Кіріспе

Қалааралық жолаушылар теміржол көлігі

Қалааралық теміржол қызметтері – қалаларды қашықтығы ұзақ болатын экспресс пойыздар арқылы байланыстыратын қызметтер. Бұл қызметтер бір қала ішіндегі қашықтығы қысқа жолаушылар пойыздарына да, барлық стансаларда тоқтап, тек жергілікті сапарларды жүзеге асыратын баяу аймақтық пойыздарға да жатпайды. Қалааралық пойыз әдетте ұзақ қашықтыққа арналған, аялдамалары шектеулі және жол жүргіштерге қолайлы вагондары бар экспресс пойыз болып табылады. Қалааралық теміржол кейде халықаралық қызметтер ұсынады. Бұл, әсіресе Еуропада кең таралған, себебі континенттегі 50 ел 10,180,000 шаршы шақырым (3,930,000 шаршы миль) аумақты алып жатыр. Eurostar және EuroCity осыған мысалдар. Көптеген еуропалық елдерде InterCity немесе Inter City сөздері жылдамдық және жайлылықтың белгілі бір талаптарына сай келетін, белгілі бір интервалмен және салыстырмалы түрде ұзақ қашықтыққа жүретін пойыз қызметтерінің желісіне ресми бренд атауы ретінде қолданылады. Бұл терминді пайдалану 1960 жылдары Ұлыбританияда пайда болды және одан кейін көп елдерде қолданысқа енді.

Жылдамдық

Қалааралық теміржол желілерінің жылдамдығы әртүрлі, таулы жерлерде немесе нашар дамыған учаскелерде баяу жылдамдықтан, ал жаңадан салынған немесе жақсартылған учаскелерде жоғары жылдамдыққа дейін жетеді. Сондықтан, қалааралық теміржол жоғары жылдамдықты немесе аса жоғары жылдамдықты теміржол санатына жатуы мүмкін, ал жатпауы да мүмкін. Бәсекеге қабілетті болу үшін қалааралық теміржол қызметінің орташа жылдамдығы автомобиль, автобус және басқа көлік түрлерінен жоғары болуы тиіс.

Қытай

Қытай темір жолымен жүретін пойыздар Қытай Халық Республикасының дерлік барлық қалалары мен елді мекендерін байланыстырады, оның ішінде Пекин, Гуанчжоу, Шанхай, Шэньчжэнь және Сиань қалалары да бар. Шэньчжэньден бастап Гонконгтағы Коулунға дейін де қатынайды. Жаңа жоғары жылдамдықты желілер құрылыс салып жатыр, ал көптеген дәстүрлі желілер де жаңартылуда. Қазіргі таңда Қытайда жеті жоғары жылдамдықты қалааралық бағыт бар, ал тағы 21 бағытты салу жоспарлануда. Олар көбінесе параллель жүретін жоғары жылдамдықты теміржол бағыттарынан тәуелсіз жұмыс істейді.

Жапония

Жапонияда жалпы "Japan Railways Group" немесе жай ғана "JR" деп аталатын алты негізгі аймақтық жолаушылар теміржол компаниясы бар. Бес JR компаниясы өте жылдам және жиі жүретін Шинкансен желілерінде "оқ пойыздарын" (bullet trains) пайдаланады, бұл желілер Токио, Йокогама, Нагоя, Киото, Осака, Хиросима, Фукуока және тағы да көптеген ірі қалаларды байланыстырады. Көптеген басқа қалалар 1067 мм ендік теміржол желілеріндегі JR-дің қалааралық экспресс пойыздарымен қамтылған. Ірі қалаларға әр сағат сайын немесе одан да жиі кететін ыңғайлы пойыз қатынасы бар. JR тобынан басқа, Жапонияда Кинтецу, Мэйтецу, Тобу темір жолы және Одакую электр темір жолы сияқты ірі жеке теміржол операторлары бар, олар "экспресс" қалааралық қызметтерін жүзеге асырады.

Тайвань

Тайвань жағалауы Тайвань теміржол басқармасының жиі қалааралық пойыз қызметімен байланысты. 2007 жылы ашылған Тайвань жоғары жылдамдықты темір жолы ең көп халқы бар батыс жағалау бойындағы бағытты қамтиды. Қытай: 對號列車.

