Кіріспе

Италиялық криминология мектебі XIX ғасырдың соңында Чезаре Ломброзо (1835–1909) және оның екі итальяндық шәкірттері Энрико Ферри (1856–1929) мен Рафаэле Гарофало (1851–1934) тарапынан негізделді.

Ломброзоның "атавистік туылған қылмыскер" туралы түсінігі

Ломброзоның негізгі идеясы оған белгілі итальяндық қылмыскер деп есептелген Джузеппе Виллелланың денесін қазғанда келді. Виллелланың қылмыскер ретінде танылуы солтүстік итальяндықтардың оңтүстік итальяндықтарға қатысты нәсілдік дискриминациясымен байланысты дау тудырды. Виллелланың бас сүйегін зерттегенде, оның белгілі бір ерекшеліктері (әсіресе, ортаңғы бас сүйек шұңқыры деп атаған, төменгі бассүйек бөлігіндегі ойыс) оған "төмен дәрежелі нәсілдердің" және "алғашқы маймылдардың, кеміргіштер мен құстардың төменгі түрлерінің" бас сүйектерін еске салды. Ломброзо ата-бабалық (адамға дейінгі) тіршілік формаларын ұқсататын организмдердің көрінісін сипаттау үшін атавизм терминін қолданды. Осылайша, Ломброзо өз жазбаларының басында туған қылмыскерлерді адамның бір төмен түрі ретінде қарастырды (кейінірек ол оларды эволюциялық регресс ретінде емес, дамудың тоқтауы және дегенерация тұрғысынан қарастырды). Ломброзо атавизмді бірнеше өлшенетін физикалық белгілер арқылы анықтауға болады деп сенді, оларға іріңкей жақ, көздері төмен қарауы, үлкен құлақтар, қисайған және жалпақ мұрын, төменгі аяқ-қолдарға қарағанда ұзын қолдар, иілген иықтар және "құйрық қалдығына" ұқсас сақылдақ сүйегі кірді. Атавизм тұжырымы қате болғанымен, Ломброзо замандастарының көпшілігі сияқты, мінез-құлық құбылыстарын сол кездегі эволюция принциптеріне сүйене отырып түсінуге тырысты. Егер адамзат жануарлар әлемінің үздіксіз тізбегінің бір ұшы болса, онда көптеген адамдар үшін "жануарларша" әрекет ететін және саналылықтан мүлдем айырылған қылмыскерлер биологиялық жағынан төмен тұрған жандар екені түсінікті болды. Осылай түсіндірілген атавизм кең таралған түсінікке айналды, мысалы, жазушы Эмиль Золаның "Ругон-Маккар" романында қолданылды.

Қылмыскерлердің типологиясы

Ломброзо "атавистік туылған қылмыскерден" басқа тағы екі түрді анықтады: "ақыл-есі бұзылған қылмыскер" және "криминалоид". Ақыл-есі бұзылған қылмыскерлерде кейбір белгілер болғанымен, олар "туылған қылмыскерлер" емес еді; олардың қылмысқа түсуі "мидың өзгеруі салдарынан, олардың моральдық табиғатын толығымен бұзып" болды. "Ақыл-есі бұзылған қылмыскерлердің" қатарында алкоголиктер, клептоманиямен ауыратындар, нимфоманиямен ауыратындар және балаларды зорлайтындар болды. "Криминалоидтарда" "туылған" немесе "ақыл-есі бұзылған қылмыскерлердің" физикалық ерекшеліктері болмады, олар өмірдің кейінгі кезеңінде қылмысқа қатысты және көбінесе жеңіл қылмыстар жасады. "Криминалоидтар" одан әрі "кәдімгі қылмыскерлерге" бөлінді, олар басқа қылмыскерлермен байланысқа түсу, алкогольге құмар болу немесе басқа да "қиын жағдайлар" салдарынан қылмыскерге айналады. Бұл санатқа "заң бойынша қылмыскерлер" кіреді, олар кездейсоқ түрде заңға қарсы келеді; және "көңілінен шығып қылмыс жасағандар", ысқырылып, импульсивті мінез-құлқы бар және ашуланғанда зорлық-зомбылыққа баратын адамдар.

