Төртінші Далай Лама: Өмір және реформалары

Кіріспе

Тибеттің рухани басшысы 1879-1933 жылдары.

1878 жылы ол Далай-ламаның қайта тууы ретінде танылды. Ол Лхасаға жеткізіліп, Панчен-лама Тенпай Вангчуктан алдын ала санат алды және "Ngawang Lobsang Thupten Gyatso Jigdral Chokley Namgyal" деп аталды, одан кейін оның жасқа толуымен. Тхубтен Гьяцо – зиялы реформатор және шебер саясаткер болды. Ол Тибетке британдық экспедицияға қарсы тұруға, монастырлық өмірде тәртіпті қалпына келтіруге және монахтардың қолына тым көп билік жиналмауы үшін дін қызметкерлерінің санын арттыруға жауапты болды.

Ерте өмір

13-ші Далай-лама 1876 жылдың маусым айында Лхасадан оңтүстік-шығысқа қарай бір күндік жолмен, Сам-е монастырының жанында, Так-по провинциясындағы Такпо Лангдун ауылында, шаруа отбасында, Кунга Ринчен мен Лобсанг Дольманың ұлы ретінде дүниеге келді.

Агван Доржиевпен байланыс

Агван Доржиев (1854–1938), хори бурят моңғолы, Ресей азаматы, Байкал көлінің шығысында, Удинск қаласынан алыс емес, Хара Шибир ауылында дүниеге келген. 19 жасында 1873 жылы үйінен шығып, Тибеттегі ең үлкен монастырь – Лхаса қаласының жанындағы Дрепунг Гелугпа монастырында оқыды. Дінтанудың дәстүрлі курсын сәтті аяқтағаннан кейін, Гешей Лхарампа академиялық буддалық дәрежесін (буддалық философия докторының жоғары деңгейі) алуға кірісті. Оқуын жалғастырып, "Тсанид Хамбо", яғни "Будда философиясының шебері" атанды. Ол жас Далай-ламаның ұстазы және пікірлесу әріптесі болды, Далай-лама онымен жақын дос болып, кейін Ресей және басқа елдерге елшілік міндеттермен жіберді.

