Кіріспе

Солтүстік Македониядағы Шығыс православие шіркеуі

Македониялық православие шіркеуі – Охрид архиепископиясы (MOC AO; ), немесе жай ғана Македониялық православие шіркеуі (MOC) немесе Охрид архиепископиясы (AO), Солтүстік Македониядағы автокефальді Шығыс православие шіркеуі. Македониялық православие шіркеуі Солтүстік Македония аумағындағы шіркеулік билікті жүзеге асыруды талап етеді және македониялық диаспорада да өкілдік етіледі. Македониялық православие шіркеуінің басшысы – Скопье митрополиті және Охрид және Македония архиепискобы Стефан Вельяновский. 1959 жылы Сербия Православие шіркеуінің Киелі Синоды Македониялық православие шіркеуіне сол кездегі Македония Социалистік Республикасында автономия мәртебесін берді, бұл тарихи Охрид архиепископтығының қайта жаңғыртуы болды. Содан бері Македониялық шіркеу 55 жыл бойы барлық негізгі Шығыс православие шіркеулері тарапынан мойындалмады. Македониялық православие шіркеуі 2022 жылы ресми түрде негізгі Шығыс православие қауымдастығына қайта қосылды. 2022 жылдың 9 мамырында Экуменикалық Патриархат MOC-ты қауымға қабылдап, Солтүстік Македонияны канондық аумақ ретінде мойындады. Сол жылдың 16 мамырында серб және македониялық шіркеулер арасындағы алауыздық аяқталды, серб шіркеуі MOC-ты 1959 жылғы мәртебесіне сәйкес серб шіркеуінің автономды бөлігі ретінде қайта қалпына келтіргенін мәлімдеді. 24 мамырда Сербия Православие шіркеуі (SOC) MOC-тың автокефалиясын мойындағанын жариялады. 2022 жылдың маусым айында Сербия Православие шіркеуі ресми түрде MOC-қа автокефалия мәртебесін берді, ал Экуменикалық Патриархат MOC-ты заңды автокефальді шіркеу ретінде ресми түрде мойындады. 22 маусымда Болгария Православие шіркеуі MOC-пен қарым-қатынасын жаңартты.

Өмірбаян

Бірінші Болгария империясының құлдырауынан кейін Византия императоры Василий II Болгария православие шіркеуінің автокефалия мәртебесін мойындады және оның шекараларын, епархияларын, мүлігін және басқа да артықшылықтарын белгіледі. Архиепископтық Болгарияның византиялық темесінде Охрид қаласында орналасты және 1019 жылы автокефалиялы Болгария патриархатының мәртебесін төмендету және оны Константинополь патриархатының қарамағына бағындыру арқылы құрылды. 1767 жылы Охрид архиепископтығы Осман билігімен жойылды және Константинопольдің Экуменикалық патриархатына қосылды. Болгария ұлттық ояну кезінде Осман Македониясында грек патриархатынан бөлек болгар шіркеуін қайта құруға күш-жігер жұмсалды және 1870 жылы Болгария экзархаты құрылды. 1874 жылы Скопье және Охрид епархияларының христиан халқы экзархатқа қосылуды мақұлдады, ал Болгария экзархаты Македония аймағының көп бөлігін бақылауға алды. Әсіресе Теодосий Скопьелік, Охрид архиепископтығын қайта жаңғыртуға сәтсіз әрекеттер жасады. 1913 жылы Вардар Македониясы Сербияға қосылғаннан кейін Болгария экзархатының бірнеше епархиясы Сербия православие шіркеуімен күштеп басып алынды. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде аймақты Болгария басып алғанда, жергілікті епархиялар уақытша Болгария экзархатының бақылауына өтті. Македония дін қызметкерлерінің алғашқы заманауи жиналысы 1943 жылы Охрид маңындағы Издеглавье ауылында өтті. 1944 жылдың қазан айында Македония православие шіркеуін ұйымдастыру жөніндегі бастамалық кеңес ресми түрде құрылды. Оқиғалардың кейінгі тізбегі Сербия православие шіркеуі мен, ішінара, Сербия үкіметі бір жағынан, ал Македония үкіметінің қолдауымен MOC екінші жағынан қатысқан өзара айыптаулар мен инциденттердің шеңберіне айналды. Македония тарапы Жованды сатқын және сербтік құрылыс деп санады. Жован өзінің шіркеуіне қарсы жаңа мемлекеттік қолдаумен жүргізілген бұқаралық ақпарат құралдарының науқанына наразылық білдірді. Үкімет оның ұйымын тіркеуден бас тартты және оған қарсы қылмыстық іс қозғады. Ол тұтқындалды, епископтық қызметінен алынды, елден қуылды, кейін 18 айға бас бостандығынан айырылды және «өте шектеулі келу құқығымен» түрмеге жабылды. Өз кезегінде Сербия шіркеуі Македония делегациясына 2 тамыздағы Илинден (әдеби мағынасында – Әлиас күні) ұлттық мейрамын тойлаудың дәстүрлі орны және ASNOM-ның бірінші сессиясы өткен Прохор Пчиньский монастырына кіруге тыйым салды. Македония шекара полициясы серб дін қызметкерлерінің діни киіммен елге кіруіне жиі кедергі келтірді. 2009 жылдың 12 қарашасында Македония православие шіркеуі өзінің ресми атына «Охрид архиепископтығы» деген атауды қосты және өзінің елтаңбасы мен туын өзгертті. Бұл атау өзгертуі MOC-тің Охрид архиепископтығының мұрагері екенін жариялау мақсатын көздеді.

