Кіріспе

Германияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясы (Sozialdemokratische Arbeiterpartei Deutschlands, SDAP) – бірігу кезінде Солтүстік Германия Конфедерациясындағы марксистік социалистік саяси партия болды. 1869 жылы Эйзенах қаласында құрылған СДПА, Германия империясының алғашқы жылдарына дейін сақталды. Көбінесе «Эйзенахтықтар» деп аталған СДПА, 19 ғасырдағы Германия еңбек одақтарының арасында құрылған алғашқы саяси ұйымдардың бірі еді. Ол ресми түрде SDAP деген атпен алты жыл (1869–1875) ғана өмір сүрді. Дегенмен, атаулар мен саяси одақтар арқылы оның тамыры қазіргі Германияның Социал-демократиялық партиясына (СДП) дейін жетеді.

VDAV және ADAV

SDAP неміс жұмысшыларының кәсіподақтар құру қозғалысынан пайда болған алғашқы ұйымдардың бірі болды, бірақ ол ең алғашқысы емес еді. Топ 1869 жылы құрылғанда, өнеркәсіптік революцияның қарқынды дамып келе жатқан жұмысшы табы өкілдіктерін қорғау үшін бірнеше маңызды бірлестіктер құрған болатын. Олардың ішінде Леопольд Соннеманның Неміс жұмысшылар бірлестіктерінің ассамблеясы (Verband Deutscher Arbeitervereine, VDAV) және Фердинанд Лассальдің Жалпы неміс жұмысшылар қауымдастығы (Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein, ADAV) ең танымалдары болды. Ең ірі ұйым – VDAV еді. 1860 жылдар бойында ол көбінесе саяси мәселелерден алшақтап, күнделікті қажеттіліктерге және либералды экономикалық принциптерге толыққанды бейімделген күйде болды. VDAV Лассальдің әлдеқайда кіші, бірақ одан да белсенді ADAV-ның саяси үгітіне немқұрайлылық танытты. Лассальдықтардың экономикалық мәселелерге жеткілікті назар бермейтіні айтылды. Олардың саяси тартымдылығының көп бөлігі социалистердің алаңдатарлық деп санаған неміс ұлтшылдығын және «Ұлы Германия» мәселесін қолдау үшін күреске негізделген. Олар Пруссияның әскери монархиясына тым жақын екенін көрсетті. Соңында, Германияның бірігу соғыстарының тудырған алабұрлысы бұрын бейтарап болған VDAV-дің көп бөлігінің саяси белсенділігіне ықпал етті. Бір бөлігі Соннеманмен бірге 1868 жылы құрылған жаңа, орташа социалистік «Неміс халық партиясына» (Deutsche Volkspartei) қосылды, ал қалғандары VDAV құрылымын толығымен тастап, радикалды саяси партия құруға дайын болды. Саяси теоретик Карл Маркс жаңадан құрылған партияға зор ықпал етті, ол Бебель мен Либкнехттің досы және ұстазы болды. Маркс пен Фридрих Энгельс партияны марксистік социализм бағытына бұрып, оларды (неміс заңдарының шегінде) Халықаралық жұмысшылар қауымдастығына (IWA) қабылдады.

Платформа және ұйым

Көптеген бақылаушылар SDAP-ті марксистік деп санайтын, бірақ бұл термин Маркс өмір сүрген кезеңде шамалы түсініксіз болды. Партия осылай аталуының негізгі себебі – оның IWA мүшелігі және Либкнехттің Маркспен жақын қарым-қатынасы еді. Газет 1869 жылдың 2 қазанынан 1876 жылдың 23 қыркүйегіне дейін Лейпцигте жарияланды. Партияның әлі өз баспаханасы болмағандықтан, Либкнехт өзінің басылымдарын жұмысшыларға білім беру құралы ретінде кеңінен таратуға тырысты. "Der Volksstaat" газетінің көп бөлігі неміс саяси ахуалы туралы қызу мақалалардан тұрса да, Либкнехт мүмкіндігі шектес болғанда саяси теорияға қатысты эсселерді, академиялық лекциялардың стенограммаларын және тіпті халыққа танымал көркем әдебиеттерді де жариялауға ұмтылды.

Готтадағы конгресс

Өздерінің айырмашылықтарына қарамастан, SDAP және Лассальдың ADAV социализмді көбінесе бірдей түсіндірді. Осы ұқсастық соншалықты маңызды болғандықтан, екеуі де үнемі бақыланып, билік тарапынан бірдей күдікпен қарастырылды. Екі партия да жұмысшы табы арасындағы бірдей аудитория үшін бәсекелестік етіп, сонымен бірге бірнеше орташа либералдық ұйымдармен бірдей іс-қимыл жасады. Барлық топтардың ұстанымдарындағы басты айырмашылық – ереуіл құқығына деген міндеттеме деңгейі болды.

SAPD және SPD

Орташа және радикалды топтар арасындағы бәсекелестік, SDAP және Лассалдың ADAV бірігіп, біртұтас күш құрған кезде шегіне жетті. 1875 жылы Готада өткен құрылтайда жаңа біріккен партия Германияның Социалистік жұмысшылар партиясы (неміс тілінде: Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands, SAPD) деп аталды. Оның салыстырмалы түрде орташа ұстанымына қарамастан, SAPD ұйымы қауіпті деп танылып, 1878 жылғы антисоциалистік заңдарға сәйкес Германия империясы тарапынан ресми түрде тыйым салынды. Тыйым салынғаннан кейін де партия мүшелері ұйымдастыру жұмыстарын сәтті жалғастырды. 1890 жылы тыйым алынған соң, партия өзін Германияның Социал-демократиялық партиясы (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD) деп атады және сайлауда үлкен жетістікке жетті. 1912 жылғы сайлауға дейін кішкентай SDAP-тің тікелей мұрагері болған SPD Германиядағы ең ірі партияға айналды.

Мұра

SDAP алты жылдық қысқа ғана өмірден кейін таратылғанымен, Германиядағы тұңғыш маңызды жұмысшы партиясының құрылуына ықпал еткен маңызды күш болды. Батыс Германиядағы СПД екі үлкен партияның біріне айналып, бірігуден кейінгі кезеңде де зор ықпал етуде. Ол әлі де өзінің тамырларын Готта мен Айзенахтағы SDAP-қа дейін жегізеді.