Кіріспе

Түрік романисі, ақын, академик және саясаткер Ахмет Хамди Танпинар (23 маусым 1901 – 24 қаңтар 1962) – түрік ақыны, романист, әдебиеттанушы және эссеші, түрік әдебиетіндегі модернизмнің ең маңызды өкілдерінің бірі саналады. Әдеби және академиялық қызметінен бөлек, Танпинар 1944-1946 жылдары Түркия Парламентінің депутаты болды.

Ерте өмір және білім

Танпинар 1901 жылғы 23 маусымда Стамбулда үш баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Оның әкесі, Хөсейін Фикри Эфенди судья болған. Хөсейін Фикри Эфенди грузин тегінен шыққан, оның отбасы Мачахель қаласынан бастау алған. Танпинардың анасы, Несиме Бахрие Ханым, 1915 жылы Мосулда, Танпинар он үш жасқа толғанда, тифтен қайтыс болды. Әкесінің қызметі жиі көшіп-қонуды талап еткендіктен, Танпинар білімін бірнеше қалада, оның ішінде Стамбул, Синоп, Сирт, Киркук және Анталияда жалғастырды. Ветеринариялық колледжді тастағаннан кейін, ол Стамбул университетінің әдебиет факультетінде оқуын жалғастырды және 1923 жылы бітірді. Университетте оқып жүргенде Танпинарға Яхья Кемал ұстаздық етті, оның көзқарастары шәкіртінің интеллектуалдық дамуына және эстетика, әдебиет, түрік тарихы мен мәдениеті туралы ойларына терең ықпал етті. 1921-1923 жылдар аралығында Танпинар Яхья Кемал құрған "Дерга" әдеби журналында 11 өлең жариялады. Ол 1923 жылы Стамбул университетінде Şeyhî-нің "Хүсрев ү Ширин" атты 15 ғасырдағы маснавиы туралы диссертациясын қорғап бітірді, бұл маснави кейде "Ферхад ү Ширин" деп аталып, келесі кезеңдерде әртүрлі ақындармен жиі қайта жазылған.

Кейінгі өмірі мен еңбектері

Мектепті бітірген соң, Танпинар мұғалімдікке кірісті. Білім беру жолында ол Эрзурум (1923–24), Конья, Анкара, Стамбул қалаларындағы жоғары мектептерде, Гази білім беру институтында және Көркемсурет академиясында сабақ берді. Көркемсурет академиясында әдебиетті оқытумен қатар, Танпинар өнер эстетикасы, өнер тарихы және мифология салалары бойынша лекциялар оқыды (1932–39). Педагог ретінде ол 1930 жылдары ұлттық мектеп бағдарламаларынан Танзиматтан бұрынғы әдебиетті алып тастауды ұсынғаннан кейін пікірталас пен белгілі бір дау тудырды. 1939 жылы докторлық диссертациясын қорғамағанмен, білім министрі Хасан Әли Юджел Танпинарды Стамбул университетінің әдебиет факультетіндегі жаңа құрылған XIX ғасыр түрік әдебиеті кафедрасына, Жаңа түрік әдебиетінің профессоры қызметіне тағайындады және Танзиматтан кейінгі түрік әдебиетінің тарихын жазу міндетін тапсырды. Ол бұл зерттеуін 1949 жылы XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi деген атпен жариялады. Сондай-ақ, ол Yedigün сияқты бірнеше басылымға материалдар жазды. 1940 жылдар Танпинар үшін өнімді кезең болды. 1946 жылы «Бес қала» (Erzurum, Konya, Istanbul, Bursa және Ankara қалалары туралы эсселер жинағы) жарық көрді, ал 1944 жылы оның алғашқы романы «Махур Бесте» жарияланды. 1949 жылы «Хузур» (ағылшын тілінде «Ақыл тыныштығында» деп аударылған) және 1950 жылы «Сәхненің сыртындағылар» романдары шықты. Бұл үш роман бірге трилогияны құрайды. 1953 жылы ол алты ай бойы Еуропаға сапар шегіп, Франция, Бельгия, Голландия, Англия, Испания және Италия сияқты көптеген елдерді аралады. 1954 жылы Танпинар «Сааттарды реттеу институты» атты кітабын жариялады. Кітапта Түркияның қазіргі қоғамға өтуі және ескі құндылықтардан (кейде ақылдан) айырылуы сияқты мәселелер, көбінесе абсурдты және сарказмды стильде, көптеген символдық бейнелерді пайдалана отырып зерттеледі. 1961 жылы, өлімінен бір жыл бұрын, оның өмірінде жарық көрген 74 өлеңнің 37-сінен тұратын «Шиирлер» (Өлеңдер) жинағы жарық көрді. Ғалымдар оның «модернизмге жолын» сол жылы Анталиядағы балаға жазған хатынан бастаған.

Саяси мансап

1944-1946 жылдар аралығында Танпинар Түркия Ұлы Ұлттық Ассамблеясына Қаһарманамраш (бұрынғы Марас) өкілі ретінде сайланды. Ол сол кезде парламенттегі жалғыз партия – Республикалық халық партиясының мүшесі болды.

Ағылшын тіліндегі библиография

Бейбіт міндет (Хузур, сериалдық роман, 1948), аударған Ердағ Гөкнар (Архипелаг кітаптары, 2008). (Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы Истанбул халқының тарихы)
Уақытты реттеу институты (Saatleri Ayarlama Enstitüsü, сериалдық роман, 1954), аударған Эндер Гюрель (Түркі татар баспасы, 2001). Александр Дау және Морин Фрили аударған (31 желтоқсан 2013)
Таныпнардың бес қаласы (Beș Șehir, 1946), аударған Рут Кристи (Антем Пресс, 2018)