Кіріспе

Doctor Who кейіпкері Вейлярд – ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келе жатқан британдық ғылыми-фантастикалық телесериал Doctor Who-дың ойдан шығарылған кейіпкері. Ол Мастер Доктордың он екінші және соңғы жаңарулары арасындағы ең қараңғы жақтарының қосындысы ретінде сипаттайды. "Уақыт Лордтарының соты" атты әңгімесі, 23 маусымның толық бөлігін қамтиды, онда Уақыт Лордтарының Жоғарғы Кеңесі Вейлярдты Алтыншы Доктордың сотында прокурор етіп тағайындайды, оның өлім жазасын алуға үміттенеді, соның арқасында Жердегі өмірге жасалған қауіптің жалғыз куәгерінен құтылуға тырысады.

Шоудағы

Валейард 1986 жылғы «Уақыт Иесінің сынағы» сериалының барлық төрт бөлімінде пайда болады: «Құпия планета», «Миндаворп», «Вервоидтердің қорқынышы» және «Соңғы жау». «Құпия планетаның» 4-ші бөлімінде «валейард» сөзі галлифрей тілінде «білімді сот прокуроры» дегенді білдіреді. Сот барысында Доктор «Уақыт Иесіне лайықсыз мінез-құлық» көрсеткені және Уақыттың Бірінші заңын бұзғаны үшін айыпталды. Прокурор ретінде Валейард «Құпия планета» және «Миндаворп» оқиғаларын «Матрицадан» алынған үзінділер ретінде ұсынды, ал бұл компьютерлік желі барлық Уақыт Иелерінің білімінің сақталымы болып табылады. Валейард осы үзінділерді Доктордың уақыт пен кеңістікке араласуының дәлелі ретінде пайдаланды. Дәлелдерді ұсыну барысында Доктор Валейардты «Сүйек сарайы», «Қалдық сарайы» және «Кнекер сарайы» деп атап, оған шабуыл жасады, және тек Инквизитордың, басқа бір Уақыт Иесінің араласуы ғана сот процесін жалғастырды. Кейін ғана белгілі болғандай, Матрицадан алынған үзінділер Докторды ең нашар жағдайда көрсету үшін өңделген. Доктор көрсетілген кейбір әрекеттерге тікелей қарсы шыға алмады, себебі уақыттан тысқары шығуы оның естелігін шатырлатқан. «Құпия планетада» бұл белгілі бір көріністерді монтаждауды білдірді. Жалдамалы Сабалм Глицтің Дратро роботынан «құпияларды» сатып алуға тырысқан көріністері толығымен цензураланды. «Миндаворпта» үзіндінің маңызды бөлігі Валейард тарапынан толығымен жалғандалды. Ең маңызды өзгеріс – уақыт иелері Лорд Кив пен оның ғалымы Кройзердің миды ауыстыру эксперименттеріне араласқан кезде болды. Матрицадан алынған үзіндіде Кивтің санасы Доктордың серігі Перидің денесіне ауыстырылғаннан кейін Ерканос менторларды өлтіруге итермеленгені көрінді. Доктор Периді зертханадағы машиналардың біріне әсер еткеннен кейін өзін құтқару үшін тастап кеткендей болды. Доктор өзінің қорғанында «Вервоидтердің қорқынышы» фильмінің болашақ оқиғаларын ұсынғанда, Валейард дәлелдерді өңдеп бұрмалап жатыр деген күдікке ілікті. Ол дәлелдерді ұсынудан бұрын оларды қарап шығып, ол кезде куә болған және қазір көрсетіліп жатқан нәрселер арасындағы айырмашылықтарды байқады, бірақ дәлелдемесі болмады. Доктор ғарыш кемесінде еріксіз жүрген кезде, Vervoids деп аталатын адам-өсімдік гибридтерін жоюға мәжбүр болды. Егер оларға Жерге жетуге рұқсат берілген болса, олар барлық жануарлар дүниесін жоятын еді. Валейард бұның Доктор геноцид жасады дегенді білдіретінін айтты. «Соңғы жау» сериалында Қожайын Матрицада пайда