Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жануарларды нақты жағдайларға немесе күйзелгіштерге белгілі бір жауап беруге үйрету
Teaching animals specific responses to specific conditions or stimuli
Жануарларды оқыту – жануарларды нақты жағдайларға немесе күйзелгіштерге белгілі бір жауап беруге үйрету процесі. Оқыту мақсаты серік болу, із кесу, қорғау және ойын-сауық сияқты түрлі болуы мүмкін. Жануарды оқыту түрі қолданылған оқыту әдісіне және оқыту мақсатына байланысты өзгереді. Мысалы, көзі нашар көруші ит цирктегі жабайы жануарға қарағанда басқа мақсатқа жету үшін оқытылады. Кейбір елдерде жануарларды оқытушыларды аттестаттау ұйымдары бар. Олардың мақсаттары мен талаптары біркелкі емес, бұл біреудің жануарларды оқытушы ретінде жұмыс істеуіне немесе осы атауды пайдалануына кедергі келтірмейді. Сонымен қатар, АҚШ жануарларды оқытушылардың міндетті түрде арнайы аттестатқа ие болуын талап етпейді. Жануарларды оқытушы жануардың табиғи мінез-құлқын ескеріп, сыйлық және жазалаудың қарапайым жүйесі арқылы мінез-құлқын өзгертуге ұмтылуы керек.
Animal training is the act of teaching animals specific responses to specific conditions or stimuli. Training may be for purposes such as companionship, detection, protection, and entertainment. The type of training an animal receives will vary depending on the training method used, and the purpose for training the animal. For example, a seeing eye dog will be trained to achieve a different goal than a wild animal in a circus. In some countries animal trainer certification bodies exist. They do not share consistent goals or requirements; they do not prevent someone from practicing as an animal trainer nor using the title. Similarly, the United States does not require animal trainers to have any specific certification. An animal trainer should consider the natural behaviors of the animal and aim to modify behaviors through a basic system of reward and punishment.
Қызмет көрсету жануарлары
Қызмет көрсететін жануарлар, мысалы, көмекші иттер, капуцин маймылдары және шағын жылқылар, адаммен байланыс орнату және оның күнделікті өмірінде мүгедектігін жеңуге көмектесу үшін сенсорлық және әлеуметтік дағдыларын пайдалануға жаттықтырылады. Қызмет көрсететін жануарларды, әсіресе иттерді пайдалану – үнемі дамитын сала, онда көптеген арнайы бейімделулер бар. АҚШ-та түрмелердегі таңдалған сотталғандар қызметтік иттерді оқытуға тартылады. Мұндай бағдарламалар қызметтік жануарлардың тапшылығын азайтумен қатар, сотталғандардың әлеуметтену дағдыларын және мінез-құлқын жақсартуға да септігін тигізді.
Service animals, such as assistance dogs, Capuchin monkeys and miniature horses, are trained to utilize their sensory and social skills to bond with a human and help that person to offset a disability in daily life. The use of service animals, especially dogs, is an ever growing field, with a wide range of special adaptations. In the United States, selected inmates in prisons are used to train service dogs. In addition to adding to the short supply of service animals, such programs have produced benefits in improved socialization skills and behavior of inmates.
Ойын-сауық
Америкалық Гуманитарлық қауымдастық сияқты ұйымдар ойын-сауық индустриясында қолданылатын жануарларды қадағалайды, бірақ олардың оқытылуын қадағаламайды. Ол фильмдер мен телешоулардың титрлерінің соңында пайда болатын "Жануарларға зиян келтірілген жоқ" деген жазбасымен танымал. "Patsy Award" (Picture Animal Top Star of the Year) сыйлығы 1939 жылы Голливуд кеңсесі тарапынан Тайрон Пауэрдің "Jesse James" фильмін түсірілімінде түсірілім алаңындағы апатта жылқының қаза болуынан кейін тағайындалды. Қазіргі таңда сыйлық кино және теледидарды қамтиды және төрт санатқа бөлінеді: иттер, жылқылар, жабайы және ерекше жануарлар. Жануарларды оқытушы Фрэнк Инн 40-тан астам "Patsy" сыйлығын алған. Кино мен теледидарда сүтқоректілерге жоғары сұраныс болғанымен, басқа жануарларға да сұраныс бар. Стивен Р. Катчер осы нишаны жәндіктермен толтырды.
Organizations such as the American Humane Association monitor the use of animals such as those used in the entertainment industry, but they do not monitor their training. It is best known for its end credit disclaimer "No Animals Were Harmed" that appears at the end of the credits of films and shows. The Patsy Award (Picture Animal Top Star of the Year) was originated by the Hollywood office in 1939 after a horse was killed in an on set accident during the filming of the Tyrone Power film Jesse James. The award now covers both film and television and is separated into four categories: canine, equine, wild and special. One animal trainer, Frank Inn, received over 40 Patsy awards. While there is a high demand for mammals for film and television, there is also a demand for other animals. Steven R. Kutcher has filled this niche for insects.
