, қоғам мүшесінің оның өсіп-өнуіне қатысуы. Алломатеринг терминіне әртүрлі мінез-құлықтар жатады, мысалы: көтеріп жүру, тамақтандыру, бақылау, қорғау және күтім жасау. Ата-аналық емес қамқорлық арқасында ата-аналардың, әсіресе ананың стресі азаяды, соның салдарынан ата-ана мен бала арасындағы қақтығыстың анаға тигізетін зиянды әсері төмендейді. Бұл мінез-құлықтың сырттай альтруистік көрінуі Дарвиннің табиғи іріктеу теориясына қайшы келуі мүмкін, себебі өз баласы емес нәрсені күту адамның тікелей өмір сүруге бейімділігін арттырмайды, сонымен қатар өз баласын тәрбиелеуге жұмсалатын уақыт, күш-қуат және ресурстарды кемітеді. Дегенмен, бұл мінез-құлықты эволюциялық тұрғыдан тікелей емес өмір сүруге бейімділікті арттыру арқылы түсіндіруге болады, өйткені баланың туысқан болуы мүмкін, демек алломатерингтің генетикалық белгілерін иеленуі ықтимал. Ата-аналық қамқорлық көрсететін адамдар басқа ересектердің пайдалануына көбірек ұшырамайды.
Триверстің ата-аналардың инвестициясы теориясы
1972 жылы Роберт Триверс анықтағандай, ата-аналық инвестиция – бұл ата-ананың ұрпағына жұмсайтын, оның өмір сүру мүмкіндігін және осы арқылы көбелекке қабілеттілігін арттыратын, бірақ ата-ананың басқа ұрпаққа инвестиция салу мүмкіндігін төмендететін инвестиция. Жоғары ата-аналық инвестиция ата-ананың басқа ұрпаққа инвестиция салу мүмкіндігін айтарлықтай азайтады. Ата-аналық инвестицияны екі негізгі санатқа бөлуге болады: жұптасу инвестициясы және тәрбиелеу инвестициясы. Жұптасу инвестициясы жыныстық акт пен жұмсалған жыныс жасушаларын қамтиды. Тәрбиелеу инвестициясы – ұрпақты ұрықтанғаннан кейін өсіруге жұмсалатын уақыт және энергия. Көптеген түрлерде ананың жұптасу және тәрбиелеуге жұмсаған инвестициясы әкесінікінен әлдеқайда артық. Жыныс жасушалары (жұмыртқа және сперматозоидтар) тұрғысынан қарағанда, әйелдер генетикалық материалдың және жалпы өнімділіктің үлкен бөлігін инвестициялайды, ал еркектер әдетте күніне мыңдаған сперматозоидтарды өндіреді.
Адам ата-анасының инвестициясы
Әйелдерде шамамен 400 жұмыртқа ұяшығы болады, ал ерлерде сперматозоидтар сағатына он екі миллионнан астам мөлшерде өндіріледі. Сонымен қатар, ұрықтандыру және жүктілік әйелдерде жүзеге асады, бұл еркектің бір тиімді сперматозоидқа салған инвестициясынан әлдеқайда көп. Әйелдер үшін бір жыныстық қатынас адамның тоғыз айлық жүктілігіне және одан кейінгі бала күтімімен байланысты міндеттемелерге, мысалы, емізуге алып келуі мүмкін. Триверстің ата-аналық инвестиция теориясынан бірнеше салдар туындайды. Біріншісі, әйелдер көбінесе, бірақ әрқашан емес, көбірек инвестиция салатын жыныс. Олардың көбінесе көбірек инвестиция салуы екінші салдарға алып келеді – эволюция әйелдерге серіктестерін мұқият таңдауға мүмкіндік береді, осылайша жыныстық қатынас қажетсіз немесе пайдасыз шығындарға әкелмейтініне көз жеткізеді. Үшінші салдар – әйелдер көбірек инвестиция салады және олардың ұрпақтарының көбейіп-өсуі үшін өте маңызды болғандықтан, ерлер үшін құнды ресурс болып табылады; нәтижесінде, ерлер әйелдерге жыныстық қатынасқа қол жеткізу үшін бәсекелеседі.