Тибеттегі әскери экспедициялар

1904 жылдың басында сэр Фрэнсис Йонгхусбандтың Тибетке жасаған британдық экспедициясынан кейін Доржиев Далай-ламаны төрт айға созылған сапармен Моңғолиядағы Лхасадан солтүстік-шығысқа жақын Ургаға қашуға көндірді. Далай-лама бір жылдан астам Урга мен Ван Хурей монастырында (астананың батысында) монғолдарға тәлім берді. Ургада ол 8-ші Богд Геген Джебцундамба Хутуктумен (Шығыс Моңғолияның рухани басшысы) бірнеше рет кездесті. Бұл кездесулердің мазмұны белгісіз. А. Д. Хитровоның мәлімдемесіне сәйкес, Ресейдің Кяхтадағы шекара комиссары, Далай-лама және ықпалды монғол Хутуктус, жоғары ламалар мен княздер "өз бетінше Қытайдан тәуелсіз федеративтік мемлекет ретінде бөлініп шығуға шешім қабылдады, бұл операцияны Ресейдің қамқорлығы мен қолдауымен жүзеге асырды, қантөгіс болдырмау үшін сақтанды". Далай-лама егер Ресей көмектеспесе, бұрынғы жауы Британиядан да көмек сұрайтынын айтты. Далай-лама қашып кеткеннен кейін Цинь әулеті оны бірден орнынан түсірді және тағы да Тибетке үстемдік етті, сонымен қатар Непал мен Бутанға да талап қойды. Ласа шарты 1904 жылдың 7 қыркүйегінде Амбан, Непал және Бутан өкілдерінің қатысуымен Ұлыбритания мен Тибет арасында қол қойылды. 1904 жылғы шартының ережелері 1906 жылғы шартта расталды. Далай-лама 1905 жылғы шетелдіктерге қарсы тибеттік көтеріліске қатысқан деп есептеледі. 1904 жылы Лхасаға британдықтардың басып кіруі Тибет буддистік әлемінде резонанс тудырып, тибеттік буддистер арасында батысқа және христиандыққа қарсы сезімдерге әкелді. Британдық шабуыл сонымен қатар Циньнің Тибет аймақтарына қарқынды және күрт араласуын тудырды, аймақтарды дамыту, ассимиляциялау және оларды Циньнің күшті орталық бақылауына алу мақсатында. 1905 жылы Батангтағы тибет ламалары көтеріліс көтеріп, қытай шенеуніктерін, француз миссионерлерін және христиандық католик дініне өткендерді өлтірді. Тибет монахтары католиктерге қарсы шығып, католиктік миссионерлік шіркеуді қиратып, барлық католик миссионерлері мен Цинь шенеуніктерін өлтірді. Маньчжу Цинь шенеунігі Фэнкван Тибеттің Батанг ламалары тарапынан басқа маньчжу және хань қытайлық Цинь шенеуніктерімен және француз католик діни қызметкерлерімен бірге өлтірілді, олардың барлығы 1905 жылғы наурыз айында көтеріліс басталғанда өлтірілді. Тибет гелугпа монахтары Ньяронг, Чамдо және Литангта да көтеріліс көтеріп, миссионерлік бекеттерге және шіркеулерге шабуыл жасап, батыстықтарды өлтірді. Британдықтардың Лхасаға басып кіруі, миссионерлер және Цинь династиясы тибеттіктердің көзінде жаулық танытқан шетелдіктер ретінде шабуылға ұшырады. Чжунцзян (Чунцзян) Батанг монастырының орналасқан жері болды. Тибеттіктер ксенофобиясының салдарынан Батангтағы миссионерлердің үйін өртеп, дін ауысқандарды өлтірді. Сэр Фрэнсис Эдвард Янгхусбанд сол кезде Тибеттің қарама-қарсы жағында Рим-католик миссионерлерін Батангтағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан үйлерінен қуғынға түсіріп, олардың көптеген ізбасарларын өлтіріп, миссионерлік үйді өртеп жібергенін жазды. Тибетте христиандыққа қарсы сезімдер мен ксенофобия кең етек алды. 1906 жылғы қазан айында Джон Уэстон Брук Далай-ламамен кездесуге келген алғашқы ағылшын болды, содан кейін оған Тибетке екі экспедицияға басшылық етуге рұқсат берілді. 1906 жылы сэр Чарльз Альфред Белл Ташилунподағы 9-шы панчен-лама Тхубтен Чокхи Нимаға шақырылды, онда олар саяси жағдай туралы достық пікір алмасты. Далай-лама кейіннен Сининге жақын үлкен Кумбум монастырында тұрып, одан кейін шығысқа Қытайдағы төрт буддалық таудың ең қасиеттісі - Вутай-Шанға, Пекиннен 300 км қашықтықта орналасқан. Бұл жерден Далай-лама елшілердің парадын қабылдады: Уильям Вудвилл Рокхилл, Пекиндегі американдық министр; Густав Маннергейм, кейіннен Финляндияның маршалы және Финляндияның 6-шы президенті болған Ресей империясының армиясының полковнигі; Пекин делегациясының неміс дәрігері; Кристофер Ирвинг есімді ағылшын зерттеушісі; Р. Ф. Джонсон, Британдық колониалды қызметтегі дипломат; және Генри Д'Оллон, француз армиясының майоры және виконт. Далай-лама халықаралық байланыстарды нығайту және өз патшалығын Қытай билігінен босату үшін науқан ұйымдастырды. 1908 жылы маусымда Ч. Г. Э. Маннергейм Түркістаннан Пекинге экспедициясы барысында Вутай-Шанда Тхабтен Гьяцзомен кездесті. Маннергейм өзінің этнографиялық және ғылыми партиясы сонымен қатар Императорлық Ресей армиясы үшін барлаушылық миссияны құрастырғанын жасыру үшін күнделікті жазбаларын және жазбаларын швед тілінде жазды. 13-ші Далай-лама Ресейлік патшаға ақ жібек матадан жасалған құрметті сыйлық берді. Өзінің қауіпсіздігіне алаңдаған Маннергейм Тибеттің рухани басшысына Браунинг револьверін сыйлап, оны қаруды қайта зарядтауды үйретті. 1908 жылғы қыркүйекте Далай-лама Гуансю императорымен және императрица Цысимен кездесуге шақырылды. Император Тибеттің бағынышты рөлін баса көрсетуге тырысты, бірақ Далай-лама оған тағзым етуден бас тартты. Ол 1908 жылдың соңына дейін Пекинде болды; осы уақыт ішінде Гуансю императоры мен императрица Цыси қайтыс болды және олардың орнына Чунь ханзадесі регент болып тағайындалған Сюаньтун императоры таққа отырды.

