Кіріспе

Карвон – терпеноидтар деп аталатын химиялық заттар тобының құрамына кіретін зат. Карвон көптеген эфир майларында табиғи түрде кездеседі, бірақ қарақұмық (Carum carvi), жалбыз (Mentha spicata) және шөпшегір (Anethum graveolens) тұқымдарының майларында ең көп мөлшерде болады.

Қолданылуы

Екі карвон да тағам және дәмдеу өнеркәсібінде қолданылады.

Тамақ өнімдері

Карвон – кинза, укроп және жалбыздың дәміне ең көп жауап беретін қосылыс, ол мыңжылдар бойы тағамда қолданылып келеді.

Органикалық синтез

Карвон екі энантиомерлік таза түрінде де қолжетімді әрі арзан, осылайша ол табиғи заттардың асимметриялық толық синтезі үшін тартымды бастапқы материал болып табылады. Мысалы, (S) (+) карвон 1998 жылы терпеноид квассин синтезіне бастау ретінде пайдаланылды.

Стереоизомерлік және иіс

Карвон екі айна бейнелі форманы немесе энантиомерді құрайды: R (−) карвон, жалбыз жапырақтары сияқты тәтті, жаңбырлы иісі бар. Оның айнадағы бейнесі, S (+) карвон, қарақұмық тұқымына ұқсас, қарақұмық сияқты, қарабидайдың ноталарымен дәмді хош иісіне ие. Екі энантиомердің әртүрлі сезілуі, иіс рецепторларының біреуіне екіншісінен гөрі күштірек жауап беруін көрсетеді. Барлық энантиомерлердің иісі ерекшелене бермейді. Сонымен қатар, аскөк маймылдары карвон энантиомерлерін ажырата алатыны анықталды. Ескі мәтіндерде осы екі форма R (−) карвон үшін laevo (l) және S (+) карвон үшін dextro (d) оптикалық айналымдары арқылы да белгіленген. Қазіргі заманғы номенклатурада жүйелі атаулардағы леворотациялық изомерлерді (–) таңбасымен, ал декстроротациялық изомерлерді (+) таңбасымен көрсетеді.

Пайда болуы

S (+) Карвон – қарақұмық тұқымынан (Carum carvi) алынатын майдың негізгі құрамының 60–70% құрайтын маңызды компоненті, ол жылына шамамен 10 тонна көлемінде өндіріледі. Шыршалы мирт (Spearmint) табиғи түрде өндірілетін R (−) карвонның маңызды көзі болып табылады. Дегенмен, коммерциялық қолданыста қолданылатын R (−) карвонның көп бөлігі R (+) лимоненнен синтезделеді. R (−) карвон изомері куромодзи майында да кездеседі. Кейбір майлар, мысалы, имбирь шөп майы, екі энантиомердің қоспасын қамтиды. Көптеген басқа табиғи майлар, мысалы, бұрыш майы, карвонның шамалы мөлшерін қамтиды.

Тарих

Кардамонды ежелгі римдіктер емдік мақсаттарда қолданған. Оны бастапқыда Швейцариялық Карвол деп атаған. Голдшмидт пен Зюрер оны лимоненге байланысты кетон ретінде анықтады, ал құрылымын Георг Вагнер (1849–1903) 1894 жылы толық анықтады.

Дайындық

Декстро түріндегі S (+) карвон қарақұмық майын фракциялық дистилляциялау арқылы дерлік таза күйде алынады. Оны құрамында қамтитын майлардан алынатын лево түріндегі жоғары тазалықтағы R (−) карвонды өндіру үшін әдетте қосымша өңдеу қажет. Бұл сутек сульфидімен қосылыс құрастыру арқылы жүзеге асырылады, одан карвонды этанолдағы калий гидроксидімен өңдеу арқылы қайта жаңартуға болады, содан кейін өнімді бу ағынында дистилляциялау арқылы. Карвон лимоненнен синтетикалық жолмен лимонен нитрозохлориді арқылы дайындалуы мүмкін, ол лимоненді мұздық сірке қышқылында изоамил нитритімен өңдеу арқылы түзіледі. Бұл қосылыс кейін карвоксимге айналады, бұл DMF және изопропанолда қайнату арқылы жүзеге асырылады. Карвоксимді 5% оксаль қышқылымен қайнату карвонды береді. Бұл процедура R (+) лимоненнен R (−) карвонды алуға мүмкіндік береді. d-лимоненнің негізгі қолданылуы S (+) карвонның прекурсоры ретінде болып табылады. Портокал шырыны өндірісіндегі қосалқы өнім – апельсин қабығының көп мөлшерде қолжетімділігі лимоненді арзанға, ал синтетикалық карвонды тиімді бағамен дайындауға жағдай жасайды. Карвонның биосинтезі лимоненді тотықтыру арқылы жүзеге асырылады.

Кішірейту

Карвонның үш қос байланысы бар, оларды тотығуын тоқтатуға болады; тотығуын тоқтату нәтижесі қолданылатын реагенттер мен жағдайларға байланысты.

Метаболизм

Организмде жүргізілген in vivo зерттеулер карвонның екі энантиомерінің де негізінен дигидрокарвон қышқылына, карвон қышқылына және уротерпенолонға айналатынын көрсетеді. (–) Карвеол NADPH арқылы тотығу нәтижесінде шағын мөлшерде түзіледі. (+) Карвон да сол сияқты (+) карвеолға айналады. Бұл процесс негізінен бауырда жүзеге асады және цитохром P450 оксидазасы мен (+) транс-карвеол дегидрогеназасын қатыстырады.