болып, оған кіруге болатынын көрсетті. Сабалм Глиц пен Доктордың болашақ серігі Мелани Буш сот алдына келіп, Валейардтың айыптауларын жоққа шығарды. Содан кейін Қожайын Валейардтың Доктордың өзі екенін, немесе, одан да дұрысы, Доктордың мінезінің қараңғы жақтарының бірігуі екенін, оның он екінші және соңғы инкарнацияларының арасында пайда болғанын мәлімдеді. Бұл тұжырымдама Доктордың төртінші және бесінші инкарнациялары (Логополис) арасындағы алшақтықты толтырған эфирлі «Күзетшіге» ұқсас. Алайда, оқиғаның романдық нұсқасында «Валейард, Доктор, сіздің соңғы реинкарнацияңыз, он екінші және он үшінші регенерацияңыздың арасында» деп жазылған. Сондай-ақ, Валейардтың Равалокс ісі бойынша жемқорлықты жасыру үшін Уақыт Иелерінің Жоғарғы Кеңесінің тапсырысымен әрекет еткені анықталды. Глиц іздеген «құпиялар» – Матрицадан алынған ақпарат. Равалокс шамамен 2 000 000 жыл бұрынғы Жер болған, бірақ оны Уақыт Иелері кеңістікте жылжытып, онда тұрған барлық адамды өлтірген. Доктордың құпияны ашып, оны жариялауына жол бермеу үшін олар Валейардты пайдаланып, сот ісі ретінде Докторды өлім жазасына кесуге тырысты. Валейардтың әрекеті үшін сыйақы ретінде оған Доктордың қалған барлық регенерацияларын беру және оның өмір сүруін нақтылау керек еді. Алайда, Валейард содан кейін Матрицаның ішінде орналасқан бөлшектер таратушысын қолдана отырып, Соттың барлық мүшелерін де өлтірген болар еді. Доктор Матрицаға кірді және өзінің ойдан шығарылған әлемінде Валейардпен соғысып, оны жеңді. Инквизитор Перидің тірі қалғанын және Ерканосқа үйленгенін мәлімдеді. Қожайын мен Валейард Матрицаға тұтқындалған сияқты, Валейардты бөлшектер таратушысынан алынған кері байланыс жойғандай болды, бірақ сериалдың соңында Валейард Матрицаның сақтаушысы ретінде маскировкаланған күйде көрінді. «Валейардтың» кейінге қалдырылған орны телесериалда ешқашан ашылмады. 2013 жылғы «Доктордың аты» эпизодында Ұлы Зиялылық «Валейард» Доктордың өмірінің соңына дейін белгілі болатын аттарының бірі екенін мәлімдеді. 2017 жылғы «Екі рет уақытта» эпизодында Testimony бірлігі Бірінші Докторға оның болашақ атақтарының бірі – «Валейардтың көлеңкесі» екенін айтты.

Басқа медиада

Вейярд кейбір бұқаралық ақпарат құралдарында пайда болды. Осы оқиғаларда Доктор өзінің Вейярдқа айналу мүмкіндігі бар екенін біледі және оны сол болашаққа жеткізетін кез келген жолдан қашуға тырысады. Крейг Хинтонның «Мыңжылдық рәсімдер» атты «Virgin Publishing Missing Adventure» кітабында Алтыншы Доктор өзінің қараңғы жағына бойы алдырып, үш физика заңының бір жерде шоғырланғандығынан шындық тұрақсызданып, Доктордың ішіндегі Вейярдтың ұйықтап жатқан әлеуетіне оның денесін бақылауға мүмкіндік берді, бірақ Доктордың нағыз тұлғасы әділсіз баланы өлтіруге жақындағанда бақылауды қайта алды. Доктор Вейярдпен ойдағы бетпе-бет кездескенде, кейде қатал әрекеттер қажет болуы мүмкін деген оның пікірін қабылдады, бірақ Вейярдтың мұндай әрекеттерді жасау үшін оған ләззат алу қажет деген сенімін қабылдамады. Жаңа оқиғалар барысында Жетінші Докторды Вейярдқа айналу мүмкіндігі қинады, оның Доктордың