Ферридің жазалау әдісі

Ферри жазалауды негіздеу үшін "әлеуметтік қорғаныс" тұжырымын жасауға зор үлес қосты. Бұл жаза туралы теорияның мәні – оның мақсаты қорқыту немесе түзету емес, себебі рационалды есептеуге негізделмеген мінез-құлықты қалай тоқтатуға болады, ал туа біткен қылмыскерлерді қалай түзетуге болады? Биологиялық позитивизмнің қағидаларын ескере отырып, қылмыскерлерді жазалаудың жалғыз логикалық себебі – оларды қоғамның тыныштығы мен қауіпсіздігіне қауіп тудырмайынша, мүмкіндігінше ұзақ мерзімге қабілетсіз ету болып табылады. Бұл жаза теориясы антропологиялық тұжырымдардың қылмыс және қылмыскерлермен күресу саясатын қалай анықтайтынынің мысалы болып табылады. Дегенмен, ол әлеуметтік реформалар арқылы "бір реттік қылмыскерлер" арасында қылмыстың алдын алу шараларын және оларды түзету жөніндегі күш-жігерді ынтамен қолдады.

Гарофалоның қылмыстың "табиғи" анықтамасы

Гарофало ең алдымен қылмыстың «табиғи» анықтамасын формулировкалауға жасаған тырабымен танымал. Классикалық ойшылдар қылмыстың заңдық анықтамасын сынсыз қабылдады; қылмыс – заңның айтқаны. Бұл Гарфалоға (британдық-американдық сызықтық өлшемдер жүйесі сияқты) қылмыстың анықтамасын табиғи нәрсеге (метрлік жүйедегідей, сызықтық өлшемді Жердің шеңберімен байланыстыру сияқты) бекітуді қалаған ретсіз және «ғылыми емес» болып көрінді. Гарофало қылмыстың анықтамасы адам табиғатына негізделуі керек деп санады, яғни, белгілі бір әрекет жалпыға бірдей айыпталып, адалдық (тәуелсіздік, туралық) және қайырымдылық (мұңайту, соғымпаздық) сезімдерін қозғаса, қылмыс деп есептелуі керек. Табиғи қылмыстар өзінен-өзі жаман (mala in se), ал басқа қылмыстар (mala prohibita) заңмен анықталғандықтан ғана жаман. Гарофало жаза қылмысқа сәйкес болуы керек деген классикалық қағиданы қабылдамады, керісінше, ол қылмыскерге сәйкес болуы керек деп сақты. Жақсы позитивист ретінде, ол қылмыскерлердің өз әрекеттерін бақылау мүмкіндігі шектеулі екеніне сенді. Бұл ерік бостандығынан (сонымен қатар, моральдық жауапкершіліктен) бас тарту және жазаны қылмыскерге сәйкес келтіру, әрі қарай емдеу және түзетудің гуманистік және либералдық мақсаттарына бағытталған сот үкіміне әкелуі мүмкін. Алайда, Гарофало үшін сот үкімі кезінде қарастырылатын жалғыз мәселе – қылмыскердің қоғамға қаупі болған, ол қылмыскердің «ерекшеліктері» арқылы бағалануға тиіс еді. «Ерекшеліктер» дегенде Гарофало Ломброзоның стигмаларын емес, қылмыстық мінез-құлыққа түсіретін ерекше сипаттамаларды білдірді. Ол қылмыскерлерді төрт санатқа бөлді, әрқайсысы жазаның әртүрлі түрін білдіреді: «өткір», «импульстік», «кәсіби» және «жергілікті». Қоғамды өте қауіпті қылмыскерлерден қорғау үшін оларды жасаған қылмысына қарамастан, тез арада өлім жазасына кесу керек. Осы тұста Гарофало Ломброзо мен Ферриден ерекшеленді, екеуі де өлім жазасына қарсы болды, бірақ Ломброзо біртіндеп туылған қылмыскерлер үшін және ерекше қатыгез қылмыстар жасағандар үшін оны қабылдады. Алкоголизм мен психикалық ауруларға бейім адамдарды қамтитын импульстік қылмыскерлер түрмеге қамалуы керек. Кәсіби қылмыскерлер – психологиялық тұрғыдан қалыпты адамдар, олар қылмысты жасамас бұрын гедонистік есептеуді қолданады, сондықтан оларды өмір бойы бас бостандығынан айыру немесе теңіздегі жазалау колониясына жіберу арқылы «жою» қажет. «Жергілікті қылмыстар» дегенде Гарофало белгілі бір жерге немесе аймаққа тән қылмыстарды (mala prohibita) білдірді, оларды қылмыскерлерге қатаң жазалар салу арқылы емес, заңдағы өзгерістер арқылы бақылауға алу тиімді.