Ассирия патшасы Ашшурдан III және оның билеу кезеңі

Кіріспе

Ашурдан III (неоассириялық клинопись: , "Ашур мықты" деген мағынаны білдіреді) – б.з.б. 773 жылдан б.з.б. 755 жылы қайтыс болғанға дейін Жаңа Ассирия империясының патшасы болды. Ашурдан Адад-Нирари III-тің (б.з.б. 811–783) ұлы және ағасы Шалманесер IV-тен кейін таққа отырды. Ол Ассирияның құлдырау кезеңінде билік етті, сол кезден аз ғана деректер сақталған. Сондықтан оның билігі, ірі саяси оқиғалардан басқа, жақсы белгілі емес. Осы уақытта Ассирия шенеуніктері патшаға қарағанда күшейіп, Ассирияның жаулары да қауіптірек бола бастады. Ашурданның билігі өте қиын болды, себебі ол екі рет оба эпидемиясына тап болды және патшалықтың он сегіз жылының бесеуі көтерілістерді басуға жұмсалды.

Өмірбаян

Ашурдан III – Адад-Нирари III-тің (б.з.д. 811–783 жж.) ұлы. 773 жылы ағасы Шалманесер IV-тің орнын басып, патша болды. IV Шалманесердің билеуі Ассирия тарихында мәліметтер аз сақталған, Ашурдан III-тің билеуімен толық қамтылған, нәтижесінде өте жақсы белгілі емес кезеңді бастады. Осы кезеңде Жаңа Ассирия империясы құлдырау кезеңін бастан кешірді. Атап айтқанда, патшаның өзіне ерекше күшті лауазымды тұлғалардың пайда болуымен қауіп төндірілді, олар Ассирия монархының билігін қабылдаса да, іс жүзінде жоғары билікпен әрекет етіп, патшаларға ұқсас өз жазбаларын шығара бастады. Осындай жазулар билік иелерінен патшалардың өзінен де жиі кездеседі. Сол уақытта Ассирияның жаулары күшейе түсті. Мысалы, Ассирияның құлдырауы солтүстік Урарту патшалығының өрбуімен бірге жүрді. Ассирия патшасының жыл сайын жорыққа шығуы дәстүр болған, бірақ Ашурдан өзінің билеуінің төрт жылында Ассирияда қалды, бұл, мүмкін, ішкі тұрақсыздықтың белгісі болды. Ашурданнан тек бір ғана фрагментті патшалық жазу сақталған, ол саз тақташада. Бұл жазуда Ассур қаласындағы басты храмның басты ауласындағы жөндеу жұмыстары сипатталған. Тағы бір жазуда Ашурданның есімі аталатын қоладан жасалған мүсінге арналған арнау, бұрын Ашурдан III-тің тұсында жасалған деп есептелген, бірақ ол, әрине, бұрынғы Ашурдан I (б.з.д. 1179–1134 жж.) тұсында жасалған. Ашурданның билеуінен кейінгі жазуларда оның есімі кездеседі, мысалы, Ассирия патшаларының тізімі (одан оның билеу мерзімі белгілі) және оның билеуінің эпонимдерін (жылдардың атауларын) қамтитын эпонимдердің тізімі. Эпонимдер тізімінен Ашурданның б.з.д. 770 жылы Вавилонияда Марад қаласына қарсы жорыққа аттанғаны белгілі. Бұл туралы Ашур құдайына осы кезеңде бір патшадан жазылған хатта айтылған болуы мүмкін, бірақ ол IV Шалманесердің тұсында жазылған болуы да мүмкін. Ашурданның б.з.д. 772 жылы жасаған алғашқы жорығы Солтүстік Сириядағы Хатариккаға қарсы болды. Бұл қала бұрын Ассирияның бақылауында болғандықтан, Ашурданның б.з.д. 772 жылы (сондай-ақ кейінгі екі жорықта да) оған қарсы соғыс жүргізуі Ассирияның батыс аумақтарына билігінің әлсірегенін көрсетеді. Ашурданның эпонимдерде жазылған басқа да ертедегі жорықтарына б.з.д. 771 және 767 жылдардағы Гананатиге қарсы және б.з.д. 769 жылғы Итуаға қарсы жорықтар жатады. Гананати мен Итуа екеуі де Вавилониядағы қалалар болған. 766 жылы Ашурдан мидиялықтарға қарсы жорыққа аттанды, ал 765 жылы Хатариккаға қарсы соғыс жүргізді. 765 жылдан кейін эпонимдер өте тұрақсыз кезеңді көрсетеді. 765 және 759 жылдары оба жұқпасы туралы хабарланған, ал Ассирияның орталық аймағында 763–762 жылдары, Араппада 761–760 жылдары және Гузанада 759–758 жылдары көтерілістер болды. 758 жылы соңғысы аяқталды. Мүмкін, көптеген көтерілістер оба эпидемиясына, сондай-ақ 763 жылдың 15 маусымындағы Бүр Сагаледе болған күн тұтылуына жауап ретінде болған. Күн тұтылуы, әсіресе империядағы барлық адамдарға көрінетін толық тұтылулар (осы тұтылу сияқты) әрқашан жаман белгілер ретінде қабылданатын, сондықтан эпидемия мен тұтылу Ашурданның билеуіне құдайлардың қолдауын кері алып отырғаны ретінде түсіндірілуі мүмкін. Эпонимдердегі соңғы жорық – 755 жылы Хатариккаға жасалған үшінші жорық. Мүмкін, кейбір, тіпті барлық жорықтарды патша емес, Шамши-Илу басқарған. Ашурдан б.з.д. 755 жылы қайтыс болды, оның орнын ағасы Ашур-нирари V басты.