санасында болуы Алтыншы Докторды «өзіне-өзі қол жұмсауға» итермеледі, яғни, Ранидің тартымды сәулесіне ТАРДИС-тің түсуіне рұқсат беру арқылы. Осы аянмен Алтыншы Доктордың естелігі Жетінші Доктордың санасындағы Вейярдпен байланысты болады, бұл соңғы бес Доктордың әрқайсысы қазіргі Доктордың естеліктеріне негізделген, олар қандай болғандарын есінде сақтап, Алтыншы Доктордың естелігін оның болашақта қандай болуы мүмкін деген қорқыныштан «жауып қояды». Алайда, «Есігі жоқ бөлмеде» Доктор өзінің өткен күнәларын кешіруге, Вейярдты құруға себеп болатын кінәсін жоюға және Алтыншы Докторды бөлмеден босатуға үйренеді, Жетінші Докторды алдыңғысының кемшіліктеріне назар аудармай, өзінің бір бөлігі ретінде қабылдайды. Терренс Дикстің «Сегіз Доктор» романында (BBC Books) Сегізінші Доктор Алтыншы Доктордың сотына оралып, Мель мен Глиц келгенге дейін Алтыншы Докторды Вейярд өлтіруге дайын болған балама уақыт сызығынан құтқарады. Сегізінші Доктор Вервоидтардың жасанды түрде құрылғандығын, табиғи түрде дамыған түр емес екенін ескере отырып, геноцид айыбын абсурд деп айыптайды. Шебер «Соңғы жау» кітабында айтылғандай, Вейярд «Доктордың он екінші және он үшінші жаңартуларының арасындағы оның қараңғы жағының қосындысы». Бұл «Егіздер дилеммасынан» алынған ақпаратпен біріктіріліп, Вейярдтың Доктордың он үшінші және соңғы «қалыпты» бейнесі екенін көрсетеді. Алтыншы Доктор Вейярдқа қарсы тұрғанда, Сегізінші Доктор Вейярдтың құрылуына және Алтыншы Доктордың сотына әкелген оқиғаларды зерттеу үшін қалпына келтірілген Боруса басқаратын тергеу комитетін құрады, бірақ дағдарыс Сегізінші және Алтыншы Докторлар саяхаттарын жалғастырмас бұрын Вейярдтың жоғалуымен аяқталады. Дэвид А. МакИнтидің «Миссия: Практикалық емес» романында Докторды өлтіру үшін екі саскінге жалдаған бас көтеруші, зұлым Мистер Циммерман, өзін түзетуге үлкермес бұрын Алтыншы Докторды «Мен» деп атайды. МакИнти бұл Циммерманның шын мәнінде Вейярд екеніне қатысты ишара екенін растады. Роберт Перри мен Майк Такердің «Матрица» романында Вейярд қайтадан пайда болады және Жетінші Доктормен кездеседі. Күзетшінің денесін иемденгеннен кейін ол уақыт иелерінің барлық зұлым ойларының жиынтығы - Қара Матрицаны басқарады және оны Доктордан кек алу үшін пайдалануға тырысады. Осы мақсатта ол 1888 жылы Лондонға барып, Джек Жабдықшының кейпін қабылдайды және Қара Матрицаны қуаттандыру үшін Жабдықшының кісі өлтірулерін құрбандық ретінде пайдаланады, Матрицаны пайдалана алады және басқара алады деп сеніп, өзіне Доктордан тәуелсіз нағыз өмір сүруді сыйлайды. Ол жеткілікті қуат жинағаннан кейін, Қара Матрица әлемге таралып, антиутопиялық қасірет туғызып, тарихты мәңгілікке бұрмалайды. Қосымша бонус ретінде, Вейярд Доктордың барлық он үш бейнесін іздейді, әрқайсысын Қара Матрицаның әсерімен қараңғы және бұрмаланған нұсқаларына айналдырады (әсіресе, Бірінші Доктор Галлифрейден қашып бара жатып басқа Уақыт Иелерін өлтірді, Төртінші Доктор олардың құрылуы кезінде Далектерді жойды, ал Бесінші Доктор Пэриге токсинге беріліп, өзінің орнына спектрокс улануынан емделді), олардың