Чу куан экспресі (莒光號) және Цзе чиан лимитті экспресі (自強號) бар.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореядағы дерлік барлық ірі қалалар мен қалалар теміржол арқылы байланысқан, оны Korail басқарады. ITX Saemaeul жапондық шектеулі экспресс немесе неміс Intercity сияқты басты теміржол желілерінде жүзеді. Сондай-ақ, Мугунхва хо – неміс аймақтық экспресі сияқты ең көп таралған және ең танымал қалааралық пойыз түрі. Бұған қоса, Сеул мен Пусан француздық TGV технологиясымен салынған KTX деп аталатын жоғары жылдамдықты теміржолмен байланыстырылған.

Үндістан

Үндістанның қалааралық пойыздарын Үндістан темір жолы басқарады. Өте көп теміржол бағыттары мен 7308 станциясы бар Үндістан теміржол желісі әлемдегі үшінші ірі желі (Ресей мен Қытайдан кейін) және жолаушылар тасымалы көлемі бойынша әлемдегі ең ірісі болып табылады. "Ванде-Бхарат" экспресі, "Гатиман" экспресі, "Тежас" экспресі, "Тежас-Радждани" экспресі, "Радждани" экспресі, "Шатабди" экспресі, "Жан-Шатабди" экспресі және "Дюронто" экспресі – Үндістандағы ең жылдам қалааралық бағдарлар. Олардың ішінде "Ванде-Бхарат" ең жылдамы. Ұзақ қашықтыққа жасалатын сапарларға көбінесе алдын ала брондау қажет, бірақ кейбір пойыздарда броньсыз саяхаттауға рұқсат етіледі.

Қазақстан

Камбоджада Пномпеньден Сиануквилге бір ғана пойыз қызметі бар, ол Доун Каев (Такео) және Кампот қалаларында тоқтайды.

Индонезия

Индонезияда PT Kereta Api көптеген қалаларда, әсіресе Явада қалааралық қызметтер көрсетеді. Қалааралық пойыздар Индонезияның ірі қалаларына, мысалы Джакарта, Бандунг, Семаранг, Йогьякарта, Суракарта, Сурабая, Медан, Паданг және Палембанг қалаларына қатынайды. Джакарта агломерациясында (немесе Джабодетабек) KRL Джаботабек қалааралық және қала ішіндегі жолдарды пайдаланады. Қазіргі уақытта Батыс Явадағы Джакарта мен Бандунг қалалары арасында жоғары жылдамдықты теміржол құрылысы жүріп жатыр, ол саяхат уақытын қысқартуға және жол ағлағын азайтуға бағытталған.

Лаос

Соңғы жылдары Қытай қаржыландыратын жоғары жылдамдықты темір жол желісінің құрылысы басталды, ол Ботен-Вьентьян темір жолы деп аталады, көбінесе Қытай-Лаос темір жолы деп танылады. Толық электрлендірілген, жоғары жылдамдықты темір жол желісі, бұл Қытайды Оңтүстік-Шығыс Азияның қалған бөлігімен байланыстырудың ұзақ мерзімді мақсатының бір бөлігі болып табылады. Желі Қытай-Лаос шекарасына жақын орналасқан Ботеннен Лаос астанасы Вьентьянға дейін CRRC жоғары жылдамдықты ЭВМ пойыздарын пайдаланады.

Малайзия

Keretapi Tanah Melayu (Малай темір жолдары) Малайзия түбегі мен Сингапур бойымен KTM Intercity деп аталатын локомотивпен тартқызылатын экспресс пойыздарын іске қосады. Малайзия мен Таиланд шекарасында Таиланд мемлекеттік темір жолының пойыздарымен байланыс мүмкіндігі бар. KTM Intercity пойыздары дизельмен жұмыс істейді және 1000 мм енді бір рельстік жүйеде жүреді. Темір жол желісі біртіндеп екі еселеніп, электрлендірілуде. Аяқталған Орталықтан Солтүстікке дейінгі учаскеде (шекара) KTM жоғары жылдамдықты электр поезддер қызметін (ETS) ұсынады.

Филиппин

2020 жылдың ақпан айына дейін Филиппин ұлттық теміржолдарында тұрақты қалааралық теміржол қызметі болған жоқ, бірақ агенттік жаңа теміржол желілерін қайта құруды жоспарлап отыр. 1970 жылдарға дейін Лусон аралында салыстырмалы түрде кең таралған тар теміржол желісі болды, бірақ үкіметтің тас жол құрылысына басымдық беруі және бірнеше табиғи апаттардың салдары қалааралық теміржол қызметтерінің тоқырауына және көптеген қызметтердің тоқтатылуына әкелді. 2000 жылдарға дейін PNR-де екі қалааралық теміржол қызметі болды: «Бикол Экспресі» және «Майон Лимитед». «Бикол Экспресі» Маниладан шығып, Манила, Пасай, Мунтинлупа қалалары мен Лагуна, Кесон және Камаринс-Сур провинциялары арқылы өтіп, Нагаға жетеді. Сапар 10 сағатқа созылады, яғни 600 минут. «Майон Лимитед» Минола мен Лигао қалаларын 10,5 сағатта байланыстырады. Алайда, қазіргі уақытта, 2022 жылы сәтті іске қосылған Солтүстік-Оңтүстік қалалық теміржолы 2023 жылға дейін құрылыс жұмыстарын аяқтауға тиіс. Болашақта Филиппинде жаңа теміржол салу жоспарлануда.