Иттер
Иттерді баумен серу, назар аудару, үйге дәрет тастауды үйрету, агрессияны болдырмау және адамдармен немесе басқа үй жануарларымен әлеуметтендіру сияқты негізгі бағыттарды үйрету кіреді. Иттер сондай-ақ көптеген басқа да іс-әрекеттерге, мысалы, ит спортына, қызметтік иттерге және жұмыс істейтін иттерге баулуға болады. Иттер үшін жағымды нығайтуға тамақ сияқты негізгі нығайтқыштар немесе дауыстық ("жақсы бала") немесе денелік (сипау) сияқты әлеуметтік нығайтқыштар кіруі мүмкін. Егер жағымсыз жаза қолданылса, ол бауды тартып алу немесе ұру сияқты физикалық болуы мүмкін. Сондай-ақ, "жаман ит" деу сияқты дауыстық жаза да болуы мүмкін. Жағымды нығайтуға көпірлер – дауыстық сигналдар, сыбызғылау, иттерге арналған сыбызғылар, сондай-ақ Карен Прайор танымал еткен кликермен жаттығуда қолданылатын кликерлер кіреді. Жағымсыз нығайту да қолданылуы мүмкін. Жазалау да бір құрал болып табылады, оның ішінде тамақтан айыру немесе дене жазасы да бар.
Basic obedience training tasks for dogs, include walking on a leash, attention, housebreaking, nonaggression, and socialization with humans or other pets. Dogs are also trained for many other activities, such as dog sports, service dogs, and working dog tasks. Positive reinforcement for dogs can include primary reinforcers like food or social reinforcers, such as vocal ("good boy") or tactile (stroking) ones. Positive punishment, if used at all, can be physical, such as pulling on a leash or spanking. It may also be vocal, such as saying "bad dog". Bridges to positive reinforcement, include vocal cues, whistling, and dog whistles, as well as clickers used in clicker training, a method popularized by Karen Pryor. Negative reinforcement may also be used. Punishment is also a tool, including withholding of food or physical discipline.
Жылқылар
Жылқыны оқытудың басты мақсаты – оларды адамдармен әлеуметтендіру, адамдарға қауіпсіз болу үшін қалай мінез-құлық тану керектігін үйрету, ал ересек болғанда атқа мінуге немесе көлікті тарту үшін айдауға дайындау. Жылқы – жемтік жануар болғандықтан, оларды табиғи қорқыныш немесе күресу инстинктін жеңуге және жабайы жануарлар үшін табиғи емес нәрселерді қабылдауға көп еңбек жұмсау қажет, мысалы, өз еркімен шектеулі кеңістікке кіруге немесе жыртқыш (адам) олардың үстіне отыруға көнуге үйрету керек. Оқыту жетілдікке жеткенде, кейбір жылқылар Олимпиада ойындарына дейін дайындалады, онда жылқы – Олимпиадада қолданылатын жалғыз адам емес жануар-спортшы. Жылқы жарысынан бастап, жұмысшы жылқыларды көрсетуге дейінгі барлық ат спорты түрлеріне жылқының арнайы оқытылуы қажет. Иттерден айырмашылығы, жылқы оң кернеумен сыйлық беруге соншалықты ынталанбайды, олар басқа оперативтік шарттау әдістерімен ынталандырылады, мысалы, дұрыс мінез-құлық үшін сыйақы ретінде қысымды босату, бұл теріс кернеу деп аталады. Қолмен сипау, жылы сөздер, сыйлық беру және кликермен оқыту сияқты оң кернеу әдістерінің де пайдасы бар, бірақ ол иттер мен басқа жыртқыш жануарларда байқалатын деңгейде емес. Жылқыны жазалау өте шектеулі жағдайларда ғана тиімді, әдетте, бұйрық орындалмағаннан кейін бірнеше секунд ішінде қатаң ескерту немесе қысқа мерзімді физикалық жаза қолданылады. Жылқы жазаны нақты мінез-құлықпен байланыстырмайды, егер ол дереу болмаса. Дегенмен, олардың есте сақтау қабілеті өте жоғары, ал бір рет үйренген нәрсе ұзақ уақыт бойы есте қалады. Сондықтан, нашар оқыту немесе жаман әдеттерге жол берудің салдары кейінірек түзетуге өте қиын болуы мүмкін.