After the British expedition to Tibet by Sir Francis Younghusband in early 1904, Dorzhiev convinced the Dalai Lama to flee to Urga in Mongolia, almost to the northeast of Lhasa, a journey which took four months. The Dalai Lama spent over a year in Urga and the Wang Khuree Monastery (to the west from the capital) giving teachings to the Mongolians. In Urga he met the 8th Bogd Gegeen Jebtsundamba Khutuktu several times (the spiritual leader of Outer Mongolia). The content of these meetings is unknown. According to report from A. D. Khitrovo, the Russian Border Commissioner in Kyakhta, the Dalai Lama and the influential Mongol Khutuktus, high lamas and princes "irrevocably decided to secede from China as an independent federal state, carrying out this operation under the patronage and support from Russia, taking care to avoid the bloodshed". The Dalai Lama insisted that if Russia would not help, he would even ask Britain, his former foe, for assistance. After the Dalai Lama fled, the Qing dynasty immediately proclaimed him deposed and again asserted sovereignty over Tibet, making claims over Nepal and Bhutan as well. The Treaty of Lhasa was signed at the Potala between Great Britain and Tibet in the presence of the Amban and Nepalese and Bhutanese representatives on 7 September 1904. The provisions of the 1904 treaty were confirmed in a 1906 treaty

The Dalai Lama is thought to have been involved with the anti foreign 1905 Tibetan Rebellion. The British invasion of Lhasa in 1904 had repercussions in the Tibetan Buddhist world, causing extreme anti western and anti Christian sentiment among Tibetan Buddhists. The British invasion also triggered intense and sudden Qing intervention in Tibetan areas, to develop, assimilate, and bring the regions under strong Qing central control. The Tibetan Lamas in Batang proceeded to revolt in 1905, massacring Chinese officials, French missionaries, and Christian Catholic converts. The Tibetan monks opposed the Catholics, razing the Catholic mission's Church, and slaughtering all Catholic missionaries and Qing officials. The Manchu Qing official Fengquan was assassinated by the Tibetan Batang Lamas, along with other Manchu and Han Chinese Qing officials and the French Catholic priests, who were all massacred when the rebellion started in March 1905. Tibetan Gelugpa monks in Nyarong, Chamdo, and Litang also revolted and attacked missions and churches and slaughtered westerners. The British invasion of Lhasa, the missionaries, and the Qing were linked in the eyes of the Tibetans, as hostile foreigners to be attacked. Zhongtian (Chungtien) was the location of Batang monastery. The Tibetans slaughtered the converts, torched the building of the missionaries in Batang due to their xenophobia. Sir Francis Edward Younghusband wrote that At the same time, on the opposite side of Tibet they were still more actively aggressive, expelling the Roman Catholic missionaries from their long established homes at Batang, massacring many of their converts, and burning the mission house. There was anti Christian sentiment and xenophobia running rampant in Tibet. In October 1906, John Weston Brooke was the first Englishman to gain an audience with the Dalai Lama, and subsequently he was granted permission to lead two expeditions into Tibet. Also in 1906, Sir Charles Alfred Bell, was invited to visit Thubten Chökyi Nyima, the 9th Panchen Lama at Tashilhunpo, where they had friendly discussions on the political situation. The Dalai Lama later stayed at the great Kumbum Monastery near Xining and then travelled east to the most sacred of four Buddhist mountain in China, Wutai Shan located 300 km from Beijing. From here, the Dalai Lama received a parade of envoys: William Woodville Rockhill, the American Minister in Peking; Gustaf Mannerheim, an Imperial Russian army colonel, who later became the Marshal of Finland and the 6th President of Finland; a German doctor from the Peking Legation; an English explorer named Christopher Irving; R. F. Johnson, a British diplomat from the Colonial Service; and Henri D'Ollone, the French army major and viscount. The Dalai Lama was mounting a campaign to strengthen his international ties and free his kingdom from Chinese rule. In June 1908, C. G. E. Mannerheim met Thubten Gyatso in Wutai Shan during the course of his expedition from Turkestan to Peking. Mannerheim wrote his diary and notes in Swedish to conceal the fact that his ethnographic and scientific party was also an elaborate intelligence gathering mission for the Imperial Russian army. The 13th Dalai Lama gave a blessing of white silk for the Russian Czar. Worried about his safety, Mannerheim gave Tibet's spiritual pontiff a Browning revolver and showed him how to reload the weapon. In September 1908, the Dalai Lama was granted an audience with the Guangxu Emperor and Empress Dowager Cixi. The emperor tried to stress Tibet's subservient role, although the Dalai Lama refused to kowtow to him. He stayed in Beijing until the end of 1908; during such time, both the Guangxu Emperor and the Empress Dowager died and were succeeded by the Xuantong Emperor, with Prince Chun as regent.