Танылу шаралары

2017 жылдың қарашасында Болгарияның Ұлттық теледидары МОК-тің Болгария Православ шіркеуінің Киелі Синодына жіберген хаттың мазмұнын жариялады. Хатқа архиепископ Стефан Вельяновский қол қойған. Хатта мынадай сөздер келтірілген: «Болгария Православ патриархаты, православиелік шіркеудің бірлігін және рухани және пастырлық қажеттіліктерді ескере отырып, Македония Православ шіркеуінің алдында қайта жаңғырған Охрид архиепископтығымен евхаристиялық бірлік орнатуы керек». 27 қарашада Болгария патриархатының Киелі Синоды Македонияның ана шіркеуі болу ұсынысын қабылдады және оның мәртебесін тану үшін жұмыс істеуге келісті. Сербия шіркеуі болгарлардың Македония шіркеуіне «ана» болуына өте таңқалды. 2018 жылдың 14 мамырында Болгария Православ шіркеуі Македония Православ шіркеуінің Охрид архиепископтығының 1000 жылдығын тойлауға қатысу шақыруын қабылдамады. Сондай-ақ, олар тойға өкіл жіберуден бас тартты. 2018 жылдың мамыр айының соңында Константинополь Экуменикалық Патриархаты Охрид архиепископтығының канондық мәртебесін тексеру туралы Скопьеден түскен өтінішті қабылдағанын мәлімдеді. 2020 жылдың 13 қаңтарында Экуменикалық Патриарх Варфоломей Солтүстік Македонияның премьер-министрі Оливер Спасовскийді және оның ізашары Зоран Заевті қабылдады. Экуменикалық Патриархаттың мәлімдемесіне сәйкес, «Сапардың мақсаты елдің шіркеу мәселесін зерттеу болды. Кездесуде мәселенің бұрынғы кезеңдері талқыланды». Патриарх екі шіркеуді – Сербия Православ шіркеуін және Македония Православ шіркеуін елдегі шіркеу мәселесіне өзара қанағаттандырарлық шешім табу үшін бірлескен кездесуге шақыратыны хабарланды.

Шығыс православиемен араласу

2022 жылдың 9 мамырында Дүниежүзілік Патриархаттың Киелі Синоды Македония Православ шіркеуін, оның иерархиясын және жамағатын мойындап, олармен евхаристиялық қатынас орнатқанын мәлімдеді. Сонымен қатар, ол Солтүстік Македония аумағындағы MOC-тің юрисдикциясын да мойындады. Дегенмен, Экуменикалық Патриархат шіркеуді атау үшін "Македония" сөзін немесе оның туындыларын танудан бас тартып, оны "Охрид" деп атауға бел буды. Афина Македониялық ақпарат агенттігі бұл Экуменикалық Патриархаттың MOC-ті "Охрид шіркеуі" деп тануы ретінде түсіндірді. Экуменикалық Патриархаттың бұл шешімін Солтүстік Македонияның премьер-министрі Димитар Ковачевский құптады. 16 мамырда Сербия Православ шіркеуінің Киелі Синоды MOC мәселесі шешілгенін мәлімдеді. Киелі Синод Сербия Патриархатының құрамындағы MOC-қа толық шіркеулік автономия қайта берілгенін, соның нәтижесінде MOC OA толыққанды түрде Шығыс Православие әлемімен қарым-қатынас орнатқанын хабарлады.