Ерлер жыныстық қатынасқа көбірек кіріседі
Көптеген түрлер үшін аталық инвестицияның жалғыз түрі – жыныс жасушалары болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, әйелдердің инвестициясы еркектердікінен әлдеқайда артық. Дегенмен, аталықтар өз ұрпақтарына инвестиция салудың басқа да жолдары бар. Мысалы, еркек балон шыбығының мысалындағыдай, тамақ табуға болады. Ол аналықтың тамақтануына немесе жұмыртқаларын салуына қолайлы орта табуы мүмкін, бұл көптеген құстарда көрінеді. Сондай-ақ, ол жас ұрпақты қорғап, оларға жас кезінде үйренуге мүмкіндік береді, мысалы, көптеген қасқырларда байқалады. Жалпы, аталықтардың басты рөлі – аналықты және олардың балаларын қорғау. Бұл жыныс жасушаларының бастапқы инвестициясынан туындаған инвестициялардың айырмашылығын азайтуы мүмкін. Мормон сүңгірткесі, теңіз жылқысы, Панаманың уытты жебелі бақасы сияқты кейбір түрлерде аталықтар көбірек инвестиция салады. Аталықтар көбірек инвестиция салатын түрлердің ішінде, аталықтар да сезімтал жыныс болып табылады, олар таңдалған аналықтарға жоғары талаптар қояды. Мысалы, олар жиі таңдайтын аналықтар, бас тартылған аналықтарға қарағанда әдетте 60% көбірек жұмыртқаға ие. Бұл Аталық инвестиция теориясын (AIT) және жыныстық таңдауды байланыстырады: аталықтың инвестициясы әйелге қарағанда үлкен болған жағдайда, әдетте әйелдер жұптасу үшін бәсекелеседі, бұл Phalaropidae және көп әйелді құс түрлерінде көрсетілген. Осы түрлерде әйелдер әдетте еркектерге қарағанда күштірек, жарқырап түсті және ірі болады, бұл көбірек инвестиция салатын жыныстың жұптасқанда таңдау жасау мүмкіндігіне ие екенін көрсетеді, ал екінші жыныс ішкі жыныстық таңдаумен айналысады.
Әйелдер еркектерге құнды ресурс ретінде
Триверстің теориясынан туындайтын екінші болжам – әйелдер ұрпаққа көбірек инвестиция салғандықтан, оларды еркектер үшін құнды ресурс етеді, себебі бұл олардың ұрпақтарының тірі қалуын қамтамасыз етеді, ал бұл табиғи іріктеудің қозғаушы күші. Сондықтан, ұрпаққа аз инвестиция салатын жыныс, көбірек инвестиция салатын жыныспен жұптасу үшін бір-бірімен бәсекелеседі. Басқаша айтқанда, еркектер әйелдерге таласады. Қызғаныштың ата-аналық инвестицияны жоғалту қаупін болдырмау үшін пайда болғаны айтылады. Бұл жастық пен құнарлылықты көрсететін дене тартымдылығына бейімділікті көрсетеді, ол еркектердің репродуктивтік табысын арттырады, мүмкіндігінше көп құнарлы әйелдермен жұптасу арқылы. Ал әйелдер әлеуетті серіктер ұсынатын ресурстарға бейімді, өйткені олардың репродуктивтік табысы ұрпақтарының аман қалуын қамтамасыз ету арқылы артады, ал оны жасаудың бір жолы – олар үшін ресурстар жинау. Басқа бір зерттеу еркектер әйелдерге қарағанда жиі жыныстық қатынасқа түседі деп көрсетеді, бұл теорияны одан әрі қолдайды. Кларк пен Хэтфилд 75% еркектер бейтаныс әйелмен жыныстық қатынасқа түсуге дайын екенін анықтады, әйелдердің 0% -ымен салыстырғанда. Ал әйелдердің 50% -ы бейтаныс еркекпен кездесуге келісті. Бұл еркектердің қысқа мерзімді қарым-қатынас іздегенін, ал әйелдердің ұзақ мерзімді қарым-қатынасқа басымдық беретінін көрсетеді. Дегенмен, осы қалауларды (еркектердің көпжақтылығы мен әйелдердің талғампаздығын) басқаша түсіндіруге болады. Батыс мәдениеттерінде порнографиялық журналдар мен бейнелердің болуы еркектердің көпжақтылығын