Кіріспе
Солтүстік Америкадағы аймақтық мәдениет Солтүстік-Батыс Жотасының жергілікті халықтары, сондай-ақ Жотасының жергілікті халықтары деп те аталады, ал тарихи тұрғыда Жота үндістері деп аталған (бірақ көптеген топтарды қамтиды) – Британдық Колумбияның ішкі аймақтарының, Канаданың және Солтүстік-Батыс АҚШ-тың жағалаудан тыс аймақтарының жергілікті халықтары. Олардың жерлері Колумбия және Фрейзер өзендерінің бассейндерінің ішкі бөліктерінде орналасқан. Бұл тайпалар негізінен Британдық Колумбияның орталық және оңтүстік ішкі аймақтарында, Айдахоның солтүстігінде, Монтананың батысында, Вашингтонның шығысында, Орегонның шығысында және Калифорнияның солтүстік-шығысында тұрады. Каскад тауларының шығыс беткейі Жота халықтарының жерінде жатыр. Жота мәдениетін айналасындағы жергілікті мәдениеттерден ерекшелендіретін бірнеше ерекшелік бар. Оларға тамырларға, мысалы, бисквит тамыры мен камасқа азық-түлік көзі ретінде жоғары сенім, қысқа мерзімді шабақ пен бақаның шабуылдарына жоғары сенім, және өзендер мен көлдер бойындағы белгілі бір орындардағы қысқы ауылдарда ұзақ тұру жатады. Әлеуметтік жіктелудің және ауылдық деңгейден асып түспейтін тайпалық ұйымның болмауы да осы мәдениеттің ерекшелігі.
Indigenous peoples of the Northwest Plateau, also referred to by the phrase Indigenous peoples of the Plateau, and historically called the Plateau Indians (though comprising many groups) are Indigenous peoples of the Interior of British Columbia, Canada, and the non coastal regions of the Northwestern United States. Their territories are located in the inland portions of the basins of the Columbia and Fraser Rivers. These tribes mainly live in parts of the Central and Southern Interior of British Columbia, northern Idaho, western Montana, eastern Washington, eastern Oregon, and northeastern California. The eastern flank of the Cascade Range lies within the territory of the Plateau peoples. There are several distinguishing features that differentiate plateau culture from the surrounding native cultures. These include a high reliance on roots, such as biscuitroot and camas, as a food source, a high reliance on short duration salmon and eel runs, and long term habitation of winter villages at fixed locations along rivers or lakes. There was a lack of social stratification and a lack of tribal organization beyond the village level.
Ауқым
Канадада Ішкі Алаңның көп бөлігін Ішкі Салиш халықтары мекендеген: Лиллоет тайпасы, олардың отаны Лиллоет өзені аңғарында; Томпсон алғашқы халықтары, олардың отаны Фрейзер өзені аңғарында Йельден Лиллоутқа дейін; Фрейзер өзені аңғарындағы Секвепемк (Шусвап) Лиллоуттан Александрияға дейін, Томпсон өзені бассейнінің жоғарғы бөліктері және одан әрі шығысқа қарай; Оканаган өзені аңғарындағы Оканаган және оның маңындағы аймақтар; сондай-ақ Жебе көлдерінің халқы. Британ Колумбиясының оңтүстік-шығыс бөлігінде және бұрын Альбертаның оңтүстік-батысында тұратын Кутенай тайпасы оқшауланған тілде сөйлейді. Атапаскан тілін сөйлейтін халықтар, Чилкотин және Карьер, Алатау аймағының ең солтүстік бөлігін мекендейді. Алаңдағы алғашқы халықтарға Тынық мұхиты жағалауындағы алғашқы халықтар әсер еткен. Алаң алғашқы халықтары Тынық мұхиты жағалауындағы алғашқы халықтармен