Автокефалияны мойындау

2022 жылдың 24 мамырында Кирилл мен Мефодий мерекесі күні, СҚО және Сербия Православ шіркеуінің басшылары басқарған литургия барысында Сербия Патриархы Порфирий сенушілерге "Сербия Православ шіркеуінің Киелі Синоды Македония Православ шіркеуінің тілегін қабылдап, оның автокефалиясын бірауыздан мойындады" деп хабарлады. Осы литургияда МОА-ның басшысы, МОК-тың Ана шіркеуін Экуменикалық Патриархат деп санайтынын мәлімдеді. 2022 жылдың 5 маусымында Белградта СОК пен МОК бірлесіп литургия өткізген кезде Сербия Патриархы Порфирий Архиепископ Стефанға автокефалия томосын табыс етті. Сол күні Архиепископ Стефан, канондық тәртіп бойынша, тек Экуменикалық Патриархаттан берілген автокефалияны мойындайтынын айтты. Келесі күні жарияланған ресми мәлімдемеде, МОК-тан алынған құжатты "автокефалияның ұсынысы" ретінде қарастырылғаны түсіндірілді. 2022 жылдың 8 маусымында Грекия шіркеуі МОК-тің канондығын мойындауға келісті, бірақ шіркеу атауына "македониялық" сөзінің қосылуына, сондай-ақ томостың Экуменикалық Патриархат емес, СОК бергеніне қарсылық білдіре берді. Автокефалия беру құқығы тиісті шіркеудің Ана шіркеуінде ме, әлде Экуменикалық Патриархатта ма деген мәселе православие әлемінде ұзаққа созылған және маңызды пікірталас болып қалып отыр. 2022 жылдың 10 маусымында Стамбулға сапары барысында Архиепископ Стефанға Константинополь шіркеуімен канондық және литургиялық бірлікті растайтын Патриархаттық және Синодалық акт тапсырылды. 12 маусымда Экуменикалық Патриарх Варфоломей және Архиепископ Стефан Фанардағы Әйгілі Георгий шіркеуінде бірлесіп литургия өткізді. Бұл литургияға Солтүстік Македония Үкіметінің делегациясы қатысты: Солтүстік Македония Премьер-министрі Димитар Ковачевский, Сыртқы істер министрі Буяр Османи, Қорғаныс министрі Славянка Петровска және Ішкі істер министрі Оливер Спасовский; сондай-ақ, Бас хатшысы Максим Чаракопулос басқаратын Православие жөніндегі парламентаралық ассамблеяның делегациясы болды. Литургиядан кейін Ковачевский Экуменикалық Патриархпен жеке кездесуде болды; Ковачевский МОК-ты мойындау туралы шешімі үшін Экуменикалық Патриархқа алғыс айтты және Патриархтың тарихи әділетсіздікті түзегенін мәлімдеді. 2022 жылдың 25 тамызында Ресей Православ шіркеуі МОК-пен қарым-қатынас орнатып, оны автокефалиялы деп ресми түрде мойындады. МОК-тің автокефалиясы 2022 жылдың қазанында Польша Православ шіркеуі, 2022 жылдың қарашасында Украина Православ шіркеуі, 2022 жылдың желтоқсанында Болгария Православ шіркеуі, 2023 жылдың ақпанында Румын Православ шіркеуі және Чехия және Словакия Православ шіркеуі ресми түрде мойындады. Алайда, Болгария Православ шіркеуі МОК атауына "Охрид архиепископиясы" қосылуына қарсылық білдіруді жалғастыруда, өйткені ол өзін ежелгі Охрид архиепископтығының жалғасы деп санайды. Грузия және Албания Православ шіркеулері де 2023 жылдың ақпанында мойындады. Шіркеу Иерусалим Патриархаты және Америка Православ шіркеуімен де бірлесіп литургия өткізді, олардың синодтары 2023 жылдың наурызына дейін оның канондығы және автокефалиясы мәселесін ресми түрде қарастырмады. 2023 жылдың наурызында МОК Александрия Патриархаты және Кипр шіркеуімен бірлесіп литургия өткізбеді, сондай-ақ оның канондығы мен автокефалиясы мойындалмады.

Титулярлық епископтар

Дэвид, Дремвит титул атындағы епископ, Скопье епархиясының викарий епископы.