Тайланд

Таиландта Бангкоктен сәулелене тараған кең өлшемді қалааралық теміржол желісі бар, ол жыл сайын шамамен 60 миллион жолаушыны тасымалдайды. Бангкокты Нахон-Ратчасимамен байланыстыру үшін арналған жоғары жылдамдықты теміржол құрылысы жүргізілуде.

Вьетнам

Вьетнамдағы пойыздар, Вьетнам темір жолдары басқаруымен, Ханой, Хуэ, Дананг, Нячанг және Хошимин қалаларын байланыстырады.

Израиль

Израиль темір жолдары Израильдің Тель-Авив, Иерусалим, Беер-Шева және Хайфа қалаларындағы төрт ірі мегаполис арасында қалааралық қатынастарды жүзеге асырады. Дегенмен, Израильдің кішкентай аумағына байланысты, темір жол қызметтерінің көп бөлігі қала маңындағы үлгіде жұмыс істейді, ірі қалалық орталықтар арасындағы станцияларда көптеген қысқа тоқталымдар жасалады.

Батыс және Орталық Еуропа

Еуропада қалааралық ұзақ қашықтық пойыздары InterCity (көбінесе IC) брендімен жұмыс істейді. InterCity (немесе бастапқыда "Inter City" демекші) алғаш рет 1966 жылы Британдық теміржолы Батыс жағалау магистралінің басым бөлігін электрлендіруді іске қосу үшін бренд ретінде ойластырылған. Бұл Лондон мен Манчестер, Бирмингем және Ливерпуль қалалары арасында жаңа экспресс қызметтерін ұсынды. Кейіннен 1980-ші жылдары ол Британдық теміржолының жаңа бизнес салаларының біріне айналды және Ұлыбританиядағы негізгі жолаушылар бағыттарының барлық желісін сипаттау үшін қолданылды, бірақ жекешелендіруден кейін ресми қолданыстан шықты. Британдық теміржолының 43-сыныпты (HST) пойыздарының енгізілуі InterCity брендінің 1970-ші жылдары танымал болуына көмектесті. Еуропадағы халықаралық экспресс пойыздарының негізгі желісі EuroCity деп аталады, дегенмен кейбір InterCity пойыздары да мемлекеттік шекарадан өтеді. Жоғары жылдамдықты теміржолдарда аялдамалар салыстырмалы түрде аз. Германияның жоғары жылдамдықты пойыз қызметі InterCityExpress деп аталды, бұл оның бұрынғы InterCity пойыздарынан дамығанын көрсетеді. Басқа жоғары жылдамдықты желілерге TGV (Франция), AVE (Испания), Treno Alta Velocità (Италия), Eurostar (Ұлыбритания–Франция және Бельгия), Thalys (Нидерланды–Бельгия–Германия және Франция), Lyria (Франция–Швейцария) және Railjet (Германия–Австрия–Чехия/Венгрия) жатады. Ұлыбританияда қалааралық теміржол байланыстарын қазір бірқатар жеке компаниялар, сондай-ақ Avanti West Coast, LNER, EMR, CrossCountry, TransPennine Express, Greater Anglia және GWR сияқты мемлекеттік теміржолдар басқарады. Ирландияның қалааралық теміржол желісін Iarnród Éireann, ал Солтүстік Ирландияның желісін Northern Ireland Railways басқарады.

Польша

Польша мемлекеттік темір жолдары (PKP) – мемлекеттік корпоративтік топ, теміржол қызметтерін ұсынатын негізгі мекеме. PKP тобы Польшадағы теміржол қызметтерінде теңдесі жоқ дерлік монополияға ие, себебі ол ұлттық үкімет тарапынан қолдауға және ішінара қаржыландыруға ие. 2018 жылдан бастап Польша теміржол желісінде шетелдік қызметтер жұмыс істейді. Оларға Батыс және Шығыс Еуропа бағыттарындағы, соның ішінде EN 440/441 рейсімен Берлиннен Варшава арқылы Мәскеуге қатынайтын, Ресей темір жол компаниясының Talgo пойызбен жүретін EuroCity және EuroNight пойыздары кіреді. 2019 жылы Венадан Берлинге Острава (CZ) және Вроцлав (PL) арқылы өтетін жаңа түнгі пойыз қызмет көрсетуді бастады.