Саяси билікті иемдену

1895 жылы Тхабтен Гьяцо бұрынғы регент арқылы үлкен ықпалға ие болған монастырлардан билік құқығын қабылдады. 1904-1909 жылдары 1904 жылғы британдық шапқыншылығынан қашу үшін, сондай-ақ 1910-1913 жылдардағы қытайлық шапқыншылықтан қашу үшін екі рет жер аударылғандықтан, ол халықаралық саясаттың күрделілігін жақсы біліп, сыртқы қатынастардың маңыздылығын түсінген алғашқы Далай-лама болды. Далай-лама "алты министр мен шағын күзетпен бірге", оның ішінде оның жақын көмекшісі, дипломат және әскери қайраткер Царонг Дзаса Джелеп Ла арқылы Сикким мен Дарджилингке қашып кетті, онда олар екі жылға жуық болды. Осы кезеңде оны Калькуттаға вице-король лорд Минто шақырды, бұл британдықтармен қарым-қатынасты жақсартуға көмектесті. 1911 жылы империялық билікке қарсы революция туды, бірінші Учанда, содан кейін бүкіл Қытайда, нәтижесінде Сюантонг императорының тақтан түсуі, монархияның жойылуы және 1912 жылы Қытай Республикасының құрылуы болды. Қытай әскерлері Тибеттен жергілікті ұлтшылдармен қуылған кезде, 1912 жылдың 4 сәуірінде Тибет тәуелсіз мемлекет деп жарияланды, бұл Далай-ламаның оралуына жол ашты. Тхабтен Гьяцо 1913 жылдың қаңтарында Дарджилингтен Лхасаға қайтып келді. Жаңа қытай үкіметі бұрынғы Цин әулетінің әрекеттері үшін кешірім сұрап, Далай-ламаны бұрынғы лауазымына қайтаруды ұсынды. Ол қытай шендеріне қызығушылық танытпағанын және Тибеттің рухани және саяси басшылығын өз мойнына алғанын айтты. 1913 жылы Үндістанға жер аударылғаннан кейін Тхабтен Гьяцо сыртқы қатынастарды бақылауға алды және оны Кашаг немесе парламентке қалдырмай, тікелей Махараджамен, Сиккимдегі британдық саяси өкілімен және Непал патшасымен келісімдер жасады. Ресей Сыртқы істер министрлігінің мұрағаттарында Тибет ешқашан Қытайдың құрамына кірмегендігі туралы 13-ші Далай-ламаның толыққанды аргументтері сақталған. Тхабтен Гьяцо 1913 жылдың басында (13 ақпан) үш жылдық жер аударылудан кейін Үндістаннан оралғаннан кейін Қытайдан тәуелсіздігін жариялады. Содан кейін ол Тибет туын қазіргі түрінде бекітті. 1912 жылдың соңында Тибеттің алғашқы пошта маркалары мен алғашқы банкноттары шығарылды. Тхабтен Гьяцо 1913 жылы Жоханға жақын орналасқан революциядан кейінгі дәстүрлі аурухананың орнында жаңа медициналық колледж (Менциканг) салды. Лауазым иелері арасындағы жемқорлыққа қарсы күрес үшін заңдар қабылданды, ұлттық салық жүйесі құрылып, күшінде болды, сондай-ақ полиция күштері құрылды. Жазалау жүйесі қайта қаралып, бүкіл елде біркелкі болды. "Өлім жазасы толығымен жойылды және дене жазасы азайтылды. Түрмедегі тұру жағдайы да жақсартылды және осы жағдайлар мен ережелерді сақтау үшін лауазымды тұлғалар тағайындалды". Діни білім беру жүйесімен қатар дүниежүзілік білім беру жүйесі енгізілді. Тхабтен Гьяцо төрт үміткер студентті Англияға оқуға жіберді және жапондықтар, британдықтар және американдықтар сияқты шетелдіктерді құрметпен қарсы алды. 1930 жылы қытай-тибет соғысында Тибет әскері Сиккан мен Цинхайға басып кірді. 1932 жылы қытайлық мұсылман генерал Ма Буфан мен хан генерал Лю Вэньхуй басқарған Ұлттық революциялық армияның мұсылман Цинхай және хан қытайлық Сычуань әскерлері Тибет әскерін жеңді. Ма Буфан Тибет әскерін басып алып, Сиккан провинциясындағы бірнеше аудандарды қайта басып алды. Шику, Денгке және басқа да аудандар тибеттіктерден тартып алынды. Тибеттіктер Цинша өзенінің арғы жағына ығыстырылды. Ма мен Лю Тибет басшыларын Цзиньша өзенінен қайтадан өтпеуі туралы ескертті. Ма Буфанг Дэн Чокоргонда тибеттіктерді жеңді. Бірнеше тибет генералдары басылып, Далай-лама оларды төмендетті. Тамыз айына қарай Лю Вэньхуй мен Ма Буфанның әскерлеріне тибеттіктер жерінен айрылып, Далай-лама Үндістанның британ үкіметінен көмек сұрап телеграмма жіберді. Британдық саяси қысым Нанкиннің атысты тоқтату туралы жариялауына әкелді. 1933 жылы Ма мен Лю тибеттіктермен жеке келісімге келді, соның нәтижесінде соғыс аяқталды.