ынталандырады. Батыс және Шығыс мәдениеттерінде әйелдердің көпжақтылығын әлеуметтік айыптаулар арқылы жақтамайды. Әке-шешелік инвестициялар теориясы (PIT) жыныстық қызғаныштың үлгілерін де түсіндіреді, себебі ол әйелдерді зорлау мен жыныстық зорлық-зомбылықты рационалдайды. Торнхилл мен Палмер зорлаудың әйелдер серіктерін таңдайтын ортада серіктерді алудың эволюциялық тәсілі екенін мәлімдеді. PIT-тің айтуынша, еркектер мүмкіндігінше көп құнарлы әйелдермен жұптасуға тырысады, әйелдердің таңдауы еркектердің репродуктивтік табысына кері әсер етуі мүмкін. Егер әйелдер өз серіктерін таңдамаса, Торнхилл мен Палмер зорлау болмас еді деп мәлімдейді. Бұл көптеген әлеуметтік-мәдени факторларды ескермейді, мысалы, зорлау құрбандарының 34% -ы 12 жасқа толмаған кәмелетке толмағандар, яғни олар бала туғызуға қабілетті емес, сондықтан оларды зорлаудың эволюциялық артықшылығы жоқ. Англиядағы зорлаулардың 14% -ы еркектерге қатысты, олар еркектің репродуктивтік табысын арттыра алмайды, себебі жүктілік болмайды. Сондықтан Торнхилл мен Палмердің "эволюциялық механизм" деп атаған нәрсесі аса пайдалы болмауы мүмкін.
Жыныстық стратегияларға қарсы
Триверс теориясы әйелдердің бір түндік қатынастар сияқты қысқа мерзімді қарым-қатынастарға да түсуі мүмкін екенін, ал барлық еркектердің осылай әрекет етпейтінін ескермейді. Ата-аналық инвестиция теориясы (PIT) мен жұбайларды таңдаудағы артықшылықтарға балама түсінік ретінде Бусс пен Шмитттің жыныстық стратегиялар теориясы (SST) қарастырылуы мүмкін. SST екі жыныстың да қысқа және ұзақ мерзімді қарым-қатынастарды іздейтінін, бірақ олардың қысқа және ұзақ мерзімді серіктестеріндегі іздейтін қасиеттерінің әртүрлі екенін көрсетеді. Әйелдер қысқа мерзімді қарым-қатынаста тартымды серіктеске басымдық береді, ал ұзақ мерзімді қарым-қатынаста олар осы тартымдылықты ресурстар мен адалдыққа айырбастауға дайын болуы мүмкін. Ал еркектер қысқа мерзімді қарым-қатынаста жыныстық жағынан еркін серіктеске келісуі мүмкін, бірақ баласының әкесі екеніне сенімді болу үшін адал серіктес іздейді.
Халықаралық саясат
Ата-аналық инвестиция теориясы эволюциялық құбылыстар мен адам мінез-құлқын түсіндіру ғана емес, халықаралық саясаттағы үлестік қайталануды да сипаттайды. Атап айтқанда, мемлекеттер арасындағы бәсекелестік мінез-құлқын сипаттағанда және сыртқы саясаттың агрессивті сипатын анықтағанда ата-аналық инвестицияға сілтеме жасалады. Ата-аналық инвестиция гипотезасы бойынша, коалициялардың мөлшері және оның еркек мүшелерінің физикалық күші оның шетелдік көршілерімен қарым-қатынасының жауыз немесе бейбіт болатынын анықтайды. Триверстің сөзіне сәйкес, еркектер салыстырмалы түрде аз ата-аналық инвестиция жасағандықтан, шектеулі көбелек ресурстары үшін күшті бәсекелестікке түсуге мәжбүр болды. Жыныстық таңдау табиғи түрде жүзеге асты және еркектер осы ерекше көбелек проблемаларын шешу үшін эволюциялады. Басқа бейімделулермен қатар, еркектердің психологиясы да осындай жыныстық бәсекелестікте тікелей көмектесу үшін дамыды. Ата-аналық күтімге екі жыныс та көп инвестиция салатын түрлерде өзара таңдаушылық күтіледі. Бұған мысал ретінде, ата-анасы бір жұмыртқаны инкубациялау және балапанды тәрбиелеуде тең жауапкершілікті бөлісетін тоқылдақтарды қарастыруға болады. Тоқылдақтардың екі жынысы да әшекейленген.