көптеген тауарлармен сауда жасаған. Тынық мұхиты тайпалары ішкі Салиш топтары қабылдаған рулық ата-бабаларға сенген, бірақ олардың әлеуметтік жүйесін қабылдамаған. АҚШ-та Ішкі Салиш халықтары Колумбия өзені мен оның салаларында, қазіргі Маттаваға жақын жердегі Прист-Рапидс шатқалынан жоғары орналасқан. Сахаптиндер Колумбия өзені мен оның салалары арасында, Прист-Рапидс пен Орегон штатындағы Даллс маңындағы Селило шатқалына дейін, сондай-ақ Вашингтон мен Айдахо штатының шекарасына жақын Жылан өзенінде мекендеген. Нез Перселер Клервотер және Салмон өзендерінің бассейндерін, сондай-ақ Хеллс каньоны арқылы Жылан өзенін мекендеген. Кейуза тайпасының отаны – Көк таулар және олардан бастау алатын өзендердің аңғарлары. Молала Орегон штатындағы Каскад тауларының шығыс беткейінде тұрған. Кламат халқы Кламат өзенінің жоғарғы алабында мекендеген және Калифорния мәдени аймағының халқымен тығыз байланыста болған, бірақ олардың өмір салты мен тілі плато мәдениетіне тән болған. Селило шатқалынан төмен Колумбия өзенін Чинук халқы мекендеген. Колумбияның ең төменгі бөлігіндегі Чинук халқы Солтүстік-Батыс жағалауының бір бөлігі саналады. Сахаптиндер тобы Батыс Вашингтонда Машел және Жоғарғы Коулиц өзендерінің бойында да тұрған. Уилламет аңғарында Калапуя халқы мекендеген. Ірі лосось кету жолы болмағандықтан, олардың мәдениеті басқа плато халықтарынан біршама ерекшеленген, Калифорнияның көптеген жергілікті тұрғындарына ұқсас еменді далаларды сақтап қалған.
Тарих
Алаңдықтар жазбаша тарихты сақтамағанмен, алтақтық аймақтың тарихқа дейінгі кезеңін ауызша дәстүрлер, тіл білімі және археологиялық дәлелдер арқылы ішінара қайта құруға болады. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, адам алғаш рет таулы аймақта кем дегенде 12 000 жыл бұрын пайда болған. Мармес үңгірі мен Кенневик адамы – бұл ертедегі адамдардың болуының екі мысалы. Уақыт өте келе, адамзаттың технологиялары осы ерекше ортаға бейімделген. Қама шөптерін өсіретін жерлерге жақын жердегі жер төбелері 8000 жыл бұрын табылған. Шамамен 4000 жыл бұрын археологиялық жазбаларда кішкентай топтардан ірі, жартылай отырықшы ауылдарға және тамырларды өңдеу құралдарына көшу болды, бұл плато мәдениетінің ерекше белгілері. Тіл білімі мен ауызша дәстүрлер адамдардың салыстырмалы түрде жақында қоныс аударғанын көрсетеді. Тілдік салыстыруларға сәйкес, Ішкі Салиш тайпалары Төменгі Фрейзер өзені маңынан платоға қарай кеңейген. Бұл кеңею Монтанаға дейін жетіп, шамамен 1500 жыл бұрын аяқталды. Сол сияқты, платодағы Атабаскан тайпалары да Канада мен Аляскадан салыстырмалы түрде жақында келген, бұл шамамен 1000 жыл бұрын болған. Калапуя тайпасы соңғы 1000 жылда Вилламет аңғарына, әдетте оңтүстіктен тараған. Ұлы Аңғардағы Нумик тайпаларының соңғы кеңеюі платоның оңтүстік жиегіндегі бірнеше тайпаларды ығыстырды. Бұл процесс еуропалықтармен байланыс орнаған кезде де жалғасып жатқан еді. 1730 жыл шамасында жылқылар Ұлы Аңғардан платоға әкелінді және алғаш рет Кайюс және Нез Персе тайпалары қабылдады. Бұл осы тайпалардың қозғалыс аймағы мен өмір салтын күрт өзгертті. Еуропалықтар келген кезде бұл өте үлкен өзгеріс әлі де жүріп жатқан еді. Ауызша дәстүрге сәйкес, Кутенай тайпасы шығыстан шығып, тарихқа дейінгі кезеңнің соңында платоға қоныс аударған.