The primary purpose of training horses is to socialize them around humans, teach them to behave in a manner that makes them safe for humans to handle, and, as adults to carry a rider under saddle or to be driven in order to pull a vehicle. As prey animals, much effort must be put into training horses to overcome its natural flight or fight instinct and accept handling that would not be natural for a wild animal, such as willingly going into a confined space, or having a predator (a human being) sit on its back. As training advances, some horses are prepared for competitive sports, up to the Olympic games, where horses are the only non human animal athlete that is used at the Olympics. All equestrian disciplines from horse racing to draft horse showing require the horse to have specialized training. Unlike dogs, horses are not motivated as strongly by positive reinforcement rewards as they are motivated by other operant conditioning methods such as the release of pressure as a reward for the correct behavior, called negative reinforcement. Positive reinforcement techniques such as petting, kind words, rewarding of treats, and clicker training have some benefit, but not to the degree seen in dogs and other predator species. Punishment of horses is effective only to a very limited degree, usually a sharp command or brief physical punishment given within a few seconds of a disobedient act. Horses do not correlate punishment to a specific behavior unless it occurs immediately. They do, however, have a remarkably long memory, and once a task is learned, it will be retained for a very long time. For this reason, poor training or allowing bad habits to be learned can be very difficult to remedy at a later date.
Құстар
Серіктес құстарды оқытуға қатысты әдеттегі тапсырмаларға қондыру, агрессияны болдырмау, қауырсын жұлуды тоқтату, артық дауыс шығаруды бақылау, үй мүшелерімен және басқа үй жануарларымен әлеуметтендіру, сондай-ақ бейтаныс адамдармен қарым-қатынас жасау кіреді. Ірі попугайлардың өмір сүру ұзақтығы көбінесе олардың иелерінікінен асып түседі және олар иелерімен тығыз байланыста болады. Кейбір жыртқыш құстар аң аулауға оқытылады, бұл ежелгі өнер құсбегілік деп аталады. Қытайда қағанақтарды балық аулауға оқыту дәстүрі 1200 жылдан бері жалғасып келеді.
Typical training tasks for companion birds include perching, non aggression, halting feather picking, controlling excessive vocalizations, socialization with household members and other pets, and socialization with strangers. The large parrot species frequently have lifespans that exceed that of their human owners, and they are closely bonded to their owners. Some birds of prey are trained to hunt, an ancient art known as falconry or hawking. In China the practice of training cormorants to catch fish has gone on for over 1,200 years.
Тауықтар
Басқа жануарларды (әсіресе, иттерді) баптаушылар үшін тауықтарды баптау – оқыту техникасын жетілдірудің бір жолына айналды. Бұрын Animal Behavior Enterprises және IQ Zoo ұйымдарында жұмыс істеген Боб Бейли тауықтарды пішін-түстерді ажыратуға, кедергілерден өтуге және мінез-құлықтарды тізбектеп үйрету семинарларын өткізеді. Тауықтарды баптау – кликер мен тауық жемі қолданылатын оперативтік шарттау арқылы жүзеге асырылады. Келлер мен Мариан Бреланд 1947–1948 жылдары Минесота штатының Миннеаполис қаласындағы General Mills компаниясының мал азығы сатушыларына алғашқы тауықтарды баптау курстарын өткізді. Бапталған тауықтарды ақылы түрде адамдармен Tic Tac Toe ойнайтын дисплейге (Bird Brain) орналастыруға болады, бұл ойынды Animal Behavior Enterprises ұйымының Боб Бейли мен Грант Эванс ойлап тапқан. Ғаламтор компьютер арқылы таңдаған қозғалыстарды, адам көре алмайтын жарық арқылы тауыққа көрсетеді.
Training chickens has become a way for trainers of other animals (primarily dogs) to perfect their training technique. Bob Bailey, formerly of Animal Behavior Enterprises and the IQ Zoo, teaches chicken training seminars where trainers teach poultry to discriminate between shapes, to navigate an obstacle course and to chain behaviors together. Chicken training is done using operant conditioning, using a clicker and chicken feed for reinforcement. The first chicken workshops were given by Keller and Marian Breland in 1947–1948 to a group of animal feed salesmen from General Mills, in Minneapolis, Minnesota. Trained chickens may be confined to a display (Bird Brain) where they play Tic Tac Toe against humans for a fee, invented by Bob Bailey and Grant Evans, of Animal Behavior Enterprises. The moves were chosen by computer and indicated to the chicken by a light invisible to the human player.