In 1895, Thubten Gyatso assumed ruling power from the monasteries which had previously wielded great influence through the Regent. Due to his two periods of exile in 1904–1909, to escape the British invasion of 1904, and from 1910 to 1913 to escape a Chinese invasion, he became well aware of the complexities of international politics and was the first Dalai Lama to become aware of the importance of foreign relations. The Dalai Lama, "accompanied by six ministers and a small escort" which included his close aide, diplomat and military figure Tsarong Dzasa, fled via Jelep La to Sikkim and Darjeeling, where they stayed almost two years. During this period he was invited to Calcutta by the Viceroy, Lord Minto, which helped restore relations with the British. In 1911, revolution arose against imperial authorities, first in Wuchang and then in all of China, culminating in the abdication of the Xuantong Emperor, the abolition of the monarchy and the establishment of the Republic of China in 1912. As chaos unfolded in the mainland, Chinese forces were expelled by Tibet by local nationalists, who proclaimed Tibet to be an independent country on 4 April 1912, paving the way for the return of the Dalai Lama. Thubten Gyatso returned to Lhasa in January 1913 with Tsarong Dzasa from Darjeeling, where he had been living in exile. The new Chinese government apologised for the actions of the previous Qing dynasty and offered to restore the Dalai Lama to his former position. He replied that he was not interested in Chinese ranks and was assuming spiritual and political leadership of Tibet. After his return from exile in India in 1913, Thubten Gyatso assumed control of foreign relations and dealt directly with the Maharaja and the British Political officer in Sikkim and the king of Nepal rather than letting the Kashag or parliament do it. Documents from Russian Foreign Ministry archives contain detailed argumentation of the 13th Dalai Lama that Tibet was never a part of China. Thubten Gyatso declared independence from China in early 1913 (13 February), after returning from India following three years of exile. He then standardized the Tibetan flag in its present form. At the end of 1912 the first postage stamps of Tibet and the first bank notes were issued. Thubten Gyatso built a new medical college (Mentsikang) in 1913 on the site of the post revolutionary traditional hospital near the Jokhang. Legislation was introduced to counter corruption among officials, a national taxation system was established and enforced, and a police force was created. The penal system was revised and made uniform throughout the country. "Capital punishment was completely abolished and corporal punishment was reduced. Living conditions in jails were also improved, and officials were designated to see that these conditions and rules were maintained." A secular education system was introduced in addition to the religious education system. Thubten Gyatso sent four promising students to England to study, and welcomed foreigners, including Japanese, British and Americans. In 1930, Tibetan army invaded the Xikang and the Qinghai in the Sino Tibetan War. In 1932, the Muslim Qinghai and Han Chinese Sichuan armies of the National Revolutionary Army led by Chinese Muslim General Ma Bufang and Han General Liu Wenhui defeated the Tibetan army during the subsequent Qinghai–Tibet War. Ma Bufang overran the Tibetan armies and recaptured several counties in Xikang province. Shiqu, Dengke, and other counties were seized from the Tibetans. The Tibetans were pushed back to the other side of the Jinsha river. Ma and Liu warned Tibetan officials not to dare cross the Jinsha river again. Ma Bufang defeated the Tibetans at Dan Chokorgon. Several Tibetan generals surrendered, and were demoted by the Dalai Lama. By August, the Tibetans lost so much land to Liu Wenhui and Ma Bufang's forces that the Dalai Lama telegraphed the British government of India for assistance. British political pressure led to Nanjing declaring a ceasefire. Separate truces were signed by Ma and Liu with the Tibetans in 1933, ending the fighting.