Еуропалық байланыс
Сыртқы ықпалдар еуропалықтармен тікелей байланыс орнағанға дейін ондаған жылдар бұрын алқаптағы өмірді өзгерте бастады. 1770 жылдардағы шешек эпидемиясы плато аймағында кеңінен таралып, халық санын күрт азайтқанына күшті дәлелдер бар. Льюис пен Кларк экспедициясының мүшелері платоның жергілікті тұрғындарымен кездескен алғашқы еуропалықтар болды, олардан кейін бірнеше жыл өткен соң Александр Росс пен Дэвид Томпсон келді. Олардың барлығы аймақ тұрғындарының киім-кешегіне, тамақтануына және жалпы бейбіт мінезіне тоқталып өтті. Келесі онжылдықтарда аймақта бірнеше сауда бекеттері ашылды, оның ішінде ұзақ жылдар бойы сақталған Форт Нез Перс, Форт Колвилл, Форт Оканоган және Форт Камлупс. Аймақты тағы бірнеше эпидемия шалдықты, оның ішінде Төменгі Колумбия аймағы ең ауыр зардап көрді. Кейбір чинук және калапуя тайпалары осы кезеңде халық санының 90%-ға дейін азайғанын бастан өткерді. Тоқыма өнер, әсіресе себет өру, маңызды рөл атқарды, себебі плато тайпалары қыш ыдыс жасамайтын. Суды себеттерге ыстық тастар салып қайнататын. Плато индейлерінің ата-бабалары әлемдегі ең көне аяқ киімдерді – Форт-Рок сандалдарын жасады, олар жусан бұталарынан тоқылған және б.з.д. 10 390 – 9650 жылдар аралығында жасалған.
Құралдар
Құралдар ағаштан, тастан және сүйектен жасалған. Аң аууға арналған жебелер ағаштан жасалып, арнайы тастардан шабылып алынған ұштармен жабдықталған. Жануарлардың мүйіздері тамыр қазу үшін қолданылды. Еуропалықтармен сауда жасау арқылы ыдыстар, инелер және мылтықтар сияқты металл заттарды да пайдалануға көшкен.
Тұрғын үй
Алаңдықтарда жазғы құрақтан жасалған төбелері бар ұзын үйлер болды. Ішкі Салиш тайпаларының қыстағы үйлері аймақтағы басқа халықтардан ерекшеленеді. Олар жартылай жер астындағы, жақсы жылу сақтайтын үйлер еді. Кіреберістегі қадамдарды бөлшектерден ойып жасаған. Кептірілген тағамдар осы қыстағы үйлердің сыртында сақталды. Жазда Салиш тайпалары құрақтан жасалған үйлерде тұрды. Басқа тайпалар үйлерін балқарағай немесе қарағай қабығынан салған. Балқарағайдан салынған үйлердің көлбеу шатырлары жерге жақын болса, қарағай қабығынан салынған үйлер тікелей орналасқан шатырларға ұқсас болды.
Киім-кешек
Алаңдықтар уақыт өте келе өзгерген көптеген киім түрлерін киген. Солтүстік аймақта әйелдер қара теріден тігілген көйлек, шалбар, гетры және мокасин киіп, ал ерлер ұзын көйлек киетін. Қысқы киімдер қоян, суырқан немесе басқа жануарлардың терісінен жасалатын. Колумбия өзені бойындағы Чинук және Сахаптин тайпаларының еркек және әйелдері жылы ауа райында көбінесе тек шалбар киетін. Салқын болғанда қысқа халат немесе плащ пен гетры киіп қосатын. Каскад сарқырамаларының төменгі жағында әйелдер шөптен тігілген юбка киген. Бүгінде жергілікті халық әлі де дәстүрлі киімдер, сөмкелер, себеттер және басқа да заттар жасап келеді. Уақыт өте келе дәстүрлі өнердің кейбір білімдері жоғалғанмен, шеберлікті сақтау олардың өмір салтының маңызды бөлігі болып табылады. Аналар мен әжелер балаларының киімдерін тойлар мен билерге арнап безендіреді. Дәстүрлі тойларда және арнайы шараларда әдетте барабан, тоқылған сөмкелер және басқа да қолөнер бұйымдары қолданылады. Мұндай мерекелік киімдер Рух биі кезінде, жылына бір рет болатын шарада бірнеше күн бойы тағылады.