Ата-ананың адам баласына инвестициясы
Адамдар биологиялық және мінез-құлықтық тұрғыдан ата-аналық күтімге жұмсалатын инвестиция деңгейін арттырып дамыған. Ұрық анадан жоғары инвестиция талап етеді, ал көмекке мұқтаж жаңа туған нәресте – қоғамнан жоғары инвестиция талап етеді. Өзіндік қозғалысқа қабілетсіз және ата-аналық күтімді қажет ететін жаңа туған жас ұрпақтары бар түрлердің көмекке мұқтаждығы жоғары. Адам балалары өздерін-өздері күтіп ала алмай дүниеге келеді және тірі қалу үшін туғаннан кейін қосымша ата-аналық инвестицияны қажет етеді.
Аталық инвестициялар
Алториалдылық артқан сайын, анадан басқа адамдардың инвестициясы қажеттірек болды. Жоғары әлеуметтік белсенділік анаға көмектесу үшін әйел туыстардың болуын білдірді, бірақ аталық инвестиция да артты. Аталық инвестиция, қосымша балалар тудыру қиын болғанда және инвестицияның ұрпақтың тіршілікке қабілетіне әсері күшті болғанда артады. Ерлер әйелдерге қарағанда балаларына ата-аналық инвестиция жасаспауға бейім, ал аз инвестиция жасаған әкелердің балалары өз балаларына да аз инвестиция жасайды. Әкесінің жоқтығы ерте жыныстық қатынасқа түсу және жасөспірімдер жүктілігі үшін тәуекел факторы болып табылады. Әкесі жоқ балалардың стресс деңгейі жоғарылайды, бұл жыныстық белсенділіктің ертерек басталуымен және қысқа мерзімді қарым-қатынастарға бейімділіктің артуымен байланысты. Әкесі жоқ қыздар қысқа мерзімді серіктестер іздеуге көбірек бейім, және бір теория бұл құбылысты жоғары стресс ортасында болашақтың белгісіздігі мен серіктестердің сенімсіздігіне байланысты сыртқы (тұрақты емес) әлеуметтік қолдауға басымдық берумен түсіндіреді.
Жасырын овуляция
Әйелдер тек овуляция кезінде ғана жүкті бола алады. Адамның овуляциясы жасырын болады, яғни сырттан көрінбейді немесе ешқандай белгісіз сигналдар берілмейді. Жасырын овуляция әкелікке деген сенімділікті азайтады, себебі ерлер әйелдің овуляция уақытын нақты білмейді. Жасырын овуляцияның пайда болуы оториалдылықпен және әкелік күтімге қажеттіліктің артуымен байланысты деп есептеледі. Егер ерлер овуляция уақытына сенімді болмаса, сәтті көбейіп, ұрпақ қалдырудың ең тиімді жолы – әйелмен оның толық циклы бойы жиі жұптасу болып табылады, бұл жұптық байланысқа әкеледі, ал ол өз кезегінде әкелік күтімді күшейтеді.