Ресей

Ресейдің барлық кең аумағында тығыз қашықтықтағы теміржол желісі бар, ең ұзыны және ең танымал – Мәскеуден Владивостокқа дейінгі Транссибір темір жолы. Екі-үш күнге созылатын ұзақ сапарлар көптеп кездеседі. Жылдамдық салыстырмалы түрде төмен: пойыздардың орташа жылдамдығы шамамен .

Канада

Канаданың қалааралық пойыздарын негізінен Via Rail басқарады, ол Канаданың мемлекеттік корпорациясы болып табылады және Канадада қалааралық жолаушылар теміржол қызметін жүргізуге уәкілеттік алған. Оның қызметтерінің көп бөлігі Онтарио және Квебек провинцияларын аралайтын, елдің ең көп халқы тұратын бөлігі – Квебек қаласы – Виндзор дәлізіндегі ірі қалаларды байланыстырады. Сонымен қатар, «Канада» және «Океан» желілері арқылы Канаданың батыс жағына және Маритимдерге қашықтығы ұзақ пойыздар, ал Канаданың шалғай аймақтарына кішкентай пойыздар қатынайды. АҚШ сияқты, Канадада 1970 жылдарға дейін қалааралық теміржол желісі кеңірек болды; Калгари және Регина сияқты ірі қалалардың кейбіреулерінде қазіргі Via Rail желісіне қосылыс жоқ, ал Квебек қаласы – Виндзор дәлізінен тыс жолаушылар теміржолын пайдалану жиі емес және туризм нарығына бағытталған. Amtrak және Via Rail бірлесіп жүргізетін халықаралық пойыздар Нью-Йорк пен Торонтоны байланыстырады. Amtrak сонымен қатар Нью-Йорк пен Монреаль арасындағы «Адирондак» және Ванкувер мен Сиэтлді байланыстыратын «Amtrak Cascades» қызметін ұсынады. Сонымен қатар, «Уайт-Пасс және Юкон» жолы Скагвей мен Уайтхорсты оқшауланған солтүстік бағытпен байланыстырады. Басқа қалааралық жолаушылар теміржол операторларына Онтарионың солтүстік бөлігіндегі Кокрайн мен Мусони арасында жолаушылар тасымалын жүзеге асыратын «Онтарионың солтүстік теміржолы», сондай-ақ Батыс Канадада теміржол турларын ұйымдастыратын «Роял Канада Пасифик» және «Роки Маунтайнер» сияқты сәнді пойыз операторлары кіреді.

Мексика

Мексикада 2001 жылдың маусым айында федералды үкімет қалааралық жолаушылар пойыздарының басым бөлігін тоқтатты. Ferromex үш бағыт бойынша пойыз қатынасын жүзеге асырады: Чиуауа қаласынан Лос-Мочиске, Торреоннан Фелипе Пескадорға және Гвадалахарадан Аматитанға дейін. Мексика президенті Энрике Пенья Ньето қалааралық пойыз жобаларын ұсынды, оның ішінде Мексика қаласынан Толукаға дейінгі (құрылысы 2014 жылдың 7 шілдесінде басталды), Юкатаннан Ривьера-Маяға дейінгі «Peninsular» пойызы және Пуэбладан Тлаксалаға және Мексика қаласына дейінгі, болашақта Гвадалахараға дейін кеңейтілуі жоспарланған «Мексика – Керетаро» жоғары жылдамдықты пойызы бар. Соңғы жылдары жолаушылар пойыздары қайта жанданып, Юкатан түбегін кесіп өтетін туристік бағытталған «Tren Maya» маршрутының құрылысы жүруде.

