Кіріспе

Гүлді өсімдіктер тұқымдасы

Commelinaceae – гүлді өсімдіктер тұқымдасы. Күнбағыс тұқымдасы немесе жәндіктер тұқымдасы деп те аталады. Бұл Commelinales қатарындағы бес тұқымдастың бірі және олардың ішіндегі ең ірісі, 41 туысқа жататын шамамен 731 түрі бар. Белгілі туыстарға Коммелина (күнгі гүлдер) және Традискантия (жәндіктер) жатады. Тұқымдас Ескі және Жаңа тропиктерде кең таралған, кейбір туыстар екеуінде де кездеседі. Гүл мен гүлшоғыры морфологиясының әртүрлілігі гүлді өсімдіктер арасында ерекше жоғары саналады. Бұл тұқымдасты көптеген таксономистер мойындаған. 2009 жылғы APG III жүйесі (1998 жылғы APG жүйесінен өзгеше емес) осы тұқымдасты мойындайды және оны монокотиледондардағы commelinids кладындағы Commelinales қатарына жатқызады. Тұқымдасқа жүздеген шөптесін өсімдік түрлері кіреді. Көптеген түрлері әсемдік үшін өсіріледі. Бұл өсімдіктердің сабақтары әдетте жақсы жетілген, көбінесе түйіндерінде ісіңкі болады. Гүлдер көбінесе қысқа өмір сүреді, бір күн немесе одан да аз уақыт гүлдеп тұрады. Commelinaceae гүлдері эфемерлі, нектары жоқ және тозаңдаушыларға тозаңды ғана ұсынады. Көптеген түрлері гермафродит, яғни әр гүлде еркек және әйел мүшелері болады, немесе андромоноэциоз, яғни бір өсімдікте екі жынысты және еркек гүлдер кездеседі. Гүлдік диморфизм гүл сабағының (pedicel) ұзындығы, жіпшесінің (filament) ұзындығы және/немесе қисықтығы, немесе тораптың (stamen) саны және/немесе орнының өзгеруімен бірге жүруі мүмкін. Түрлердің гүлдену маусымы белгілі, бірақ жергілікті қоршаған орта факторлары дәл уақытқа, кейде айтарлықтай әсер етеді. Түрлер күннің белгілі бір уақытында гүлдейді, бұл кезеңдер жақсы анықталғандықтан, түрлердің өндірістік оқшаулануы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір түрлерде еркек және екі жынысты гүлдердің ашылу уақыты әртүрлі болады. Commelinaceae гүлдері тозаңдаушыларды алдап, оларға көбірек сыйлық сыйлайтындай көрінеді, бірақ шындығында ондай сыйлық жоқ. Бұл сары түктер немесе тозаңға ұқсайтын кең торап жалғаулары сияқты әртүрлі бейімделулер арқылы жүзеге асырылады, немесе тозаң жоқ, бірақ құнарлы тораптар сияқты көрінетін торапшалар (staminodes) арқылы.

Сипаттама

Commelinaceae тұқымдасына жататын өсімдіктер көбінесе көп жылдық, бірақ олардың аз бөлігі бір жылдық болып келеді. Cochliostema тұқымдасына жататын өсімдіктерден басқа, барлығы жерде өседі, ал Cochliostema – эпифиттер. Өсімдіктер әдетте тік немесе өрмелеп өсетін, бірақ көтеріңкі болатын түрінде болады, көбінесе түйіндерде немесе тамырсабақтар арқылы тамырланып көбейеді. Кейбіреулері тамыршаларға ие, ал Streptolirion, Aetheolirion және Spatholirion тұқымдастарының кейбір түрлері қырылдап өседі. Тамырлары талшықты немесе түйірлі болады. Жапырақтарының негізіндегі қабықшалары сабақты қоршап тұрады, бұл шөптердің жапырақтарына ұқсас, бірақ қабықшалары жабық және лигуласы жоқ. Жапырақтары сабақта кезектесіп орналасқан, екі қатарлы немесе спиральді түрде болуы мүмкін. Жапырақ жапырақтары қарапайым және шеттері тік (яғни, тістері немесе бөліктері жоқ), кейде түбіне қарай тартылып, көбінесе шырынды болады. Жапырақтардың бүршіктен ашылуы – тұқымның ерекше белгісі: бұл инволют деп аталады, ол жапырақ табанының шеттері алғаш пайда болғанда ішке қарай оралады дегенді білдіреді. Дегенмен, кейбір топтар суперволют немесе конволют болып табылады. Төменде пластид гені rbcL-дің ДНК тізбектеріне негізделген Commelinaceae тұқымдасының көптеген түрлерінің филогенетикалық ағашы (эволюциялық ағашы) келтірілген.

Көрсетілген барлық кладтар 80% немесе одан да жоғары бутстрап қолдауына ие.