Кіріспе

Ашур-нирари V (неоассириялық клинопись: , "Ашур – менің жәрдемім" деген мағынаны білдіреді) – б.з.б. 755 жылдан 745 жылы қайтыс болғанға дейін Неоассирия империясының патшасы болды. Ашур-нирари Адад-нирари III-тің (б.з.б. 811–783) ұлы және ағасы Ашур-дан III-тен кейін таққа отырды. Ол Ассирияның құлдырау кезеңінде билік етті, сол кезден аз ғана деректер сақталған. Сондықтан оның билігі, ірі саяси оқиғалардан басқа, жақсы белгілі емес. Осы уақытта Ассирия шенеуніктері патшаға қарағанда күшейіп, Ассирияның жаулары қауіптірек бола бастады. Ашур-нираридің билігінің өте аз бөлігі шетелдік жауларға қарсы жорыстарға жұмсалды, бұл Ассирия ішіндегі саяси тұрақсыздыққа нұсқауы мүмкін. Б.з.б. 746 немесе 745 жылы Ассирияның астанасы Нимрудта көтеріліс болғаны туралы мәліметтер бар. Ашур-нирариден кейін Тиглат Пилесер III, оның ұлы немесе інісі таққа отырды, бірақ бұл қалай болғаны белгісіз. Тиглат Пилесер Ашур-нирариді құлатқан деген дәстүрлі пікір бар болғанымен, бұл тегіс және заңды мұрагерлік болуы немесе қысқа мерзімге олар бірге билік еткен болуы да мүмкін.

Билік

Ашур-Нирари V – Адад-Нирари III-тің (б.з.д. 811–783 жж.) ұлы. 755 жылы ол Ашурдан III-тен кейін Ассирия патшасы болды. Ашур-Нирари Ассирия тарихындағы белгісіз кезеңді басқарды, сол кезең туралы аз ғана мәлімет сақталған. Сондықтан оның билігі туралы көп нәрсе белгілі емес. Осы уақыт аралығында Жаңа Ассирия империясы құлдырауға бет бұрды. Атап айтқанда, патшаның өзіне өте күшті шенеуніктердің пайда болуы қауіп төндірді. Олар Ассирия монархының билігін мойындаса да, іс жүзінде жоғары билікпен әрекет етіп, патшаларға ұқсас құрылыс және саяси іс-әрекеттер туралы өздерінің клинопись жазбаларын жаза бастады. Осы кезеңде шенеуніктердің мұндай жазулары патшалардың жазуларынан гөрі жиі кездеседі. Сол уақытта Ассирияның жаулары күшейіп, қауіптірек бола бастады. Мысалы, Ассирияның құлдырауы солтүстік Урарту патшалығының гүлденген кезеңімен бірге орын алды. Ашур-Нирариден кейін жазылған жазбаларда Ассирия патшаларының тізімі (оның билік ету мерзімі белгілі) және кейінгі епонимдер тізімі (жылдардың атаулары, әдетте шенеунік атауы мен маңызды оқиғаны қамтиды) бар. Қазіргі кезде Ашур-Нирари туралы айтылған жазбалардың ішінде Урартудан шыққан Сардури II-нің жазбасы бар, онда Сардури Ашур-Нирариді шайқаста жеңгенін мәлімдейді. Сондай-ақ, Ашур-Нирари мен Арпад патшасы Мати’илу арасындағы шарттың фрагменті сақталған. Ашур-Нираридің өзі жазған жалғыз белгілі жазба – ол Мардук-сарра-узурдың шайқаста көзге түскені үшін Ашур-Нирари берген жерлер мен салықтан босату туралы мәліметтерді қамтиды. Мардук-сарра-узур б.з.д. 784 жылғы епонимде аталған сол аттас адаммен бірдей болуы мүмкін. Епонимдер тізіміне сүйенсек, Ашур-Нираридің билігі әскери тұрғыдан сәтті болмады. Патшаның билік құрған жылдарының көп бөлігінде, үш жылы қоспағанда, ол «жерде» (яғни жорыққа шықпаған) болғаны жазылған. 755 жылы, таққа отырған жылы, ол Арпадқа қарсы жорық жасады, ал 748–747 жылдары Урартудағы Намри қаласына қарсы жорық жасады. Мати’илумен жасалған шарт б.з.д. 755 жылғы жорықтың нәтижесінде жасалған болуы мүмкін. Бұл шарттың сақталған бөліктерінің көп бөлігі Мати’илуға қарсы қарғыстардан тұрады. Ассирия патшасының жыл сайын жорыққа шығуы қалыпты жағдай болғандықтан, Ашур-Нираридің Ассирияда қалуы ішкі тұрақсыздықтың белгісі болуы мүмкін. Көптеген Ассирия патшалары құрылыс жобаларын жүзеге асырған, бірақ V Ашур-Нирари кезінде жүргізілген құрылыс жұмыстары туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Мұрагерлік

Ашур нирари б.з.д. 745 жылы қайтыс болды деп есептеледі, себебі осы жылы оның ізбасары Тиглат Пилезер III таққа отырды. Тиглат Пилезердің таққа қалай көтерілгені нақты емес, әсіресе көне дереккөздер оның тегі туралы қайшылы мәліметтер береді. Ассирия патшалар тізімі Тиглат Пилезерді Ашур нирари V-нің ұлы деп көрсетеді, бірақ Тиглат Пилезер өзінің жазбаларында Адад нирари III-нің ұлы және Ашур нираридің інісі екенін мәлімдейді. Б.з.д. 746/745 жылдары Ассирияның астанасы Нимрудта көтеріліс болғаны туралы мәліметтер бар, сондай-ақ Тиглат Пилезер өзінің жазбаларында таққа отыруын құдайдың таңдауымен байланыстырып, әулеттік тегін еске алмайды. Осы себепті, ол Ашур нирариден тақын тартып алғаны жиі болжалады. 2016 жылы докторлық диссертациясында тарихшы Трейси Давенпорт Тиглат Пилезердің толыққанды заңды түрде билікке келгені, тіпті Ашур нираримен қысқа мерзімге бірге билік еткені мүмкін деген гипотезаны ұсынды. Давенпорт бұл пікірін Тиглат Пилезердің есімдер тізіміндегі ерекшеліктерге, б.з.д. 744 жылдан кейін тізімдегі көзге түсетін көлденең сызыққа (ол Ашур нираридің қайтысын білдіруі мүмкін) және Ассирия патшалар тізімінде Ашур нираридің 10 жыл патшалық құрғандығына негіздеді. Ассириялықтар патшалық мерзімін толық жылдан бастап санағандықтан, Ашур нираридің бірінші жылы б.з.д. 754 жылға сәйкес келеді, демек ол 744 жылы қайтыс болса ғана 10 жыл билей алатын еді. Алайда, Ассирия патшалар тізімінде қателер кездеседі және тізімнің әртүрлі нұсқаларында ертерек патшалар туралы да келіспеушіліктер бар.