бұзылған рухтарын өз жұмысын атқару үшін големдерді жандандыру үшін пайдаланады. Алайда, Жетінші Доктор өзінің санасын ТАРДИС телепатиялық схемаларындағы шабуылдан қорғап, Вейярдтың шабуылынан құтылады, бірақ бұл оны қысқа уақытқа өзін «Джонни» деп атайтын амнезиялық картадан басқа ештеңе қалдырмайды. Ол схемаларды қайта алғаннан кейін, Доктор Вейярдқа қарсы тұрады (қазір өзін «Жабдықшы» деп атайды, себебі бұл ат көбірек әсерлі), ол Жабдықшының ТАРДИС-ін қалдырған шіркеуде, енді Доктордың қабіріне айналған ТАРДИС-тің сыртқы түріне қайта бағдарланған, оның қарсыласын Қара Матрицаны жоғалтуға мәжбүр етеді, оны Қара Матрица Галлифрейде болғандай оның бақылауында да тұтқындалғанын ашып, оны ашуландырады. Вейярд ақыры зақымдалған ТАРДИС-інен туындаған молниямен өлтіріледі, ол құлайды, ал Қара Матрица қашуға тырысады, оның денесі жоғалып, басқа он екі Доктордың рухтары Жетінші Доктордың айналасында ТАРДИС-тің әсем бейнелерімен тарап кетеді, ал тарих қалыпқа келтіріледі. Кейінгі Доктор Кто авторы Крейг Хинтонның «Уақыттың чемпионы» романы Вейярдты Алтыншы Доктордың бейнесімен бірге тағы да пайда болуы тиіс еді. «Virgin» романдарының «Жаңа және Жоғалған Оқиғалар» топтамаларынан сюжеттік желілерді байланыстыра отырып, бұл оқиға Алтыншы Доктордың жаңартуының мән-жайларын және сонымен қатар Вейярдтың мақсатын және шығуын орталыққа қойды. Романның синопсисі BBC Books-тан қабылданбады (олар Алтыншы Доктордың жаңартуына қатысты тағы бір романды, «Spiral Scratch»-ты жариялады). Хинтонның досы және әріптес жазушысы Крис МакЕонның айтуынша, бұл оны кітаптың ресми емес жарияланымын бастауға итермеледі, ол алты тараулық синопсиске (және Хинтон аяқтаған үш беттік мәтінге) негізделген. МакЕон Хинтонның қазасынан кейін романды аяқтады. Романды Дэвид Дж. Хауэ Британдық Жүрек Қорына көмек ретінде өңдеп, жариялады. Big Finish Productions-тың «Доктор Кто Unbound» аудиодрамасы «He Jests at Scars» Доктордың сотынан кейін Вейярдты тағы да жеңген және уақыт пен кеңістікті тонаған балама уақыт сызығын көрсетеді. Ол уақытқа сезімтал адамдарды жойып, өзінің (яғни, Доктордың) өткенін өзіне пайдалы етіп өзгертіп, уақыт саяхатына монополия құрды және Доктордың жасырын жерлерінде қалдырған соғыс қаруларын өзінің пайдалануына ие болды. Доктордың серігі Мель, көп жылдық қараңғы тәжірибемен қатайған, Вейярдта Доктордың қалдығы жоқ екенін растағаннан кейін оны өлтіру үшін іздейді, бірақ ол өзінің уақытпен ойын ойнауының құрбаны болғанын біледі, Вейярдтың өзінде Доктордың мейірімділігі мен не істемеу керектігін білу қабілеті болмағанын мойындайды, сондықтан ол әрекет етуге асықты, оның салдары туралы ойламай, кейін оқиғаларды қалпына келтіре аламын деп сенді. Ақырында, Вейярдтың әрекеттері оның жеке тарихын бұрмалай бастайды, мысалы, төртінші Докторды кездейсоқ түрде өлтіру, бірінші Доктордың серігі Додо Чаплетті Доктордың демалыс үшін саяхатқа барған планетаны Вейярд жойған кезде өлтіруді жоспарлау, нәтижесінде оның «империясының» көп бөлігі іс жүзінде иллюзия болды; шындығында, Вейярд ТАРДИС-тің ішінде өзін-өзі тұтқынға алған.