Жұптасу бағыттары
Социосексуалдылықты алғаш рет Альфред Кинси кездейсоқ және міндеттемесіз жыныстық қатынастарға қатысуға дайындық ретінде сипаттады. Әлеуметтік-сексуалдық бағдар социосексуалдылықты шектеусізден шектеуліге дейінгі шкала бойынша сипаттайды. Шектелмеген әлеуметтік-сексуалдық бағдарға ие адамдар аз міндеттемелі қарым-қатынаста жыныстық қатынасқа көбірек ашық, ал шектеулі әлеуметтік-сексуалдық бағдарға ие адамдар кездейсоқ жыныстық қатынастарға аз ашық. Алайда, қазіргі таңда социосексуалдылықтың бір өлшемді шкала емес екені мойндалады. Кездейсоқ қарым-қатынастарға азырақ бейім адамдар міндеттемелі қарым-қатынастарды іздемейді, ал міндеттемелі қарым-қатынастарға азырақ қызығушылық танытқан адамдар кездейсоқ қарым-қатынастарға да қызығушылық танытпауы мүмкін. Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді жұптасу бағдары – міндеттемесіз және міндеттемелі қарым-қатынастарға ашықтықтың қазіргі заманғы сипаттамалары. Трайверс ұсынған ата-аналық инвестиция теориясы, жоғары міндетті инвестицияға ие жыныстың жыныстық серіктестерді таңдауда әлдеқайда талғамды болатынын, ал төмен міндетті инвестицияға ие жыныстың талғамсыз болып, "кездейсоқ" жұптасу мүмкіндіктеріне көбірек қызығушылық танытатынын көрсетеді. Көбірек инвестиция салатын жыныс жиі көбейе алмайды, сондықтан аз инвестиция салатын жыныс жұптасу мүмкіндіктері үшін бәсекелеседі. Адамдарда әйелдердің міндетті инвестициясы (жүктілік және босану) ерлерге қарағанда жоғары (сперма өндірісі). Неке болмаған жағдайда әйелдер физикалық тартымдылыққа көбірек мән береді. Жалпы, әйелдер жоғары ата-аналық инвестиция жасауға және жақсы гендерге ие болуға бейім еркектерді артық көреді. Әйелдер жақсы қаржылық жағдайға, міндеттемелілікке, дене күшіне және денсаулығына ие еркектерді артық көреді. Кейбір дұрыс емес теориялар ата-аналық инвестиция теориясынан шабыттанды. "Құрылымдық әлсіздік гипотезасы" әйелдердің жоғары деңгейдегі ресурстарға қол жеткізе алатын серіктестерді іздеуге тырысатынын, өйткені олар әйел ретінде осы ресурстардан тікелей шеттетіледі деп болжайды. Алайда, бұл гипотеза қаржылық жағдайы жақсы әйелдердің қаржылық мәртебеге, әлеуметтік мәртебеге және кәсіби біліміне одан да көп мән беретінін көрсеткен зерттеулермен жоққа шығарылды.
Жыныстық диморфизм
Жыныстық диморфизм – бір түрдің еркек және әйел өкілдерінің дене мөлшеріндегі айырмашылық, ол жыныстық және ішкі жыныстық таңдаудың нәтижесінде пайда болады, яғни екі жыныстың өзара және ішкі қарым-қатынасы арқылы жүзеге асатын таңдау. Еркектер арасындағы жыныстық диморфизмнің жоғары деңгейі мен дене мөлшерінің үлғаюы еркектер арасындағы бәсекелестік пен әйелдердің таңдау жасау қысымының нәтижесі болып табылады. Көптеген әйелдері мен бір ғана еркегі бар примат түрлері, бірнеше әйелдері мен еркектері немесе бір әйел мен бір еркегі бар түрлерге қарағанда жоғары жыныстық диморфизмге ие. Полигиноздық приматтарда жыныстық диморфизм ең жоғары, ал полигамдық және моногамдық приматтарда одан төмен. Көп әйел алудың азаюы аталықтардың балаларына көбірек қамқорлық жасауымен байланысты.
Демографиялық өзгерістер
Демографиялық ауысу туу және өлім көрсеткіштерінің қазіргі заманғы төмендеуін сипаттайды. Дарвиндік тұрғысынан алғанда, көбірек ресурстары бар отбасылардың азырақ балалары болуы логикалық емес. Демографиялық ауысудың бір түсіндірмесі – ата-аналардың өз балаларының ата-аналарының деңгейіндегі ресурстарды сақтай алатындай болуы үшін оларды тәрбиелеуге қажетті инвестицияның артуы.