Ashur dan III was a son of Adad nirari III (811–783 BC). He succeeded his brother Shalmaneser IV as king in 773 BC. Shalmaneser IV's reign began an obscure period in Assyrian history from which little information survives, a period that also fully covers Ashur dan III's reign, which has a result is very poorly known. During this period, the Neo Assyrian Empire experienced a period of decline. In particular, the power of the king himself was being threatened due to the emergence of extraordinarily powerful officials, whom while they accepted the authority of the Assyrian monarch in practice acted with supreme authority themselves and began to issue their own inscriptions, similar to those of the kings. Such inscriptions by officials are more common from this time than inscriptions from the kings themselves. At the same time, the enemies of Assyria grew stronger. This period of Assyrian decline for instance coincided with the peak of the northern Kingdom of Urartu. It was customary for an Assyrian king to campaign every year, but Ashur dan stayed in Assyria in four of the years of his reign, perhaps a sign of domestic instability. Only a single fragmentary royal inscription, on a clay cone, survives from Ashur dan. This badly preserved inscription describes some restoration work on the main courtyard of the main temple in the city of Assur, dedicated to the Assyrian national god Ashur. Another inscription, a dedication on a bronze statue mentioning the name Ashur dan, was previously believed to come from Ashur dan III's time, but it is almost certainly instead from the time of the earlier Ashur dan I (1179–1134 BC). Inscriptions from after Ashur dan's reign that mention him include the Assyrian King List (from which the length of his reign is known) and a later list of eponyms (year names) that include the eponyms of his reign. From the list of eponyms, it is known that Ashur dan campaigned in Babylonia in 770 BC, against the city of Marad. It is possible that a letter written to the god Ashur from a king in this obscure period refers to this campaign, but it might alternatively have been written in the reign of Shalmaneser IV. Ashur dan's first campaign, in 772 BC, was against Hatarikka in northern Syria. Given that this city had previously been under Assyrian control, the fact that Ashur dan had to wage war on it in 772 BC (and in two later campaigns as well) indicates that Assyria's dominion over its westernmost territories was deteriorating. Other early campaigns of Ashur dan recorded in the eponyms include 771 and 767 BC campaigns against Gananati and a 769 BC campaign against Ituʾa. Both Gananati and Ituʾa were probably cities in Babylonia. In 766, Ashur dan campaigned against the Medes and in 765 he again warred against Hatarikka. After 765 BC, the eponyms suggest a very unstable time. Plague is reported in both 765 and 759 BC and a revolt in the Assyrian heartland is recorded from 763–762 BC, a revolt in Arrapha 761–760 BC and a revolt in Guzana 759–758 BC until peace was at last restored in 758 BC. Perhaps the many revolts were in response to the plague epidemic as well as the Bur Sagale solar eclipse on 15 June 763 BC. Solar eclipses, especially full eclipses that were visible to everyone in the empire (as was the case for this eclipse) were always interpreted as bad omens, and as such the epidemic and the eclipse may have been interpreted as the gods withdrawing their divine support for Ashur dan's rule. The last campaign noted in the eponyms is a third campaign to Hatarikka in 755. It is probable that some, or perhaps even all, of the campaigns were actually led by Shamshi ilu, rather than the king. Ashur dan died in 755 BC and was succeeded by his brother, Ashur nirari V.