Америка Құрама Штаттары

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында АҚШ-та қалааралық теміржолдардың тығыз жүйесі болған. Солтүстік Америкада жолаушылар теміржолдарының төмендеуінен кейін 1960 жылдары қалааралық желілер күрт азайды және бүгінде ұлттық жүйе бұрынғыдан гөрі әлдеқайда сирек. Ең көп пайдаланылатын бағыттар, ең көп жолаушылар санымен және кестелік жиілігімен, Америка Құрама Штаттарының солтүстік-шығысында, Amtrak-тың Солтүстік-шығыс дәлізінде орналасқан. АҚШ-тағы қоғамдық көлікті пайдаланатын әрбір үш адамның бірі және елдегі теміржолмен жүретін екі үшін бір бөлігі Нью-Йорк қаласында тұрады. АҚШ-тағы ең көп жолаушы тасымалдайтын екі теміржол станциясы – Пенн станциясы мен Гранд-Сентрал терминалы, екеуі де Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданында орналасқан. Солтүстік-шығыс, Солтүстік-батыс, Калифорния және Чикаго қалалық аймағынан тыс жерлердегі жолаушылар теміржолдары сирек кездеседі және Еуропа мен Жапониядағы желілермен салыстырғанда аз қолданылады. АҚШ-тың көп бөлігіндегі жолаушылар желілерін квазимемлекеттік корпорация Amtrak басқарады. Аляскадағы Alaska Railroad, сондай-ақ мемлекеттік меншікте, жолаушылар пойыздарын іске қосады, ал Флоридада жекеменшік Brightline теміржол қызметі жұмыс істейді. Калифорниядағы жоғары жылдамдықты теміржол жүйесінің құрылысы 2015 жылы басталды және Калифорниядағы маңызды жұмыс орындарын байланыстыруды мақсат етеді. Жеке сектордың дамуы үшін бүкіл ел бойынша бірнеше жаңа теміржол дәліздері анықталды. Оларға Лас-Вегастан Лос-Анджелеске дейінгі Brightline West дәлізі, Техас штатының Даллас және Хьюстон қалалары арасындағы Texas Central Railway және басқалары кіреді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда қазіргі уақытта қалааралық деп саналатын үш алыс қашықтықтан жолаушылар тасымалы қызметі бар: Coastal Pacific, Northern Explorer және TranzAlpine. Олардың төменгі орташа жылдамдығы, әсіресе Солтүстік аралдың орталық бөлігіндегі Солтүстік аралдың Басты магистраліндегі көптеген өткір бұрылыстар мен тік еңістерге байланысты, қиын-қыстау жерлермен өтумен шектеледі. Осы жылдамдықтарды, сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы теміржол көлігінің жүк тасымалына басымдық берілуін ескере отырып, бұл жолаушылар қызметтері негізінен туристік нарыққа қызмет етеді, бұл Австралиядағы алыс қашықтыққа жүретін бағыттарға ұқсас. Басқа қолданыстағы жолаушылар тасымалы қызметтеріне Capital Connection, Te Huia және Wairarapa Connection кіреді. ХХ ғасырдың ортасына дейін болған аймақтық және алыс қашықтыққа жүретін теміржол желісінің көп бөлігі қазір әуе және автобус тасымалымен алмастырылды.

Оңтүстік Америка

Оңтүстік Американың бірнеше елі бір кезде халықаралық пойыз қызметтері арқылы байланысты болған, бірақ бүгінде Аргентина мен Чилиден басқалары дерлік тоқтатылған. Континенттегі көптеген үкіметтер 20 ғасырдың ортасынан бері жолдар мен автомобиль көлігіне басымдық беріп келеді.

Аргентина

Аргентинада Operadora Ferroviaria Sociedad del Estado басқаратын бірнеше бағыттар бойынша қалааралық қатынастар бар. Аргентинадағы теміржол көлігі қайта жандануда, себебі үкімет ірі қалалар арасында ұзақ қашықтыққа жолаушы тасымалдауды қайта орнатуды көздеп отыр.

Боливия

Боливияда қалааралық пойыз қызметтерін екі теміржол компаниясы – Шығыс және Батыс жүзеге асырады. Батыс желісі Оруродан Тюпизаға күн сайын, эспрессо (жол тасымалы жылдам) және УараВара (жол тасымалы баяу) пойыздарымен қатынайды. Шығыс теміржол торабы – Санта-Крус-де-ла-Сьерра қаласы, ол Пуэрто-Суарес және Вилламонтес қалаларымен, сондай-ақ Бразилия және Аргентинаға халықаралық бағыттармен байланысады.

Бразилия

Бразилияның қалааралық тасымалдары екі бағыт бойынша жүзеге асырылады, бірі – Виториядан Бело-Оризонтеге (Витория Минас темір жолы), екіншісі – Парауапебастан Сан-Луиске. Сан-Паулу штатының үкіметі Сан-Паулудан Америкаға үшінші тасымал қызметін ұсынды.

Чили

Чилиде Сантьягоны Чиланға және кейде Темукоға байланыстыратын қалааралық қызметтер бар, оларды Empresa de los Ferrocarriles del Estado жүзеге асырады. Чилидегі (және Оңтүстік Америкадағы) ең жылдам TerraSur, шамамен .