Балықтар мен моллюстер
Балықтарды да үйретуге болады. Мысалы, алтын балық иелеріне қарай жүзіп, бөлмеде жүргенде олардың соңынан еріп жүреді, бірақ басқа ешкімнің соңынан ермейді. Балық жоғары-төмен жүзіп, иесіне аквариумдағы жарық өшірілген кезде қосуға сигнал береді, ал иесі тамақ бергенше бетін сыпырып жүреді. Балықтарға одан да күрделі тапсырмаларды орындауға үйретілген, мысалы, жүзіктерді әкелу, шеңберлер мен түтіктерден өту, лимбо жасау және кішкентай футбол добын торға итеру. Балықтарға экранда көрсетілген адам беттерінің (шоқыр балық) немесе музыка стилінің (алтын балық пен кой) ұсақ айырмашылықтарына әртүрлі жауап беруге үйретті. Молюскалардың ми құрылымы мүлдем басқаша болғандықтан, олар геометриялық символдарды (кальмар мен осьтің) ажырата білуге және оларға жауап беруге үйретілген, сондай-ақ мөлдір кедергінің артындағы тамақты жеуге болмайтынын білдірген (кальмар).
Fish can also be trained. For example, goldfish may swim toward their owners and follow them as they walk through the room, but will not follow anyone else. The fish may swim up and down, signalling the owner to turn on its aquarium light when it is off, and it will skim the surface until its owner feeds it. Fish have also been taught to perform more complicated tasks, such as fetching rings, swimming through hoops and tubes, doing the limbo and pushing a miniature soccer ball into a net. Fish have been taught to distinguish and respond differently to slight differences in human faces displayed on a screen (archerfish) or styles of music (goldfish and koi). Molluscs, with totally different brain designs, have been taught to distinguish and respond to geometric symbols (cuttlefish and octopus), and have been taught that food behind a clear barrier cannot be eaten (squid).
Теңіз сүтқоректілері парктері
Көптеген теңіз сүтқоректілері, мысалы, бөтелке мұрынды дельфиндер, қасқыр киттер, белугалар, теңіз арыстандары және басқалары ойын-сауық үшін жаттықтырылады. Көрермендердің назары қоғамдық өнер көрсетулерде жаттықтырушыға емес, жануарға қаратылады; сондықтан дискриминациялық сигнал көбінесе қолдың қимылы (белгі) түрінде болады және оның сипаты азау. Иттерге арналған сыбызғылар байланыс құралы ретінде қолданылады, ал оң күшейткіштер негізгі (тамақ) немесе денеге тигізу (массаж) түрінде болады, бірақ дауыстық емес. Дегенмен, мысықтұқымдастар мен иінтіректер (теңіз арыстандары, тюлендер, морждар және сусарлар) біздің ести білу жиілігімізде ести алады, сондықтан олар көбінесе шоулар мен қойылымдар кезінде дауыстық күшейткіштер алады. Осы себепті, шоулар киттерге тән мінез-құлықтардың жай ғана көрсетілімінен гөрі, көбінесе ойын-сауық өндірісіне айналады. SeaWorld шоуына келген қонақтар осы дауыстық күшейткіштерді жиі ести алады. Клайд пен Сеймордың шоуында жаттықтырушылар "Ойбай, Клайд!" немесе "Жақсы жасадың, Сеймор!" сияқты сөздер айтуы мүмкін. Жануарларға белгілі бір мінез-құлықты үйреткенде жаттықтырушылар тамақ немесе массаж орнына "жақсы" деген сөзді қолданады, соның арқасында жануарларға дұрыс мінез-құлықты көрсеткені үшін үнемі тамақ берудің қажеті болмайды.
Many marine mammals are trained for entertainment such as bottlenose dolphins, killer whales, belugas, sea lions, and others. In a public display situation, the audience's attention is focused on the animal, rather than the trainer; therefore the discriminative stimulus is generally gestural (a hand sign) and sparse in nature. Unobtrusive dog whistles are used as bridges, and positive reinforcers are either primary (food) or tactile (rub downs), and not vocal. However, pinnipeds and mustelids (sea lions, seals, walruses, and otters) can hear in our frequency, so most of the time they will receive vocal reinforcers during shows and performances. The shows are turned into more of a play production because of this, instead of just a run through of behaviors like cetaceans generally do in their shows. Guests can often hear these vocal reinforcers when attending a SeaWorld show. During the Clyde and Seamore show, the trainers may say something like: "Good grief, Clyde!" or "Good job, Seamore". The trainers substitute the word "good" in the place of food or rubdowns when teaching a specific behavior to the animals so that the animals no longer need constant feeding as praise for achieving the appropriate behavior.
Жер телімі зерттеулері
Тәжірибелік түрде, жабайы табиғатты зерттеушілер даладағы жануарлармен өзара әрекеттесуде жануарларды оқытушыларды пайдаланды.
On an experimental basis, wildlife researchers have employed animal trainers in their interactions with animals in the field.